بازاریابی شبکه‌ای

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از بازاریابی چندسطحی)
پرش به: ناوبری، جستجو

بازاریابی شبکه‌ای (به انگلیسی: Network Marketing) یا بازاریابی چندسطحی (به انگلیسی: Multi-level marketing)، نوعی شیوهٔ فروش است که در آن کمپانی‌ها محصولات و کالاهای خود را بدون تبلیغات و بدون واسطه به فروش می‌رسانند، و مشتریان پس از خرید در صورت تمایل می‌توانند محصولات کمپانی را بازاریابی کنند و سود بگیرند. درآمد در بازاریابی شبکه‌ای هم در ازای فروش مستقیم کالا و هم در ازای فروش از طریق زیرمجموعه کسب می‌شود.[۱][۲][۳]

در بازاریابی شبکه‌ای، بازاریاب‌ها بصورت «تبلیغات کلامی» یا «تبلیغات چهره به چهره» اقدام به فروش محصولات کمپانی می‌کنند. در حال حاضر به ترتیب کشورهای آمریکای شمالی، چین، کشورهای اروپایی از جمله آلمان و ایتالیا و ژاپن در زمینه بازاریابی شبکه‌ای سردمدار هستند.[۴]

تاریخچه[ویرایش]

Network18.jpg
  • ایدهٔ بازاریابی شبکه‌ای از فرمول تصاعد گرفته شد، که در سدهٔ ششم ق. م. توسط فیثاغورس و در سدهٔ سوم ق.م. توسط اقلیدس در کتاب معروف «مقدمات» به جهان معرفی شد.
  • اولین بار، یک شرکت دوچرخه سازی در روسیه از این ایده استفاده کرد و برنامه‌ای ترتیب داد که مشتریان با پرداخت ۱۰ روبل بجای ۵۰ روبل صاحب دوچرخه شوند اگر چهار مشتری دیگر نیز معرفی کنند؛ ولی فروش کمپانی بسرعت به اشباع رفت.[۵] در روسیه به آن شرکت بهمنی و در فرانسه به آن گلولهٔ برفی لقب دادند و صد در صد تقلب و کلاهبرداری تلقی شد. از آن پس، سیاستمداران، اقتصاد دانان و جامعه شناسان زیادی بدنبال پیدا کردن راهی بودند که از این ایده به نفع همه استفاده کنند.
  • اولین کمپانی که بطور رسمی فعالیت بازاریابی چند سطحی را در سال ۱۹۳۰ آغاز کرد، کمپانی ویتامین کالیفرنیا بود که نام خود را در سال ۱۹۳۹ به نوترالایت تغییر داد و امروزه محصولات خود را از طریق کمپانی اموی به فروش می‌رساند.[۶][۷][۸]

تفاوت با شرکت‌های هرمی[ویرایش]

به گفتهٔ کمیسیون تجارت فدرال آمریکا (FTC)، شرکت هرمی شرکتی‌ست که به اعضایش حق کمیسیون می‌دهد تا افراد جدید را وارد کنند. شرکت‌های هرمی محصولی را نمی‌فروشند و پول‌های مشتریان را در یکجا جمع می‌کنند و با آن کاری انجام نمی‌دهند. این شرکت‌ها در اکثر کشورهای دنیا از جمله ایران غیرقانونی هستند؛ چون در ازای جذب افراد پول می‌دهند بطور اجتناب‌ناپذیر فرو خواهند پاشید و وقتی هرم فروپاشی کند، بجز عده‌ای که در بالای هرم هستند همه دست خالی می‌مانند یا به عبارتی پول خود را می‌بازند.[۹][۱۰]

