لایزنگان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
لای زنگان
اطلاعات کلی
کشور  ایران
استان فارس
شهرستان داراب
بخش بخش رستاق
دهستان رستاق (داراب)
مردم
جمعیت ۲٬۴۲۹ نفر
کد آماری ۰۷۵۶۷۶

لای زنگان، روستای لایزنگان زیر مجموعه دهستان رستاق از توابع بخش رستاق شهرستان داراب می‌باشد. این روستا در فاصله ۷۵ کیلومتری شهر داراب و ۳۵ کیلومتری رستاق (مرکز بخش) قرار دارد. روستای لایزنگان از نظر مختصات جغرافیایی در ۵۴ درجه و ۵۵ دقیقه طول شرقی و ۲۸ درجه و ۴۰ دقیقه عرض شمالی قرار دارد. این روستا از سمت شمال به بنه کلاغی و وزیره، از سمت شرق به روستای بکر، از سمت غرب به روستای نوایگان و از سمت جنوب به بادامه و شهرک ولیعصر لایزنگان محدود می‌ شود.

گل محمدی:روستای لایزنگان دارای بزرگترین دشت گل محمدی دیم و ارگانیک در جهان می‌باشد و بالغ بر ۵۰۰۰ هکتار گلستان دیم محمدی و حدود ۵۰۰ هکتار گل محمدی آبی وجوددارد. با توجه به رویکرد مردم این روستا به کشاورزی صنعتی در چند ساله اخیر و استفاده از وسایل و تجهیزات پیشرفته کشاورزی سطح کشت هکتار گل محمدی آبی در سال ۱۳۹۲ بالاتر از ۱۰۰۰ هکتار محاسبه گردیده است.

قدمت و نحوه ی شکل گیری لایزنگان[ویرایش]

درباره ‌ی تاریخ دقیق شکل‌گیری روستا کسی اطلاع دقیقی ندارد. اما به گفته ‌ی افراد کهن‌سال روستا، طی سالیان متمادی افرادی به این روستا آمده و ساکن شده‌ اند. به گفته‌ ی برخی افراد کهن‌سال، اولین گروهی که به این نقطه آمده‌ اند، افرادی از همراهان و لشکریان تیمور لنگ بوده‌ اند. برخی از افراد روستا نیز بر این باورند که این روستا در آغاز گبر نشین بوده و سپس افرادی از نقاط مختلف به این روستا آمده‌ اند و ساکن شده‌ اند. سپس بر گبریان چیره شده ‌اند و آن‌ها را از این نقطه بیرون رانده ‌اند(رنجبر، 1394: 2 و 3). آقای صداقت کیش نیز با توجه به سنگ قبری که در قبرستان قدیمی روستا یافته‌ اند معتقدند که در دوره ‌ی شاه عباس کبیر افرادی در این روستا زندگی می‌کرده‌ اند. این سنگ قبر تاریخ 1028هـ.ق را نشان می‌دهد و متعلق به فردی به نام ملاحسینعلی است(صداقت کیش، 1385: 15). «عده ‌ای از مردم نیز اعتقاد دارند که از اطراف شهر کرمان به این نقطه آمده‌ اند. در این میان گروهی روایت می‌کنند که از زابل به این منطقه آمده ‌اند. عده ‌ای نیز معتقدند که در یک لشکر کشی همراه با لطفعلی خان زند به این روستا آمده ‌اند و... .»(نمیرانیان، افضل و رنجبر، 1394: 864 و 865). بسیاری از نشانه‌ ها از جمله کثرت واژه ‌های مترادف و صرف‌های متعدد از زمان‌های فعلی بر این گفته ‌های مردم صحه می‌گذارد و نشان می د‌هد که هر طایفه ‌ای از جایی به این نقطه آمده‌ اند و گونه‌ های فرهنگی مختلفی را با خود به ارمغان آورده‌ اند که بهتر است آن را نوعی ادغام فرهنگی بدانیم. با این همه امروزه در این روستا  با گویش واحدی روبه رو هستیم که آن را گویش لای‌زنگانی می‌نامند.(رنجبر، 1394: 3) «با توجه به برخی از سنگ نوشته‌ ها که از دید پژوهش‌گران دور بوده چینین به نظر می‌رسد که تاریخ شکل ‌گیری این روستا از دوران صفوی فراتر است. بر روی این کتیبه‌ های سنگی علایم و نوشته ‌هایی را می‌توان مشاهده کرد که در ایران پیش از اسلام در دیگر نقاط ایران نیز حکاکی شده است. برخی از این شکال‌ها مانند بز کوهی سینه به سینه به آیندگان رسیده و امروزه می‌توان آن را در طرح قالی‌های محلی این روستا نیز مشاهده کرد.»(رنجبر، 1395: 2) ر.ک: *حسن رنجبر، مقاله ی کارکردهای پیشوند «وا» در افعال لایزنگانی و تأثیر آن در صرف فعل. **حسن رنجبر و حسن حیدری، مقاله ی معرفی و بررسی گزیده¬ای از صوت¬ها و آواها در گویش لایزنگانی. ***حسن رنجبر و اکبر صیادکوه، مقاله ی افعال کم کاربرد در گویش "لایزنگانی" نیز http://layzanganfolklore.ir/

