نظام انتخاباتی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

نظام انتخاباتی یا نظام رای گیری روشی است که تحت آن رای دهندگان دست به انتخاب میان گزینه ها می زنند، این انتخاب غالبن یا در شکل یک انتخابات بر‌گزار می شود یا از طریق همه پرسی و درباره ی یک سیاست کلان.

یک نظام انتخاباتی تضمین کننده ی برگزاری انتخابات به گونه ای معتبر است، و مقرر می سازد که آراء رای دهندگان چگونه جمع آوری و شمرده شود. نظام های رایج رای گیری، حکومت اکثریت، نمایندگی به تناسب و کثرت آراء است که با گوناگونی بسیاری در شیوه های جمع آوری، شمارش و تضمین سلامت انتخابات در این نظام ها مواجه هستیم. مطالعه ی نظام های انتخاباتی یاد شده، نظریه انتخاب اجتماعی یا نظریه انتخاباتی یا رای گیری نام دارد که زیر مجموعه ای از علم سیاست، اقتصاد یا حتا ریاضیات می باشد.

آن هایی که با نظریه رای گیری آشنایی ندارند اغلب از این که نظام های انتخاباتی دیگری نیز وجود دارند شگفت زده می شوند. فارغ از این که باید گفت در هر حالت و هر گونه از نظام های انتخاباتی تعاریف ابتدایی، بعضن متفاوت است و برای مثال تعریف اکثریت و این که به چه تعداد کسانی اطلاق می شود در این نظام ها یکسان نیست. وابسته به تعریفی که برای اکثریت انتخاب می شود ممکن است اتفاقی رخ دهد که نتایج حاصل از انتخابات (مثلن در نظام حکومت اکثریت) توسط اکثریت آن جامعه مورد حمایت قرار نگیرد. اگر هر انتخاباتی تنها دو گزینه داشت، می شد در نظر گرفت که برنده شدن یک طرف با بهره گیری از نظام حکومت اکثریت به تنهایی بوده است. با این وجود وقتی سه، چهار گزینه یا حتا گزینه هایی بیشتر وجود داشته باشند، احتمالن دیگر برای مردم این گونه نیست که آن کس که بیشتر از همه را دوست دارند انتخاب کرده یا جلوی آن که اصلن دوست ندارند را بگیرند. یک انتخاب ساده به رای دهندگان اجازه نمی‌دهد که احساسات واقعی شان را درباره ی گزینه ی مورد انتخاب ابراز کنند. نظام های رای گیری متفاوت ممکن است نتیجه های کاملن متفاوتی به دست بدهند، به ویژه در مواردی که درباره ی تعریف اکثریت، اجماعی وجود نداشته باشد.

ابعاد[ویرایش]

یک نظام انتخاباتی از طریق شاخصه های آن شناخته می شود، مورادی چون برگه رای، تعیین میزان افراد شایسته رای دادن، و شیوه های شمارش آرا، که الگوریتمی برای تعیین نتیجه می باشند. این نتیجه ممکن است حاکی از پیروزی یک نفر باشد، یا ممکن است پیروزی افراد زیادی را به اطلاع برساند، همان طور که در انتخابات های مجالس نمایندگی شاهد آن هستیم. نظام رای گیری ممکن است حتا تعیین کند که قدرت رای دادن چگونه در میان رای دهندگان توزیع شود، و این که چگونه رای دهندگان به گروه های کوچک تر تقسیم می شوند تا رای هایشان به گونه ای جداگانه و مستقلن مورد شمارش قرار بگیرد.

در برگزاری یک انتخابات در جهان واقعی، تمام ابعاد در نظام حقوقی مورد استفاده، مورد اشاره قرار نگرفته اند. برای مثال، یک نظام انتخاباتی معین می کند که رای گیری باید از طریق برگه های رای صورت پذیرد ولی در تعیین این که این برگه ها باید ورق های کاغذ، تکه های مقوا یا حتا به صورت دیجیتال و کامپیوتری باشند، حرفی نمی‌زند. هم چنین یک نظام انتخاباتی مشخص نمی‌کند که آیا و چگونه رای ها باید مخفی نگاه داشته شوند، چگونه تعیین کنیم که رای ها به درستی شمرده شده اند، یا این که چه کسی شایسته ی رای دادن است. این ها زوایای موضوع گسترده تری هستند که نظام های انتخاباتی نام دارد.

برگه رای[ویرایش]

برگ رای ساده که رای دهنده باید تنها به یک نامزد رای دهد.

