زبان‌های دیرین سیبری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Paleosiberian
پراکنش: North Asia, East Asia
تبار: Not a single family
زیرگروه‌ها:
Eskimo–Aleut (sometimes included)
Ainu (sometimes included)
Koreanic (sometimes included)

زبان‌های دیرین سیبری (به انگلیسی: Paleo-Siberian languages) که به آن‌ها زبان‌های دیرین آسیایی (به انگلیسی: Paleo-Asiatic languages) هم گفته شده نامی است که زبان‌شناسان برای چهار گروه جداگانه از زبان‌ها استفاده می‌کنند که در شمال خاوری سیبری و خاور دور روسیه صحبت می‌شود. چهار گروه یادشده عبارتند از: ینی‌سئیایی، چوکوتکا-کامچاتکایی (لوئوراوتلان)، یوکاقیری، و دو زبان تک‌خانواده (آینو و نیوْخ).[۱]

زبان‌شناسان موفق نشده‌اند تا میان این چهار گروه از زبان‌ها ارتباط خویشاوندی بیابند. هم‌چنین میان زبان‌های دیرین سیبری با دیگر زبان‌های جهان نیز رابطه خویشاوندی یافت نشده‌است. اشتراک اصلی میان زبان‌های دیرین سیبری این است که این زبان‌ها دیرینه‌تر از زبان‌های غالب امروزی در این منطقه یعنی زبان‌های تونگوزی و ترکی‌تبار هستند. بیشتر گویشوران زبان‌های دیرین سیبری امروزه در جامعه تونگوزی‌زبان و ترکی‌زبان منطقه استحاله شده‌اند.

شمار گویشوران زبان‌های دیرین سیبری امروزه در حدود ۲۳ هزار نفر است.[۲]

دسته‌بندی[ویرایش]

ینی‌سئیایی Yeniseian map XVII-XX.png زبان‌های ینی‌سئیایی خانواده‌ای از زبان‌ها هستند که در منطقه رودخانه ینی‌سئی در سیبری مرکزی رواج داشته یا دارند. زبان‌های ینی‌سئیایی به دو دسته شمالی و جنوبی قسمت می‌شوند که شمالی‌ها کِتو یوق و جنوبی‌ها آرین، آسان، کوت، و پومپوکول هستند. از این زبان‌ها امروزه تنها زبان کت با دویست گویشور زبانی زنده است. بقیه زبان‌های ینی‌سئیایی بیش از دو سده است که منقرض شده‌اند. از منابع چینی چنین برمی‌آید که ینی‌سئی‌زبانان احتمالاً بخشی از مردمی بودند که اتحاد قبایل ژیونگو را تشکیل دادند. ژیونگو نیاکان هون‌ها به‌شمار می‌آیند.
چوکوتکا-کامچاتکایی Chukotko-Kamchatkan map XVII-XX.png به خانواده زبان‌های چوکوتکا-کامچاتکایی، لوئوراوتلان هم گفته می‌شود. گویشوران این زبان‌ها رمه‌گردانان گوزن شمالی و شکارچی-گردآورندههای دوردست‌های شمال خاوری سیبری هستند.
این خانواده زبانی به دو گویش متفاوت به نام‌های کامچاتکایی و چوکوتکایی تقسیم می‌شود. در دسته اول تنها زبان ایتِلْمِن جای دارد و دسته دوم شامل چوکچی، کوریاک، آلیوتور، و کِرِک می‌شود. زبان کرک امروزه منقرض شده اما دیگر زبان‌های این خانواده هم‌چنان استفاده می‌شوند.
یوکاقیری Yukaghir map XVII-XX.png زبان‌های یوکاقیری خانواده‌ای کوچک از دو زبان نزدیک به هم است که به نام‌های یوکاقیر شمالی (یوکاقیر توندرا) و یوکاقیر جنوبی (یوکاقیر کولیما) معروف‌اند. گویشوران این دو زبان در خاور دور روسیه در حوزه آبریز رود کولیما زندگی می‌کنند. در سرشماری سال ۲۰۰۲ روسیه شمار گویشوران این دو زبان جمعاً ۶۰۴ نفر ذکر شد اما امروزه تعداد آن‌ها حدود هفتاد نفر برآورد می‌شود. دو زبان دیگر از خانواده یوکاقیری به نام‌های چوانتسی و اوموک تا سده هیجدهم گویشور داشتند اما از آن زمان منقرض شده‌اند.
تک‌خانواده‌ها Historical expanse of Ainu.png زبان نیوْخ (گیلیاک) در زمره زبان‌های دیرین سیبری شمرده می‌شود و در کنار آن، آینو نیز گاه از زبان‌های دیرین سیبری برشمرده می‌شود. این دو زبان تک‌خانواده و منفرد هستند بدین معنی که خویشاوندی ندارند. زبان نیوخ در شمال شرقی منچوری و نیمه شمالی ساخالین صحبت می‌شود. امروزه در حدود هزار نفر به زبان نیوخ صحبت می‌کنند. زبان آینو که زمانی زبان اصلی نیمه جنوبی ساخالین و نیمه شمالی ژاپن بود امروزه رو به انقراض است.

منابع[ویرایش]

  • Comrie, Bernard (1981). The Languages of the Soviet Union. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN: 0-521-29877-6.
  • Maslova, Elena. 2003. A Grammar of Kolyma Yukaghir. Berlin/New York: Mouton de Gruyter.