FTC می‌گوید داشتن محصول، قانونی بودن شرکت را تعیین نمی‌کند. بعضی از شرکت‌های هرمی برای رد گم کردن، خود را شرکت ام‌ال‌ام معرفی کرده و محصولی را در پلان خود قرار می‌دهند ولی چون هدفشان فروش محصول نیست، قیمت آن بسیار بالاتر از بازار آزاد خواهد بود، یا اینکه دریافت محصول در آن شرکت‌ها مشروط به فعالیت در پلان تجاری‌شان است که برای کسانی‌که نمی‌خواهند یا نمی‌توانند مشتری پیدا کنند، پول از دست می‌رود. دو مشخصه بارز کمپانی‌های هرمی:

  • انبار کردن کالا
کمپانی مشتریان را وادار می‌کند که تعداد هر چه بیشتری کالا (عموماً با قیمت بسیار بالایی) بخرند تا درآمد بیشتری داشته باشند، حتی اگر نتوانند آن کالاها را به مصرف برسانند. در این صورت افراد رأس هرم سود هنگفتی می‌کنند در حالیکه محصول چندانی را به بازار ارائه نکرده‌اند و محصولات در زیرزمین‌ها انبار شده‌اند.
  • عدم خرده فروشی (فروش جزء به مردم)
به دلیل کیفیت پایین محصولات و هزینهٔ بالای آنها، در اغلب شرکت‌های هرمی محصولات فقط بین اعضای داخل هرم توزیع می‌شود، نه بین مردم عادی بیرون از هرم.[۲][۱۱]

اشباع[ویرایش]

اشباع به مرحله‌ای گفته می‌شود که بازاریابی شبکه‌ای کل جامعه را فرا بگیرد و بازاریابان دیگر نتوانند مشتری پیدا کنند و این روند را ادامه دهند. اگر چنین اتفاقی بیفتد بسیاری از فعالان که در سطح پائین قرار دارند ضرر خواهند کرد. اما در حقیقت اشباع در بازاریابی شبکه‌ای غیرممکن است زیرا تعداد انسان‌ها نامتناهی است و هر روز افراد جدیدی متولد می‌شوند در نتیجه بازاریابان خواهند توانست افراد جدیدی را به مجموعه اضافه کنند. Tim Sales بازاریاب شبکه‌ای در zig ziglar استدلال جالبی ارائه کرده است. او می‌گوید: ” آیا شما می‌دانید چه تعداد از افراد یخچال ندارند؟ نه؟ آیا این بدین معنی است که جنرال الکتریک فروش یخچال را متوقف کند؟”. [۱۲]

قانونی بودن بازاریابی شبکه‌ای[ویرایش]

الگوی درخت دودویی در بازاریابی شبکه‌ای

در حال حاضر، قوانین و مقررات فعالیت در شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای در اکثر کشورها معین شده‌اند؛ ولی هیچ ارگان مشخصی وجود ندارد که مشخص کند یک کمپانی خاص هرمی یا شبکه ایِ قانونی است.[۱۳] اما در ایران، قانونی یا غیرقانونی بودن یک شرکت بازاریابی شبکه‌ای را وزارت صنعت، معدن و تجارت مشخص می‌کند.[۱۴]

از نگاه FTC, BBB, AG کمپانیی که بیشتر به جذب بازاریاب می‌پردازد تا فروش محصول به مردم عادی، هرمی و غیرقانونی است.[۱۵]

بازاریابی شبکه‌ای از دیدگاه دینی[ویرایش]