نظام های متفاوت اخذ رای دارای اشکال گوناگونی برای اجازه به افراد هستند که به آنها اجازه اظهار رای شان را می دهد. در نظام های رای گیری اولویتی یا برگ رای های درجه بندی شده، رای دهندگان موظف اند که به افراد حاضر در لیست رای گیری بر اساس اولویت مد نظرشان رتبه بدهند و آن ها را از بیشترین تا کمترین میزان ارجحیت، رتبه بندی کنند. در نظام های رای گیری در یک محدوده، رای دهندگان به هر یک از گزینه ها به طور جداگانه امتیاز می دهند. در نظام های کثرت آراء، رای دهندگان فقط یک گزینه را انتخاب می کنند، در حالی که در نظام های تاییدی می توانند هر چند نفر که می خواهند را انتخاب کنند. در نظام هایی که اجازه ی انباشت آرا را به رای دهندگان می دهند، رای دهندگان ممکن است به یک نامزد برای چند بار رای بدهند.

بعضی از نظام های اخذ رای شامل گزینه هایی اضافی در برگه های رای هستند، گزینه هایی چون، نوشتن نام نامزد ها یا گزینه ی هیچ کدام، و دیگر گزینه هایی از این دست.

نامزد ها[ویرایش]

بعضی از روش ها، شیوه ای را اتخاذ کرده اند که تحت آن یک انتخابات مقدماتی صورت می گیرد برای این که تعیین کند اسم کدام نامزد ها در برگه های رای درج شود.

وزن آرا[ویرایش]

بسیاری از انتخابات ها بر پایه ی این اصل بنا شده اند که هر فرد یک رای، و به این معنی است که آرای رای دهندگان به گونه ای برابر مورد شمارش قرار می گیرد. البته این اصل در تمام انتخابات ها صادق نیست. برای مثال در انتخابات شرکت ها معمولن وزن رای هر کس بر اساس میزان سهام وی در سرمایه شرکت است و اصل فوق‌الذکر به این ترتیب تغییر یافته که هر سهم یک رای. همچنین آرا می توانند به دلایل دیگر وزن های متفاوتی داشته باشند، مانند افزایش وزن رای اعضای درجه بالای یک سازمان. وزن رای به معنی قدرت رای نیست. در موقعیت هایی که یک گروه مشخص رای دهندگان می خواهند تمام رای هایشان را به صندوق یک نامزد خاص بریزند (برای مثال احزاب سیاسی در مجلس)، قدرت رای به این معناست که آن گروه چقدر توانایی تغییر در نتیجه رای گیری را دارند. گروه ها ممکن است شکل دهنده یک ائتلاف باشند تا قدرت رای خود را به حد اکثر برسانند.

در بعضی از ایالت های آلمان، قبل از سال 1918 یک نظام رای گیری وزن دار بود که گروه های حائز شرایط رای دادن را به سه گروه بر اساس میزان مالیات بر درآمد شان تقسیم می کرد. هر یک از این گروه ها در داخل خود حق رای برابر داشتند ولی حق رای گروه ها با یکدیگر متفاوت بود.[۱]

حوزه های انتخاباتی[ویرایش]

اغلب هدف برگزاری یک انتخابات، انتخاب تعدادی از افراد برای نمایندگی در مجلس هر کشور است که در تمام این موارد، انتخابات چندین برنده دارد. این امر می تواند از طریق برگزاری یک انتخابات در جایی مشخص و انتخاب تمام برندگان از یک صندوق رای صورت پذیرد یا این که می تواند رای دهندگان را به حوزه های مختلف بفرستد تا افراد در هر یک از این حوزه ها به نامزد های متفاوت رای داده و برندگان متفاوتی در هر حوزه اعلام شوند.

بعضی کشور ها مثل اسرائیل، تمام مجلس خویش را با استفاده از یک انتخابات تک ناحیه ای، تعیین می کنند در حالی که کشور هایی دیگر نظیر جمهوری ایرلند یا بلژیک، انتخابات های ملی خویش را به نواحی و گروه های کوچک تر تقسیم کرده اند. در حالی که کشور های دیگر نظیر ایالات متحده و بریتانیا تنها از روش های انتخاباتی تک برنده استفاده می کنند. نظام دو مجلسی استرالیا برای مجلس عوام از انتخابات تک عضوی استفاده می کند و برای انتخابات مجلس اعیان از نظام چند عضوی بهره می جوید.

