درخت‌گاه‌شماری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از تاریخ‌شماری درختی)
پرش به: ناوبری، جستجو
نمونه‌های تهیه شده به وسیله دریل.
رشد حلقه‌ها در چوب تنه درخت در باغ وحش بریستول انگلستان، هر حلقه نشان دهندهٔ یک سال از عمر درخت است. حلقه‌های نزدیک مرکز پیرترین و دور از مرکز جوانترین‌ها هستند.

مطالعه و تحلیل حلقه‌های رشد سالانهٔ درختان و استفاده از آنها برای تعیین تغییرات اقلیمی در دوره‌های گذشته و تحقیقات باستان‌شناختی را درخت‌گاه‌شماری (dendrochronology) یا تحلیل حلقهٔ درخت (tree-ring analysis) می‌گویند.[۱]

این روش، روشی برای دوران شناسی و مطالعه قدمت محیط از روی حلقه‌های شکل گرفته در چوب تنه درختان است. همچنین با استفاده از این روش می‌توان تغییرات آب و هوایی گذشته را که به وسیله حلقه‌های رشد سالیانه درختان ثبت می‌شوند را مطالعه کرد.

اولین بار دوگلاس روش سالیابی رشد حلقه‌های درختان را ارایه کرد. نتایج بررسی‌های دوگلاس نشان‌دهندهٔ درصد رشد منظم و متناسب با دیگر حلقه‌های درختان برای دوره‌های زمانی طولانی بود. آگاهی از پیروی درختان از یک الگوی رشد منظم، دوگلاس را ترغیب کرد تا نمونه‌های چوب با قدمت نامعلوم را در مقایسه با پهنای حلقه‌های درختانی با قدمت مشخص سالیابی کند. وی در دههٔ ۱۹۲۰ سالیابی رشد حلقه‌های درختان را به عنوان یکی از کاربردهای این حوزهٔ علمی معرفی کرد. در دههٔ ۱۹۴۰ هوبر نخستین کسی بود که در اروپا در این زمینه شروع به کار کرد و به موفقیت‌های مهمی رسید.

اصول نظری[ویرایش]

این روش سالیابی بر اساس چهار پیش فرض زیست شناختی بنا شده‌است: ۱. رشد درختان را می‌توان در حلقه‌های سالانهٔ قابل تشخیص مشاهده کرد. ۲. پهنای حلفه‌های درختان تحت تاثیر شرایط آب و هوایی محیط قرار دارد و در سال‌های مختلف متفاوت است. ۳. پهنای حلقه‌هایی که به طور همزمان رشد کرده‌اند 4.پهنای حلقه های پیاپی در درختان مختلف یک گونه،در مناطق وسیعی با یکدیگر متناسبند.

در تمامی مناطق آب و هوایی که یک دوره ی زمستانی دارند،همه ساله یک حلقه به دور هسته موجودحلقه های چوبی درختان رشد می کند.پهنای حلقه ها با سن درخت تغییر میکند.هر چه درخت پیرتر می شود،پهنای حلقه ها کمتر می گردد.حلقه های داخلی درخت،پهن تر از حلقه های بیرونی هستند و این نکات به آب و هوا و وضعیت جغرافیایی محل رشد درخت بستگی ندارد.در حلقه های تشکیل شده،چوب بهاره با چوبی که در تابستان رشد می کند متفاوت است.چوب تشکیل شده در بهار وظیفه حمل سریع آب در آغاز دوره رشد را به عهده دارد.چوب تابستانه تحکیم مکانیکی چوب را انجام می دهد.با چشم غیر مسلح می توان تفاوت این دو را متوجه شد.با بررسی این تغییر مداوم رنگ چوب می توان حلقه های رشد یافته در هر سال را از خلقه های سال قبل و بعد از آن تشخیص داد.

سالیابی به وسیله ی حلقه های درختان[ویرایش]

برای تعیین سن یک درخت تازه بریده شده(یعنی زمانی که از کاشت درخت تا بریدن آن گذشته است)می توان خلقه های رشد را از خارج تک تک شمرد تا به اولین حلقه رسید.تعداد خلقه های شمارش شده،مدت زمان زندگی درخت را نشان می دهد.ازی آنجا که درختانی که در شرایط جوی یکسان رشد می کنند توالی یکسانی دارند،می توان از طریق مقایسه و همپوشانی پهنای حلقه های درختان قدیمی تر با درختانی که به تازگی بریده شده اند،الگوی رشد حلقه های درختان را تا سال های دور پیگیری کرد.