  • ناصر مکارم شیرازی: «به دو دلیل این نوع فعالیتهای مرموز اقتصادی مشروع نیست: دلیل اول اکل مال به باطل: گرفتن پورسانت از بازاریاب‌های مع الواسطه یا سطح دوم به بعد اکل مال به باطل محسوب می‌شود، که به تصریح قرآن مجید (وَلَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ) حرام است. دلیل دوم قاعده لاضرر مقتضای قاعده لاضرر، این است که هرگونه ضرر زدن به خود و دیگران مجاز نیست. این قاعده دلیل دیگری بر، حرمت فعالیت شرکت‌های هرمی و شبکه‌ای است زیرا هنگامی که ۹۰درصد و گاه بیشتر و حتی در برخی موارد ۹۹درصد اعضای شرکت گرفتار ضرر و خسران می‌شوند و تنها گروه اندکی که در رأس قاعده قرار دارند سود می‌برند، بر حاکم شرع لازم است مانع فعالیت چنین شرکت‌هایی شود. یعنی برفرض که طبق عناوین اولیه شرکت‌های فوق مشکلی نداشته باشند، طبق عنوان ثانوی لاضرر کار آنها حرام است .»[۱۶]
  • حسین وحید خراسانی: «بازار یابی شبکه‌ای بنابر احتیاط واجب صحیح نیست و در این احتیاط واجب نمی‌توانید به کسی دیگر رجوع نمائید.»[۱۷]
  • سید محمد حسینی شاهرودی: «بسمه تعالی؛ ماهیت معاملات یاد شده معلوم نیست.»[۱۸]
  • سید محمدعلی علوی گرگانی: «بسمه تعالی؛ بازاریابی شبکه‌ای به دو صورت متصور است یک حالت آن است که فردی زیر مجموعه‌ای برای خود معرفی می‌کند و بابت خرید آن زیر مجموعه سودی می‌گیرد اما نظارت و مشاوره و آموزش خاصی نمی‌دهد که این سود حرام است و یک حالت آن است که بر کار زیر مجموعه نظارت و آموزش و مشاوره خاص دارد به گونه‌ای که دریافت سود بابت این زحمات است و حقیقتاً این زحمات در جامعه به گونه‌ای است که در قبال ان پول قرار داده می‌شود این عمل حلال است البته غالباً اینگونه محقق نمی‌شود. ضمناً مجوزهای حکومتی لزوماً با کسب اجازه از مراجع نیست و یا بعضاً با اجازه از یک مرجع و یا رهبری است و لذا هر فردی باید ابتدا نظر مرجع خود را در نظر بگیرد و مجوزهای قانونی به معنای شرعیت یک عمل در نزد تمام مراجع نیست.»[۱۹]
  • احمد جنتی (دبیر شورای نگهبان): " بند ب و ج ماده (۱) آیین نامه اجرایی چگونگی صدور و تمدید پروانه کسب و نحوه نظارت بر افراد صنفی در فضای مجازی و ماده (۱) دستور العمل تأسیسی و نحوه فعالیت و نظارت بر شرکت‌های بازار یابی شبکه‌ای "" با قاعده فقهی " اکل مال به باطل " مغایر است و خلاف موازین شرع شناخته نشد. .[۲۰]
  • سید علی خامنه‌ای: چنانچه آیین‌نامه مزبور از نظر شورای محترم نگهبان مورد تأیید باشد، فعالیت اقتصادی بر طبق آن فی نفسه اشکال ندارد.[۲۱]

پایداری شرکت‌های شبکه‌ای[ویرایش]

به گفتهٔ ریچارد پو در کتاب موج چهارم، قدرت کمپانی‌های شبکه‌ای در پنج سال اول کاری مشخص می‌گردد. یک کمپانی در ۲ سال اول فعالیت خود، بیش از ۵۰٪ احتمال شکست دارد و کمپانی که ۵ سال به تعهدات خود عمل کند، احتمال شکستش به ۱٪ خواهد رسید.[۶] به گفتهٔ مقاله‌ای از usatoday، برای بازاریاب‌های اموی، پول درآوردن از بازاریابی چند سطحی بسیار سخت است، اگر نگوییم غیرممکن است.[۲۲]

راهکار پیشنهادی FTC پیش از ورود[ویرایش]

بهتر است پیش از ورود به بازاریابی شبکه‌ای، موارد زیر انجام شود:

  • گرفتن سابقه کمپانی
  • تحقیق دربارهٔ محصولات
  • پرسش و پاسخ دربارهٔ برنامه و موفقیت
  • کشف مرزها و محدودیت‌ها
  • ارتباط برقرار کردن با بالا سری‌ها و گرفتن نشانی و شماره تلفن
  • مشورت گرفتن از وکیل یا مشاور حقوقی که در سیستم نباشد (ذینفع نباشد)
  • زمان بگذارید. سریع تصمیم نگیرید و قرارداد نبندید تا مدتی فکر کنید.
  • ببینید که این کار به درد شما می‌خورد؟ با بالاسری‌ها دربارهٔ وقت گذاشتن و هزینه‌های جانبی بپرسید.[۲۳][۲۴]
  • تحقیق زیاد
  • گول حرف‌های رؤیایی دیگران را نخوردن و عاقلانه فکر کردن به اصل موضوع
  • کسب اطلاعات دربارهٔ بازار محصولات شرکت

انتقاد به بازاریابی شبکه‌ای[ویرایش]

مطابق قانون سادهٔ عرضه و تقاضا در اقتصاد زمانی که عرضهٔ یک کالا از تقاضایش پیشی بگیرد تقاضا کاهش می‌یابد. در این نوع بازاریابی نیز پس از اشباع بازار بخاطر افزایش تعداد بازاریاب‌ها و عرضه محصول تقاضا کاهش می‌یابد و با کاهش کشش بازار زمینه برای فروپاشی هرم فراهم می‌شود. البته وقوع این مسئله عموماً آسیبی به لایه‌های اولیهٔ هرم شبکه نمی‌رساند اما افرادی که تازه‌وارد این عرصه شدند را ناکام خواهد گذاشت چراکه سود زیادی به آنها نمی‌رسد. نمونه‌هایی از عدم کسب موفقیت و درآمد معقول در بازاریابی شبکه‌ای:

  • تنها ۱۰ درصد فروشندگان شرکت Amway’s که یکی از قدیمی‌ترین و بزرگترین شرکتهای مبتنی بر بازاریابی در آمریکا و جهان است توانستند درآمدی داشته باشند.
  • از ۳۳۰۰۰ فروشنده مورد بررسی از شرکت Amway’s تنها ۹۰ نفر موفق به کسب درآمد در حد متوسط جامعه شده بودند و ۹۹/۷ درصد توفیقی نداشتند
  • در سال ۲۰۰۷ تنها ۱ درصد از فروشندگان شرکت Mona Vie’s موفق به دریافت سود شده بودند.
  • در سال ۹۸ درآمد سالانه ۹۰ درصد از بازاریاب‌ها در آمریکا از ۵۰۰۰ دلار در سال کمتر بود که با درآمد حداقلی برای زندگی تفاوت فاحشی دارد.
  • در سال ۲۰۱۰ درآمد ۸۴ درصد از فروشندگان شبکه Fortune در آمریکا از ۶۰۰۰ دلار در سال کمتر بود و ۳۰ * درصد کل فروشندگان هیچ درآمدی نداشتند.
  • تنها ۰٫۱۴ درصد از میان ۲٫۷ میلیون فروشنده شرکت Herbalife (از شرکت‌های بزرگ مبتنی بر بازاریابی شبکه‌ای آمریکایی) توانسته‌اند درآمد بالای ۲۰ هزار دلار در سال داشته باشند (این درآمد در آمریکا به مراتب از خط فقر کمتر است!) و ۹۳ درصد از فروشندگان هیچ سودی از محل فروش دریافت نکرده‌اند.