شیوه ی تعیین حوزه ها و توزیع آن ها در جاهای مختلف، به شدت می تواند بر نتایج انتخابات تاثیر گذار باشد. توزیع و تقسیم این حوزه ها روندی است که تحت آن ایالات، مناطق، نواحی یا ناحیه های وسیع تر دارای کرسی در مجلس می شوند و معیار این تخصیص کرسی ها معمولن بر اساس جمعیت آن ناحیه می باشد.

شیوه های چند برنده ای[ویرایش]

تعداد کرسی های احراز شده توسط هر حزب در انتخابات فدرال آلمان در سال 2005، مثال بارزی برای نظام های رای گیری نمایندگی به تناسب است.

بیشتر دموکراسی های غربی از بعضی اشکال نظام های اخذ رای چند برنده ای استفاده می کنند، که ایالات متحده و بریتانیا استثنائاتی قابل توجه در این زمینه می باشند. یک رای با چند برنده، مانند انتخابات مجلس نمایندگان، تاثیرات عملی متفاوتی نسبت به یک رای با یک برنده دارد. اغلب، شرکت کنندگان در یک انتخابات چند برنده ای بیشتر دغدغه ی این را دارند که چه جمعی برنده انتخابات شده و مجلس را در دست خواهند گرفت تا این که در نظر داشته باشند دقیقن چه کسانی رای خواهند آورد. به این دلیل، بسیاری از نظام های چند برنده ای در تلاش اند تناسبی میان نمایندگان برقرار کنند، که به این معنی است که اگر یک حزب سیاسی (یا یک گروه سیاسی) صاحب فلان درصد آرا شود، باید تقریبن همان مقدار کرسی را در مجلس در اختیار بگیرد. البته تمام نظام های چند برنده ای، تناسبی نیستند.

شیوه های تناسبی[ویرایش]

شیوه های صحیح تناسبی به طریقی تضمین کننده این هستند که در نتایج انتخابات، هر کس که برنده ی انتخابات می شود بسته به میزان رایی که به دست آورده نمایندگی رای دهندگان را بر عهده دارد. به این تعداد رای دهندگان، سهمیه می گویند. برای مثال، اگر سهمیه هزار رای دهنده است، آن وقت هر نامزد بیانگر نظریات هزار رای دهنده است و از ایشان نمایندگی می کند.

بیشتر نظام های تناسبی مورد استفاده، بر پایه ی لیست ارائه شده از طرف احزاب سیاسی به منصه ظهور می رسند که تحت آن رای دهندگان به احزاب رای می دهند به جای این که به تک تک نامزد ها رای بدهند.[۲] برای هر سهم از آرایی که هر حزب دریافت می کند، یکی از نامزد های آن حزب برنده ی یک کرسی در مجلس می شود. شیوه های این گونه نظام ها در تعیین این که هر سهم چقدر است، با یکدیگر متفاوت هستند.

مستقل از این که چه شیوه ای برای اعطای کرسی های مجلس به نمایندگان در نظر گرفته می شود، لیست ارائه شده توسط احزاب سیاسی می تواند باز یا بسته باشد. در یک نظام لیست باز، رای دهندگان تصمیم می گیرند که کدام نماینده ها در حزب، برنده کرسی های مجلس باشند. در نظام لیست بسته، کرسی ها بر اساس یک نظم از قبل تعیین شده که توسط حزب مقرر گشته است به نمایندگان محول می شوند. شیوه ی مختلط هم در این میان به شیوه ای اطلاق می شود که در آن برای پر کردن تعدادی از کرسی ها از برندگان لیست احزاب استفاده می شود و بقیه ی کرسی ها از طریق انتخابات های منطقه ای سرنوشت شان معلوم می شود.

در مقابل نظام لیست احزاب، نظام یک رای قابل انتقال وجود دارد که زیر مجموعه نظام رای گیری نمایندگی به تناسب است. در این نظام رای دهندگان به افراد نامزد در لیست بر اساس اولویت و ترجیح شان امتیاز می دهند. برعکس نظام لیستی احزاب این نظام به نامزد هایی که در احزاب سیاسی گرد هم آمده اند بستگی ندارد و به آن ها به عنوان یک کل نگاه نمی‌شود. این گونه رای دهندگان به نامزد هایی که می خواهند، بر اساس رجحان و اولویت خویش رای می دهند ولی اتفاقی که می افتد این است که اگر یک نامزد نتوانست رای نهایی را بیاورد رای او می تواند به نفر بعد از وی بر اساس نظر رای دهنده منتقل شود. و یا اگر نامزدی نتوانست به حداقل میزان رای مورد نیاز دست یابد می تواند بر اساس اولویت از نفری که سهمیه مورد نیاز خود را به دست آورده، رای بگیرد و این گونه نیز آرا منتقل می شوند.