نمونه برداری و اندازه گیری[ویرایش]

برای اندازه گیری پهنای حلقه های درختان باید یک مقطع عرضی از نمونه مورد نظر تهیه کرد.این مقطع به وسیله ی مته های مخصوص که می توانند یک قطعه چوب را از درون نمونه به طور کامل بیرون بیاورند انجام می شود.برای چوب های نرم می توان از یک تیغه ی بسیار تیز استفاده کرد.باید دقت کرد که نمونه تا حد امکان در بر گیرنده ی تعداد زیادی از حلقه های موجود در چوب اصلی باشد.نمونه های که کمتر از سی سال از دوره رشد درخت را در بر گیرند(کمتر از سی حلقه)قابل سالیابی نیستند.پهنای حلقه ها باید در زیر ذره بینی با بزرگ نمایی 6 برابر قابل اندازه گیری باشد.بنا به دلایل زیست شناسی ،برخی از درختان در بعضی از سال ها فاقد حلقه های رشد یا در یک سال دو حلقه دارند.سالیابی این درختان بسیار مشکل است.برای سالیابی تیر های چوبی یک بنا باید دقت کرد نمونه برداری از چند نقطه انجام گرددو نمونه ها حتماً شامل ابتدا و انتهای تیر چوبی باشند.اگر نمونه با ارزشی برای سالیابی در نظر گرفته شود،باید به برداشتن قطعات کوچک 10 تا 15 میلی متری اکتفا کرد و روند سالیابی را یا دقت بیشتر و زمان بیشتر انجام داد.بسیاری از هنرمندان گذشته نقاشی های خود را روی چوب می کشیدند.برای سالیابی بوم این تابلو ها می توان با مشاهده مستقیم و یا ذره بین یا میکروسکوپ های مناسب،پهنای حلقه های چوب را مشخص کرد.برخی از نمونه ها که مدتی در محل مرطوب یا زیر خاک بوده اند،پس از قرار گرفتن در معرض هوا و خشک شدن بسیار شکننده می شوند.برای جلوگیری از آسیب های احتمالی می توان نمونه را به محلول گازوِیئل، پارافین آغشته کرد پس از بخار شدن این دو،در سلول ها و منافذ آن جذب شده و از شکنندگی آن جلوگیری می کند.روش دیگر برای محافظت چوب برای سالیابی،آغشته کردن آن به پلی اتیلن گلی کول است که تا حدودی برای استحکام آن کمک می کند.پس از این مرحله باید پهنای حلقه ها رو اندازه گیری کرد.برای این کار می توان از یک تلسکوپ نوری استفاده کرد به وسیله سخت افزار های مناسب به رایانه متصل بوده،نتایج به طور مستقیم ثبت شود.در آزمایشگاه هایی که مجهز به دستگاه های اشعه ایکس می باشند،با تهیه عکس رادیو گرافی،دقت اندازه ی پهنای حلقه ها خیلی بیشتر از میکروسکوپ می باشد.نمودار های بدست آمده را باید روی کاغذ های شفاف نیمه لگاریتمی ترسیم کرد. پیشگامان ابداع روش های جدید و استفاده از رایانه در سالیابی حلقه های درختان اکشتاین،باوخ و لیزه هستند.

نمودار های شاهد[ویرایش]

برای دست یابی به نتایج صحیح،کاهش خطا و سالیابی نمونه هایی با قدمت نا معلوم،باید نمودار رشد حلقه های درختان از زمان حال تا دوره ای که نمونه متعلق به آن است،در دسترس باشد (نمودار شاهد)).طبیعی است که برای سالیابی نمونه هایی با قدمت نا معلوم ،باید نمودار های شاهدی وجود داشته باشد تا حد امکان در بر گیرنده ی سل های طولانی تری باشد.برای رسم نمودار های شاهد ،در مرحله ی اول باید پس از نمونه برداری از درختان زنده یا تازه بریده شده،نمودار های آن ها را تهیه کرد.مرخله ی بعد مقایسه نمودار های حلقه های درختان قدیمی تر با قدمت مشخص،شناسایی مناطق مشابه و محدوده های همپوشان نمودار ها برای ترسیم نهایی شاخص یا نمودار شاهد است،به این ترتیب می توان به یک نمودار شاهد با چند صدسال دست یافت.این نمودار ها باید دایماً با یافته های جدید اصلاح و بهینه شوند.[۲]

منابع[ویرایش]

  1. پایگاه ملی داده‌های علوم زمین کشور برگرفته از کتاب فشارکی، پ. ، فرهنگ جغرافیا، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۹
  2. روش های سالیابی در باستان شناسی مهندس فرانک بحرالعلومی شاپورآبادی چاپ پنجم

جستارهای وابسته[ویرایش]