گفتمان

گفتمان به معنی پرداختن مفصل و جزءبه‌جزء یک موضوع، در قالب نوشتن یا گفتن است. به بیانی دیگر، به‌کاربردن زبان در گفتار و نوشتار، بهر پدیدآوردن معنا و مفهوم. گفتمان با جنبهٔ فاعلی یک چهارچوب زبانی سروکار دارد، که طی آن فاعل خبر و یا روایتگر، با گذر از واژه‌های یک زبان و ارتباطات میانشان، می‌تواند به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه، با اثرگذاری بر ساختار زبان، کنترل آن را در دست خویش گیرد و در جهت آنچه خود می‌پسندد و بدان گرایش دارد، به پیش بَرَد.

گفتمان، اصطلاحی است که در زمینه‌ها و رشته‌های گوناگونی چون فلسفه، جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی و زبان‌شناسی به طور گسترده به کار برده شده‌است و فیلسوفان و نظریه‌پردازان مختلف دربارهٔ دامنه، مفهوم، نقش و کارکرد آن، نظریه‌هایی گوناگون، و تا حدی متفاوت، مطرح کرده‌اند و پیرامون آن دیدگاه‌های گوناگونی داشته‌اند.

ریشه‌شناسی

واژهٔ «گفتمان» به عنوان برابرنهادهٔ واژهٔ discourse، توسط داریوش آشوری برساخته شده‌است. وی برای نخستین بار این همسنگ را در مقالهٔ «نظریهٔ غرب‌زدگی و بحران تفکر در ایران» در نشریهٔ ایران‌نامه به کار برد و به جامعهٔ فرهنگی پارسی‌گو شناساند. پیش از برساخته‌شدن و رواج واژهٔ «گفتمان»، واژهٔ فرنگی discourse به همسنگ‌های دیگری همچون: «گفتار»، «سخن»، «وعظ و خطابه»، «درس و بحث»، «مقال»، «سخنرانی»، «مراوده»، «مکالمه» و «نطق»، در زمینه‌ها و رشته‌های مختلف، و توسط مترجمان گوناگون، به فارسی برگردانده می‌شد.

در زبان‌شناسی

معمولاً در زبان‌شناسی، به واحد زبانی بزرگ‌تر از جمله، کلام یا گفتمان می‌گویند. البته در مورد تعریف کلام بین زبان‌شناسان قدیم یعنی نحویون و حتی در زبان‌شناسی جدید اختلاف نظر وجود دارد.

تعاریف مختلف کلام عبارتند از:

• به هر گفتاری می‌توان کلام گفت چه با معنی باشد و چه بی معنی (مثلا اسب ونیز برعکس آن بسا هر دو کلام هستند).
• هرگاه گفتاری با معنی باشد به آن می‌توان کلام گفت.
• هرگاه گفتاری دارای حداقل یک مسند و مسند الیه باشد می‌توان به آن کلام گفت.
• هرگاه گفتاری چنان باشد که سکوت کردن بر آن صحیح باشد، می‌توان به آن کلام گفت.
• کلام در معنای دیگر زبان شناسی، واحد پیام نامیده میشود و هر کلام دارای دو نوع معناست:
  • معنای منطقی (Propositional Meaning): که عبارتست از معنای اسمی و زیر بنایی کلام که توسط واژه ها و ساختمان دستوری موجود در آن انتقال می یابد.
  • معنای اجرایی (Illucutionary Meaning): که عبارتست از منظور و هدف عمده متکلم از ادای کلام. معنای اجرایی یک کلام هیچ ارتباطی با ساختار دستوری جمله مربوطه ندارد.

جستارهای وابسته

• تحلیل گفتمان
• تحلیل گفتمان انتقادی
• قدرت

منابع

• ابن هشام، عبدالله ابن یوسف (۷۰۸-۷۶۱ قمری)و سعید افغانی (مصحح) و مازن مبارک (مصحح) .مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب (آدینه بوک).قم: صادق .۱۳۸۷.ISBN 978-964-5604-91-0 .