شیوه های نیمه تناسبی[ویرایش]

این برگه رای به گونه ای طراحی شده که به رای دهنده اجازه می دهد رای خویش را میان چند نامزد به دلخواه خویش تقسیم کند

یک شیوه ی کاربردی دیگر در نظام های انتخاباتی، شیوه ی اخذ رای انباشتی است که شیوه ای نیمه تناسبی تلقی می شود و در آن هر رای دهنده صاحب تعداد رای هایی به میزان کرسی های قابل انتخاب است. (البته در بعضی سیستم ها این تناسب متفاوت است و تعداد رای ها با تعداد کرسی ها یکسان نیست. برای مثال شش رای برای سه کرسی). رای دهندگان می توانند رای های خود را میان تمام نامزد ها، یا همه را بر روی یک نامزد یا ترکیبی از این دو خرج کنند. طراحی برگه های رای به این شیوه در این نظام به رای دهندگان اجازه می دهد که آرای خود در میان نامزد های گوناگون پخش کنند.

رای گیری انباشتی، شیوه ای رایج برای نگاه داشتن انتخابات ها در طریقی است که در آن قدرت رای دهی نابرابر وجود دارد، مثل انتخابات های تعیین مدیر و هیئت مدیره شرکت ها که از اصل هر سهام یک رای پیروی می کند. و باید در نظر داشت که این شیوه فقط در مواردی قابل اعمال است که انتخابات دارای چند برنده می باشد. مثل انتخابات تعیین هیئت اجرایی یک شرکت.

نظام اخذ رای انباشتی یک نظام تناسبی به طور کامل نیست، چرا که همان مسائلی که در نظام رای گیری بر مبنای اکثریت وجود دارند در اینجا هم دیده می شوند. یک گروه از افرادی که با هم هم فکر هستند، با تعداد بسیاری نامزد مواجه می شوند که شاید در انتخابات حتا یکی از آنها ناکام بمانند یا شاید تعداد انتخابی ایشان کمتر از تعدادی باشد که واقعن برای محل مورد نظر نیاز بوده است. میزان تناسبی بودن این نظام بستگی به میزان هماهنگی میان رای دهندگان دارد.

نظام رای گیری محدود[ویرایش]

رای گیری محدود یکی از اشکال نظام های چند برنده ای است که در آن به هر یک از رای دهندگان تعداد کمتری رای به نسبت کرسی های موجود اعطا می شود. ساده ترین و رایج ترین شکل رای گیری محدود، تک رای غیر قابل انتقال است. این نظام می تواند به عنوان گونه ای خاص از نظام رای گیری انباشتی در نظر گرفته شود که در آن یک رای نمی‌تواند به بیش از یک نامزد تعلق بگیرد.

برای مثال، در انتخاباتی که برای تعیین تکلیف برای چهار کرسی صورت می پذیرد، یک نامزد نیاز به بیست درصد آرا دارد تا انتخاب شدن وی تضمین شود. در این مرود ائتلاف چهل درصدی رای دهندگان می تواند دو کرسی از مجموع چهار کرسی را با توزیع آرا میان دو نامزد مشخص تضمین کند. در مقایسه تک رای غیر قابل انتقال مقرر می سازد که هر یک از افراد باید به یک نامزد رای دهند و به این گونه هر رای تنها می تواند باعث برنده شدن یک نامزد شود و تنها یک نفر را صاحب کرسی کند. این محدودیت، رای گیری و شمارش آرا را ساده تر می کند ولی با استفاده از آن نتایج انتخابات غیر قطعی تر خواهند بود.

شیوه های اکثریتی[ویرایش]

بسیاری از شیوه های رای گیری چند برنده ای استثنائات ساده ای بر شیوه های تک برنده ای می باشند، بدون در نظر داشتن این هدف که به نتایجی تناسبی دست یابند. در این نظام ها هر رای گیری تعداد رای های خاص خود را دارد که به سادگی برندگان افرادی هستند که در بالای لیست بعد از شمارش آرا قرار خواهند گرفت. به همین دلیل ها و به این دلیل که نامزد ها به یک باره برنده ی انتخابات می شوند و هیچ چیز جز رای مستقیم رای دهندگان در تعیین این امر دخیل نیست، این گونه شیوه ها، اکثریتی خوانده می شوند.