همچنین این شغل همواره با مراجع قانونی و اقتصادی در کشمکش بوده و در برخی کشورها نیز به کلی غیرقانونی است. مطابق اظهارات سازمان تجارت فدرال آمریکا این شرکت‌ها خطرناکند چراکه درصورت فروپاشی هرم به جز افراد اولیهٔ هرم که تعداد قلیلی هستند بقیه دست خالی می‌مانند. این سازمان ضمن اذعان به مشکوک بودن بعضی از این شرکت‌ها توصیه نموده «بهتر است در برنامه‌ای که حقوق شما به جای فروش خودتان به تعداد زیرمجموعه‌های شما بستگی دارد وارد نشوید» بازاریابی شبکه‌ای به حدی از نیل به ثبات و آرامش در دنیای اقتصاد به دور مانده که شرکت Amway’s که از قدیمیهای این عرصه است بعد دهه‌ها فعالیت فراتر از صدمین خرده فروش بزرگ دنیا نرفته.[۲۵]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «What is MLM?». Job Bank USA. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «تعریف وایزگیک از بازاریابی چند سطحی». 
  3. «تعریف وایزگیک از بازاریابی شبکه‌ای». FirstClassMLM. 
  4. «فرایند کاری شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای رصد و پیگیری می‌شود». خبرگزاری مهر. ۲۰۱۲-۱۲-۱۸. بازبینی‌شده در ۲۰۱۵-۰۳-۱۳. 
  5. شبکه رشد. «دوچرخه فروشی در زمان روسیه تزاری!». 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ پو، ریچارد. موج چهارم: بازاریابی شبکه‌ای. Prima Publishing. 1999. ایالات متحده. ISBN 0-7615-1752-9
  7. تاریخچهٔ شرکت نوترالایت
  8. نحوه پیدایش نوترالایت
  9. تعریف شرکت‌های هرمی و مشخصات آنها توسط وایز گیک
  10. تعریف و نحوه درک تفاوت شرکت‌های هرمی با دیگر پلن‌ها
  11. ساختار هرمی بازاریابی شبکه‌ای - سایت مخالف با این شغل
  12. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام https:.2F.2Fwww.ibazaryabi.com.2F.25D8.25A8.25D8.25A7.25D8.25B2.25D8.25A7.25D8.25B1.25DB.258C.25D8.25A7.25D8.25A8.25DB.258C-.25D8.25B4.25D8.25A8.25DA.25A9.25D9.2587.25E2.2580.258C.25D8.25A7.25DB.258C.2F.23sthash.LR3DsEpZ.dpuf وارد نشده‌است.
  13. «ایم وی بعنوان شرکت هرمی به دادگاه کشیده شد. این سایت حامل متن کامل پرونده شماره 3:07-cv-00201-EMC دادگاه کالیفرنیا در ۱۰ ژانویهٔ ۲۰۰۷ می‌باشد». 
  14. وزارت صنعت، معدن و تجارت. «مراحل صدور مجوز». 
  15. profitclinic. «Frequently Asked Questions about MLM». 
  16. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی. «مقاله مستندات فقهی حرام بودن شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای». 
  17. وب‌گاه رسمی دفتر آیت‌الله العظمی وحید خراسانی. «تجارت». 
  18. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله العظمی سید محمد حسینی شاهرودی دام ظله. «آخرین استفتائات». (کد سؤال:16484). 
  19. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت اللَّه علوی گرگانی. http://www.gorgani.ir/?. page=faq
  20. «نظر فقهای شورای نگهبان در مورد بازاریابی شبکه‌ای در تاریخ (95/08/24): با قاعده فقهی اکل مال به باطل مغایر است و خلاف موازین شرع شناخته "نشد.». 
  21. . سایت مقام معظم رهبری. http://www.leader.ir/fa/content/17054/بازاریابی-شبکه-ای=. 
  22. O'Donnell, Jayne (February 10, 2011). "Multilevel marketing or 'pyramid?' Sales people find it hard to earn much". USAToday (Gannett Company). Retrieved April 5, 2011. 
  23. نحوه تحقیق پیشنهاد شده توسط FTC
  24. آیا آدم عاقل وارد چنین کاری می‌شود؟ توضیحات دیوید وود (منتقد بازاریابی شبکه‌ای و دوست «مارک یارنل») دربارهٔ سختی‌های نتورک مارکتینگ و اینکه آیا اصلاً عاقلانه است که این کار را شروع کنیم
  25. «رویای ثروت با بازاریابی شبکه‌ای؛ واقعیت یا سراب؟». 

پیوند به بیرون[ویرایش]