وجه تسمیه لایزنگان  [ویرایش]

برخی از ساکنان و به ویژه سال خوردگان این روستا، اعتقاد دارند نام این روستا در قدیم «لُی زرو ـ loy-zaru» بوده است که به «لُی زنگو» تغییر یافته است (سلامی، ۱۳۹۰: ۴۴). احتمال دارد بر اساس فرایندهای واجی بعداً به صورت «لای زرو= lāy-zaru» و بعد به صورت لای زنگو=lāy-zangu تغییر تلفّظ داده باشد. برخی نیز اعتقاد دارند در اصل این واژه لُی سنگو loy-sangu یا لُی سنگون loy-sangun بوده است. از نظر فرایندهای واجی این تغییر قابل توجیه است؛ بدین گونه که پس از چند ابدال بدین صورت درآمده است.

و حتّی برخی این تلفّظ را درست تر پنداشته اند.(سلامی، ۱۳۹۰: ۴۴) شایان یاد است که از نظر قواعد ابدال در زبان فارسی، چنین فرایندی وجود دارد؛ یعنی حرف س به ز بدل شده است. چون ابدال ز به س هم در زبان فارسی قدیم داشته ایم، هم چنان که در کلمه ی سگزی اتفاق افتاده و مرحوم معین در ذیل این واژه، سکزستان را آورده و بعد سکستان را (معین،۱۳۸۴: ۱۸۹۹). این ابدال در برخی از متون قدیمی از جمله در کتاب «تکلمة الاصناف» بارها و بارها تکرار شده است؛ از جمله کلمه ی «بازپسین» به صورت «باسپسین»(کرمینی،۱۳۸۵: ۷۳۴).که حرف «ز» به «س» بدل شده است. همچنین در ترجمه ی لفظ «العاقب» نوشته است: «باسپسین پیغامبران»(همان). جالب توجّه است که نشانه ی این ابدال هنوز در برخی از واژه هایی که مردم این ناحیه به کار می برند دیده می شود؛ از جمله کلمه ی «مگس» را به صورت مَغَز maγaz و کلمه ی «تسبیح» را به صورت tazvi و tazbi تلفّظ می کنند.

از نظر طبیعی این روستا در لابه لای کوه ها واقع شده و چه بسا وجه تسمیه ی آن نیز از این جهت باشد. بویژه اگر کلمه ی «لای lāy» [= لا] را به معنای «محوطه ی عمیق میان دو کوه، دره» (معین،۱۳۸۳: ۳۵۴۷) بگیریم در این صورت می توان علت این نامگذاری را از جنبه ی طبیعی پنداشت. شایان یادآوری است که «واو» متصل شده به کلمه ی «سنگو» یا «زنگو» یای نسبت می باشد و امروز به جای آن، «ان» نسبت را می افزایند و بدین ترتیب لای زنگو را به صورت «لای زنگان» تلفظ می کنند.

برخی از اهالی و سالخوردگان محل هم اظهار می کنند که این روستا با نام دیگری هم شهرت داشته است و آن «یوزگیر» و «یوزگیری» است. گویا دلیل نامیدن این منطقه بدین نام این بوده که اهالی این روستا در قدیم «زنده گیر»هایی می ساختند و یوزپلنگ و روباه را به صورت زنده در آن به دام می انداختند و بعد پوست آن ها را می فروختند. به همین علت بدین نام هم شهرت داشته است . در برخی از نامه های قدیمی مربوط بدین ناحیه که در دست می باشد، به دنبال نام برخی از اعضای این روستا این کلمه به کار رفته است.

بیت زیر نیز که گویا بیت اول یک دوبیتی می باشد و بیان حال فردی است که عاشق دختری از این منطقه بوده، بر چنین نظری صحه می گذارد:

خدا فرصت بده از رحم جُنگیر                 بگیرم دختری از اهل یوزگیر (چراغعلی روشن)

این مطلب، بخشی از مقاله ی «واژه ها و اصطلاحات کم کاربرد باغداری در لای زنگان فارس» است نوشته ی دکتر اکبر صیادکوه استاد دانشگاه شیراز و حسن رنجبر دانشجوی کارشناسی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز که در فصلنامه ادبیات محلی یاسوج در زمستان ۹۲ به چاپ رسیده است. برای دریافت فایل مقاله به سایت ادبیات محلی یاسوج مراجعه کنید.