روش های تک برنده ای[ویرایش]

نظام های تک برنده ای می توانند بر اساس نوع برگه های رای شان طبقه بندی شوند. در نظام های تک رایی، یک رای دهنده فقط یک گزینه برای انتخاب کردن دارد. در نظام هایی که مبتنی بر درجه بندی نامزد ها هستند، هر رای دهنده نامزد ها را به ترتیب اولویت و ترجیح درجه بندی می کند. در نظام هایی که مبتنی بر امتیاز دهی می باشند، رای دهندگان به هر نامزد یک امتیاز بنا بر نظر خودشان می دهند.

روش های تک رایی یا رای ترتیبی[ویرایش]

رایج ترین شیوه ی تک برنده ای تا کنون شیوه اکثریت بوده است که هر کس که بیشترین آرا را از آن خود کند، برنده انتخابات می باشد و قید و شرط دیگری مورد نیاز نیست و در این حالت برنده انتخابات، برنده همه چیز می شود و معمولن به رقبا و دیگر احزاب موجود سهمی تعلق نمی‌گیرد. در این نظام هر یک از رای دهندگان تنها یک گزینه برای انتخاب دارند و گزینه ای که بیشترین رای ها را به خود جذب کند برنده ی انتخابات خواهد بود، که حتا شاید این بیشترین میزان رای ها به اکثریت نسبی تعداد رای دهندگان نیز نرسد.

برگه رای در انتخابات های دو مرحله ای که تنها دو نامزد به مرحله ی دوم انتخابات می رسند

در بعضی از این گونه نظام ها، مرحله ای دیگر به انتخابات اضافه می شود تا تضمینی باشد برای این که برنده انتخابات صاحب اکثریت نسبی رای دهندگان بوده است. به این شکل که برای انتخابات ادوار متعددی در نظر می گیرند. رایج ترین این گونه مدل دو نفر اول است که به دور بعدی راه می یابند. در نتیجه دور بعدی انتخابات میان دو نفر اول دور قبلی صورت می گیرد و برنده ای که از میان این دو انتخاب می شود، قطعن صاحب آرای اکثریت رای دهندگان می باشد. مدل دیگری نیز برای حفظ این گونه تضمین وجود دارد که مدل حذفی شناخته می شود. به این صورت که نفرات ضعیف و کم رای به ترتیب حذف می شوند و انتخابات، مجددن در دوره های متوالی بر‌گزار می شود تا نهایتن برنده انتخابات صاحب رای اکثریت باشد.

بعضی مواقع روند های اولیه انتخابات به این شکل صورت می گیرند و قبل از برگزاری انتخابات اصلی سعی می شود با برگزاری انتخابات های متعدد تنها دو نامزد را برای رقابت نهایی تعیین کنند و نهایتن این دو نامزد (که صاحب بیشترین رای ها در دوره های ابتدایی بوده اند) در انتخابات اصلی شرکت می کنند. تفاوت بین این شیوه و شیوه قبلی این است که در این شیوه برنده ی انتخابات اولیه، به هیچ عنوان برنده ی انتخابات تلقی نمی‌شود، بلکه تنها شرط حضور و رقابت در انتخابات اصلی را به دست آورده است. ولی در شیوه قبلی نفر اول انتخابات دور اول در واقع برنده انتخابات بوده است ولی به دلیل این که نتوانسته اکثر آرا را از آن خود کند باید دوباره در دور بعدی با نفر بعد از خود رقابت کند.

روش های اخذ رای درجه بندی شده[ویرایش]

برگه رای درجه بندی شده که رای دهنده باید به ترتیب اولویت نامزد ها را رتبه بندی کند

این شیوه ها که همچنین با نام روش های رای گیری ترجیحی نیز شناخته شده هستند، شیوه هایی می باشند که به هر یک از رای دهندگان اجازه می دهند که میان نامزد های متفاوت به ترتیب اولویت و ترجیح خویش درجه بندی کنند. اغلب احتیاج نیست که میان تمام نامزد ها این درجه بندی صورت پذیرد و اگر رای دهنده ای نامزد یا نامزد هایی را در درجه بندی خویش ذکر نکرد، معمول این است که آن ها را در آخر لیست قرار می دهند. بعضی از برگه های رای در نظام درجه بندی به رای دهندگان اجازه می دهند که به چند نامزد درجه و امتیاز یکسان بدهند.

