گنجفه

گنجفه یا گنجیفه (به فتح گ و ف) (Ganjifa) نوعی بازی ورق می‌باشد که به احتمال زیاد در قرن شانزدهم در دربار صفویان بوجود آمده‌است. کلمه گنجفه هم به خود بازی و هم به دسته ورق آن اطلاق می‌گردد.

تاریخچه

به نظر می‌رسد که گنجفه قبل ازعصر صفویه بازی معمول و متداول نبوده‌است. با توجه به تقدم اقسام گوناگون بازی ورق در جهان به عصر صفویه، بی گمان گنجفه از بازی کهن تری اقتباس شده‌است. هر چند که گنجفه در شکل و جزِییات منحصر به فرد می‌باشد.

صادق مینای اصفهانی (متوفی ۱۰۶۱ هجری) مولف شاهد صادق که فصل شصت و چهارم کتاب خود را به گنجفه اختصاص داده می‌نویسد: «از مخترعات میر غیاث الدین منصور شیرازی است و گمان آن است که از گنجفه فرنگیان استخراج کرده و نام آن گنج فهم است به کثرت استعمال به گنجفه مشهور شده و آن بر چند قسم است و برخی از آن را این حقیر اختراع کرده» . همین مؤلف اثر مفصلتری در باب بازی‌های قمار به نام «رساله در علم ملاعب» تدوین کرده که در دست نیست.

تاورنیه می‌نویسد: در میان اقسام قمارهای ایرانی یک قسم بازی ورق دارند که گنجفه می‌نامند، ورق‌های ما چهار نشان دارد، اما اوراق ایرانی دارای هشت نشان است».

گنجفه بازی در اوایل عصر صفویه و به خصوص در دربار شاه عباس اول (بزرگ) بسیار مرسوم و محبوب بوده‌است. در دوره‌های بعدی مقبولیت گنجفه بازی در دربار فراز و نشیب پیدا می‌کند و با تعصب و دیانت شاهان و وزرای زمانه نسبت عکس دارد. گنجفه از ایران به هندوستان رفت و در میان گورکانیان هند مقبولیت یافت.

ترتیب ورقها و خالها

اوراق گنجفه بر خلاف ورقهای امروزی که مستطیل هستند، گرد و مدور بوده‌اند. این اوراق با چوب، برگ نخل و یا مقوا ساخته می‌شدند. گنجفه نود و شش ورق در هشت دسته دوازده برگی داشته‌است (هشت خال، دوازده برگ از هر خال). نام این خال‌های هشتگانه به این ترتیب است : غلام، تاج، شمشیر، اشرفی (زر سرخ)، چنگ، برات، سکه (زر سفید)، قماش. هر دسته ۱۲ برگ داشت : دو تا به نام شاه و وزیر و بقیه به شماره یک تا ده شناخته می‌گردید.

گنجفه در ادبیات فارسی

گنجفه و گنجفه بازی در ادبیات فارسی عصر صفوی و پس از آن به کرّات به کار رفته‌است. چند نمونه در پی می‌آید:

مانند آن ورق که ز سر وا کند کسی

حسنت به چرخ گنجفه داد آفتاب را

اسماعیل قشنگ آن گنجفه‌ساز

می‌گفت همیشه با حریف و انباز

پیوسته کلک میزن و پا زخم مباز

شاید که بدست آوری یکدوسه غاز

گنجفه بازی است کار پلید

کس ازو خیر در زمانه ندید

پس گنجفه را از بغل خویش به درکن

از باده دماغ همه را تازه و ترکن

همچنین اهلی شیرازی متوفی به سال ۹۴۲ هجری قمری مجموعه شعری به نام رباعیات گنجفه سروده‌است.

منابع

• بازیهای برد و باختی قرن سیزدهم - احمد گلچین معانی
• مجله یغما شهریور ۱۳۳۹ - شماره ۱۴۶ (۵ صفحه - از ۲۹۶ تا ۳۰۰) مقاله گنجفه به قلم بهروز تقی خانی
• سفرنامه تاورنیه- ترجمه ابوتراب نوری
• فرهنگ دهخدا
• فرهنگ معین
• ویکی‌پدیای انگلیسی

پیوند به بیرون

گلچین معانی، احمد. «بازیهای بردوباختی قرن سیزدهم» ]]]