علاوه بر این: «امروزه برخی گویشوران با اطمینان و قاطعانه می¬گویند لای¬زنگان در اصل لای زئننه است به معنی دره ی فرزانگان! این نظر را آقای خسروی در کتاب «داراب شکوه فراموش شده پارس» به این شکل مطرح کرده اند: «لای زنگان: ترکیب سه واژه «لای» lāy به معنی دره و «زینه» zēna که در زبان اوستایی زئننه zāenanah به معنی هشیار و بیدار دل و «گان» پسوند مکان است و در کل به معنی دره ای که مردمی هوشیار در آن جا ساکنند.»(خسروی، 1389: 21). این احتمال را هرچند که نمی توان به کلی رد کرد ولی باید گفت احتمالی است دور از ذهن تر از دیگر احتمال ها.»(رنجبر، باقری، 1395: 11 و12) مراجعه شود به کتاب «اگر آفتاب بتابد... نوشته ی حسن رنجبر و علیرضا باقری. http://layzanganfolklore.ir/

جمعیت[ویرایش]

این روستا در دهستان رستاق قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، جمعیت آن ۲۲۰۰ نفر بوده‌است.

چهره های ماندگار[ویرایش]

-       تعداد 35 شهید گلگون کفن جنگ تحمیلی از افتخارات و چهره های ماندگار روستای لایزنگان می باشند که بر تارک این روستا می درخشند.

-       آیت‌الله شیخ ابوالحسن‌ مقدسی شیرازی‌

-       سردار شهید محمد اسلامی نسب

- دکتر جواد اطاعت (هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی)

- دکتر غلام منتظری (عضو هیئت رییسه شرکت نفت فلات قاره)

اب وهوا[ویرایش]

اب وهوا در این روستا در فصل زمستان بارانی وبرفی است ودر فصل تابستان هوا نسبتاً خنک است.

مردم انجا مهمان نوازند واز مهمانانی که در تابستان به انجا می ایند به خوبی پذیرایی می‌کنند وبه خوبی با انها رفتار می‌کنند.

دراین روستا مکانهای دیدنی زیادی وجود دارد. غارها و چشمه‌ها بسیار زیاد است.

محصولات وحیوانات روستا[ویرایش]

محصولات روستا عبارتنداز (بادام-گردو-الوزرد-انار -مویز-انجیر-هلو-پرتقال-نارنگی-توت _گوجه درختی-گل محمدی-شلیل ، سیب و...)

حیوانات زیادی از جمله خرگوش-اهو -پلنگ -بزکوهی-کفتار-روباه و... وجود دارد.

گل محمدی[ویرایش]

روستای لایزنگان بزرگترین تولید کننده گل محمدی دیم و ارگانیک در جهان می‌باشد و بالغ بر ۵۰۰۰ هکتار گلستان دیم محمدی و حدود ۵۰۰ هکتار گل محمدی آبی وجوددارد. با توجه به رویکرد مردم این روستا به کشاورزی صنعتی در چند ساله اخیر و استفاده از وسایل و تجهیزات پیشرفته کشاورزی سطح کشت هکتار گل محمدی آبی در سال ۱۳۹۲ بالاتر از ۱۰۰۰ هکتار محاسبه گردیده است. از این روستا گل‌های محمدی را به سراسر ایران به خصوص قمصر کاشان می‌برند و از آنجا گلابش را به مشهد مقدش و مکه مکرمه بر ده تا با گلاب خانه ی خدا و حرم امام زضا (ع) را بشویند. گل‌های محمدی در مکانی به نام سرحد (سردحد) وجود دارند. در این مکان شبها بسیار سرد و روزها هوایی خنک و نسبتاً گرم دارد. بزرگترین واحد تولید گلاب و عرقیات جنوب کشور (صنایع تقطیر ساغر) در این مکان قرار دارد. افتخار لایزنگان همین بس که تجلی گاه حق، کعبه موعود را با گلاب ناب ان معطر می‌سازند. در بهار آن گاه که با وداع یار زردپوش، مردمان دسته دسته ازباغات گل به سرای خویش بازمیگردند دختران و پسر بچه‌هایی را می‌بینی که شاخه‌های گل را دور گردن خود حایل نموده و هلهله کنان وبا سرور و نغمه شادی و زمزمه ترانه‌های محلی به سوی خانه سرازیر می‌شوند.

