گفتمان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

در یکی از تعاریف آن، گُفتِمان به معنای مجموعه یا دستگاهی بینشی است که از راه واژگان و گفتارهای نهادینه شده، بر ذهنیت‌ها اثر می‌گذارد و گاه حتی بر آگاهی یک دوران تاریخی نیز سایه می‌اندازد بی‌آنکه کاربران همواره بر این ذهنیت و خصلت خاص تاریخی آن خودآگاه باشند.[۱]

در تعریفی دیگر، گفتمان به معنی پرداختن مفصل و جزءبه‌جزء یک موضوع، در قالب نوشتن یا گفتن است. به بیانی دیگر، به‌کاربردن زبان در گفتار و نوشتار، بهر پدیدآوردن معنا و مفهوم.[۲] گفتمان با جنبهٔ فاعلی یک چهارچوب زبانی سروکار دارد، که طی آن فاعل خبر و یا روایتگر، با گذر از واژه‌های یک زبان و ارتباطات میانشان، می‌تواند به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه، با اثرگذاری بر ساختار زبان، کنترل آن را در دست خویش گیرد و در جهت آنچه خود می‌پسندد و بدان گرایش دارد، به پیش بَرَد.[۲]

گفتمان، اصطلاحی است که در زمینه‌ها و رشته‌های گوناگونی چون فلسفه، جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی و زبان‌شناسی به طور گسترده به کار برده شده‌است و فیلسوفان و نظریه‌پردازان مختلف دربارهٔ دامنه، مفهوم، نقش و کارکرد آن، نظریه‌هایی گوناگون، و تا حدی متفاوت، مطرح کرده‌اند و پیرامون آن دیدگاه‌های گوناگونی داشته‌اند.[۲]

ریشه‌شناسی[ویرایش]

واژهٔ «گفتمان» به عنوان برابرنهادهٔ واژهٔ discourse، توسط داریوش آشوری برساخته شده‌است. وی برای نخستین بار این همسنگ را در مقالهٔ «نظریهٔ غرب‌زدگی و بحران تفکر در ایران» در نشریهٔ ایران‌نامه به کار برد و به جامعهٔ فرهنگی پارسی‌گو شناساند.[۲] پیش از برساخته‌شدن و رواج واژهٔ «گفتمان»، واژهٔ فرنگی discourse به همسنگ‌های دیگری همچون: «گفتار»، «سخن»، «وعظ و خطابه»، «درس و بحث»، «مقال»، «سخنرانی»، «مراوده»، «مکالمه» و «نطق»، در زمینه‌ها و رشته‌های مختلف، و توسط مترجمان گوناگون، به فارسی برگردانده می‌شد.[۲]

در زبان‌شناسی[ویرایش]

معمولاً در زبان‌شناسی، به واحد زبانی بزرگ‌تر از جمله، کلام یا گفتمان می‌گویند. البته در مورد تعریف کلام بین زبان‌شناسان قدیم یعنی نحویون و حتی در زبان‌شناسی جدید اختلاف نظر وجود دارد.

تعاریف مختلف کلام عبارتند از:

  • به هر گفتاری می‌توان کلام گفت چه با معنی باشد و چه بی معنی (مثلا اسب ونیز برعکس آن بسا هر دو کلام هستند).
  • هرگاه گفتاری با معنی باشد به آن می‌توان کلام گفت.
  • هرگاه گفتاری دارای حداقل یک مسند و مسند الیه باشد می‌توان به آن کلام گفت.
  • هرگاه گفتاری چنان باشد که سکوت کردن بر آن صحیح باشد، می‌توان به آن کلام گفت.[۳]
  • کلام در معنای دیگر زبان شناسی، واحد پیام نامیده می‌شود و هر کلام دارای دو نوع معناست:
    • معنای منطقی (Propositional Meaning): که عبارتست از معنای اسمی و زیر بنایی کلام که توسط واژه‌ها و ساختمان دستوری موجود در آن انتقال می‌یابد.
    • معنای اجرایی (Illucutionary Meaning): که عبارتست از منظور و هدف عمده متکلم از ادای کلام. معنای اجرایی یک کلام هیچ ارتباطی با ساختار دستوری جمله مربوطه ندارد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. عبدی کلانتری: داریوش آشوری، سرگشته میان جهان‌های شرقی و غربی. در: بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰ آبان ۱۳۹۲.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ شهرکی، آرمان. مفاهیم و اصطلاحات انسان شناسی توسعه(۱): «گفتمان». . وب‌گاه انسان‌شناسی و فرهنگ، ۹ آبان ۱۳۸۷.  بازیابی‌شده در ۲۱ اسفند ۱۳۸۸.
  3. ابن هشام مغنی اللبیب