وضعیت اقتصادی[ویرایش]

بیشتر درآمد کلی مردم لایزنگان از طریق تولید محصولات دیمی باغی، کشاورزی و دامپروری تامین می گردد. تنوع محصولات تولیدی باغی و کشاورزی زمینه بسیار مساعدی را برای پیشرفت اقتصادی فرارویمان قرار داده است.

محصولاتی مانند گل محمدی، بادام، گردو، انجیر، انگور، مویز، انار، بنه، سماق و .... که هر کدام در صنایع مختلف دارویی، غذایی، بهداشتی و آرایشی و... کاربرد دارند و می توانند در پیشرفت اقتصادی روستا نقش بسزایی را ایفا کنند.

گل محمدی بیشترین سهم را در اقتصاد مردم این منطقه داراست، تا جایی که از نظر کمیت چهل درصد از گلستان های دیم ایران در منطقه لایزنگان واقع شده است و از نظر کیفیت بهترین و مرغوبترین اسانس گل محمدی موجود در دنیا متعلق به گل محمدی لایزنگان است.

از طرف دیگر بافت قالی، گلیم و جاجیم جزو صنایع قابل اعتنای این روستا محسوب می شود. با وجود تمام این موارد کمبود کارخانجات صنایع تبدیلی در این منطقه بیش از پیش احساس می شود که همت بالای مسئولین را در این زمینه می طلبد.

راهنمای گردشگری و تفریحی روستای لایزنگان[ویرایش]

باغ‌ها: باغ‌ها سهم عمده‌ای را در زیبایی و گردشگری این روستا برعهده دارد. بخصوص از اوایل فصل بهار تا اوایل فصل پاییز که قابلیت تنوع و سیاحت را دارا می‌باشد. از جمله باغ‌های این روستا می‌توان: باغکر، چاه زرد، چاه ریگو، بیشه، کل خوش آب کشکو، گلو آبک، گلو غرفته، گلواره‌ای، قرقوس، سسنک، نیگو و.... نام برد.

 ۱- باغکر[ویرایش]

منطقه‌ای بسیار دیدنی با درختان بلند و قطوری که سر به فلک کشیده واقع در هشت کیلومتری شرق لایزنگان که با درختان گردو، سیب، زرد آلو، انار و بادام وبا چشمه و آب زلالش منطقه‌ای منحصر به فرد را خلق کرده و دارای یک استخر سیمانی پر از آب و درخت گردوی بسیار تنومند به قطر شش متر می‌باشد و مکان مناسبی برای تفریح، استراحت و اسکان می‌باشد.

۲- چاه ریگو[ویرایش]

در منطقه غرناک (حدود ده کیلومتری نرسیده به لایزنگان) در شرق لایزنگان قرار دارد و با درختان، میوه‌ها، چمن‌ها و چشمه زلالش با الهام از طبیعت نشانگر عظمت حق تعالی می‌باشد.

۳- کل خوش آب[ویرایش]

در این باغ درختان سربه فلک کشیده و چمن زارهای بلند منظره‌ای شگفت آور به وجود آورده که چشم هر بیننده‌ای از دیدن آن خیره می‌ماند و به قدرت لاینفک پروردگار و هنر دست نقاش طبیعت پی می‌برد. در کنار راه استخری به چشم می‌خورد که در فصل تابستان مکان مناسبی برای شنا می‌باشد. آب این منطقه از درون شکافی مه در ۱۵ متری استخر می‌باشد تأ مین می‌گردد. این منطقه به دلیل آب شیرین وگوارا یکی از خالص‌ترین آب‌های منطقه محسوب می‌شود که هر ساله افراد زیادی برای تفریح و گردش به این منطقه زیبا که ارتفاع آن بالغ بر ۲۲۰۰ متر است می‌آیند.

۴- گلو آبک[ویرایش]

منطقه‌ای خوش آب و هوا دارای درختان بادام، گردو وانار که سربه فلک سائیده و شاخه در شاخه قفل شده اندو دارای چشمه‌ای است که از شکاف سنگ بیرون می‌آید و همچنین دو استخر یکی با عمق دو و نیم متر و دیگری با عمق یک و نیم متر می‌باشد که مکان جالبی برای دوستداران طبیعت می‌باشد.

۵- سوسونک[ویرایش]

سسنک حدفاصل کل خوش آب وکل کبوتر بوده وباغی با ظاهر آراسته و درختانی تنومند و دارای استخری به عمق دو و نیم متر و درختانی چون انار، گردو، توت، بادام و منظره زیبایش یکی از اماکن زیبای لایزنگان به شمار می‌آید.

۶- نیگو[ویرایش]

منطقه‌ای است زیبا دارای درختان قطور واقع در شرق لایزنگان با راهی سخت‌گذر که در ۲۰ کیلومتری لایزنگان قرار دارد و یکی از دورترین باغهای روستا به شمار می‌رود. ارتفاع آن بالغ بر ۲۲۰۰ متر و در پشت کوه مفک قرار دارد. از محصولاتش می‌توان بادام، گردو، زرد آلو، گل محمدی، انگور و..... را نام برد. همچنین دارای چشمه‌ای است زیبا که این درختان رامشروب می‌سازد. این منطقه در اکثر فصل‌های سال از طبیعت دل‌انگیز برخوردار است.

7.کوشکو[ویرایش]

منطقه خوش اب و هوا در شمال لایزنگان علیا که دارای درختان گردو و بادام و گل محمدی میباشد که این مکان به سه قسمت به نامهای کل آب (کلاً)و کل بزگی و کل بید تقسیم شده که هر سه قسمت دارای چشمه آب بسیار با صفا میباشد.

8.مورکو[ویرایش]

منطقه ای با هوای بسیار دلپذیر و خنک مخصوصا باب طبع فصل گرم سال که دارای درختان انگور و گل محمدی فراوان میباشد.

9.چاه پت و جلک[ویرایش]

منطقه چاه پت و جلک به عنوان دروازه ورودی به لایزنگان از منطقه پشت کوه و نیریز و رود خور میباشد که این منطقه هم دارای درختان بادام و گردو گل محمدی است.

10.بیشه[ویرایش]

این منطقه را میتوان بهترین و با صفا ترین منطقه اب و هوایی در کل روستای لایزنگان و منطقه داراب نامید که با وجود درختان گردو و بادام و گل محمدی و جدیداً درختان گیلاس و هلو و شلیل و الو و... هر ساله شاهد ورود گردشگران بسیاری از تمام مناطق داراب و فارس میباشد که در چند سال اخیر جشنواره گل محمدی نیز با حضور سران دولتی در این منطقه برگزار گردید.

غارها[ویرایش]

معمولاً در برخی کوهها حفره‌هایی وجود دارد که به آنها غار می‌گویند و اهمیت آنها بستگی به طول، آثار باستانی و.. دارد. طول برخی از غارها به بیش از ده متر تجاوز نمی‌کند ولی طول بعضی از آنها به ده‌ها کیلومتر می‌رسد. از غارهای این منطقه می‌توان به

۱- غار لای سنه[ویرایش]

۲- غار معدن گاه (به عمق بیش از پنجاه متر و قطر دهانه نیم متر)[ویرایش]

۳- غار باغ کر (به عمق بیش از پانزده متر و قطر دهانه دو متر)[ویرایش]

۴- غار پیرنو (به عمق بیش از پانصد متر و قطردهانه نیم متر)[ویرایش]

۵- غار پیر شیخ علی (به عمق حدود هشت متر و قطر دهانه حدود دو متر)[ویرایش]

و غارهای گلو آبک، پس کمانه، چاه شمسی، چاه زرد و...... نام برد.

منابع[ویرایش]

وب سایت روستای لایزنگان(http://www.lay-zangan.ir)

وب سایت فرهنگ مردم لایزنگان گویش پژوهی(http://www.layzanganfolklore.ir)

صداقت کیش، جمشید. (1385). «سفر سوم فرگ و مزیجان». ماهنامه‌ی بین المللی میراث فرهنگی و گردشگری، سال دوم، شماره‌ی 15، ص15.

نمیرانیان، کتایون، فیروزه افضل و حسن رنجبر. (1394).«بررسی ریشه شناختی تعدادی از واژگان گویش لای‌زنگانی». اولین همایش ملی بررسی فرهنگ و ادبیات بومی ایران زمین.

رنجبر، حسن، (1394)، «کارکردهای پیشوند «وا» در افعال لای‌زنگانی و تأثیر آن در صرف فعل»، دومین همایش ملی ادب محلی و محلی سرایان ایران زمین.

رنجبر، حسن، (1395)، کارکرد برخی پیشوندها و پسوندها در گویش لای‌زنگانِ داراب (وندها شماره‌ی 2)»، در دست چاپ.

صیادکوه، اکبر، رنجبر، حسن، (1392)، «واژه ها و اصطلاحات کم کاربرد باغداری در لایزنگان فارس»، فصلنامه ی ادبیات و زبانهای محلی ایران زمین، سال سوم، شماره ی دوم