رایج ترین شیوه ی این نظام رای گیری، رای جایگزین است و به این ترتیب می باشد که شیوه ای حذفی برای انتخاب نامزد برنده اتخاذ می شود. به این شکل که در هر دور از شمارش و بازنگری آرا نامزدی که کمتر مورد امتیاز دهی و رتبه بندی توسط رای دهندگان قرار گرفته از دور رقابت حذف می شود و در ادوار بعدی اگر امتیازی داشته است میان نامزد هایی که هنوز حذف نشده اند و توان رقابت را دارند تقسیم می شود. این ادوار به همین نسق ادامه می یابند تا این که بالاخره کسی برنده شود که صاحب اکثریت آرا و امتیاز ها باشد.

این شیوه ی رای گیری اقسام و اشکال متعددی دارد که هر یک از آن ها ساز و کار خاص و ویژه ای را برای اخذ آرا در نظر می گیرند.

روش های اخذ رای امتیاز دهی شده[ویرایش]

برگه رای امتیاز بندی شده که رای دهنده باید به هر نامزد مستقلن امتیاز مورد نظر خود را بدهد. در این برگه رای امتیاز دهی باید در بازه ای مخصوص (از مثبت ده تا منفی ده) باشد.

برگه رای های امتیاز بندی شده حتا اجازه انعطاف پذیری بیشتری را نسبت به برگه رای های درجه بندی شده، می دهند. اما روش های محدودی طراحی شده تا بتوان از این شیوه رای گیری استفاده کرد. هر رای دهنده به هر یک از گزینه ها امتیازی را می دهد؛ امتیاز های درج شده باید عددی باشند و این بازه باید ذکر شده باشد (برای مثال از صفر تا صد) یا این که به حالت رتبه بندی انجام یابد مثلن الف.ب.پ.ت و... .

برگه رای های امتیاز بندی شده می توانند در روش های درجه بندی شده نیز مورد استفاده قرار بگیرند. بعضی از روش های درجه بندی شده در نظر می گیرند که تمام درجه بندی های انجام شده در برگه های رای، از یکدیگر متمایز هستند و امتیاز هر یک از نامزد ها با دیگری متفاوت است، ولی بسیاری از رای دهندگان دوست دارند به نامزد های متعدد امتیاز یکسان بدهند.

یکی دیگر از اقسام این نظام رای گیری امتیاز دهی در یک بازه است. در این روش، رای دهندگان به هر یک از گزینه ها در یک بازه امتیاز می دهند، و گزینه ای که بیشترین میزان امتیاز، یا امتیاز بالای میانگین را به دست می آورد، برنده اعلام خواهد شد. روش مطرح دیگری نیز در این شیوه های امتیاز دهی در بازه ای خاص وجود دارد با نام داوری اکثریت، که در این روش هم از برگه رای های مشابهی استفاده می شود اما برنده تنها نامزدی است که بیشترین میزان امتیاز را به دست آورده است.

برگه رای تاییدی که نیازی نیست رای دهنده امتیازی به نامزد مورد نظر بدهد و فقط باید نامزد یا نامزد های مورد نظر خویش را مشخص کند.

رای گیری تاییدی نام قسم دیگری از انواع این نظام است که در آن رای دهندگان به هر تعداد نامزدی که دوست داشته باشند رای می دهند و به عنوان نمونه ای برای داوری اکثریت می تواند در نظر گرفته شود که امتیاز های قابل اعطا در آن تنها صفر و یک هستند. این شیوه، اخیرن مورد مطالعات بسیار قرار گرفته و در این میان، برامز خاطر نشان کرده است که دلیل اصلی این که این شیوه انتخاباتی خیلی در بعضی از جوامع در انتخابات های عمومی شان مورد پذیرش و اعمال قرار نگرفته است این است که این جوامع از فقدان حمایت داخلی مردم خویش رنج می برند.[۳]

انواع مختلفی از این نظام های رای گیری انباشتی وجود دارد. نظام هایی که رای دهندگان در آنها به تعداد گزینه های موجود، رای برای دادن دارند، و می توانند این رای هایشان را هر گونه که مایل هستند میان نامزد ها توزیع کنند؛ همه را در صندوق یک نامزد بریزند یا با هر الگوی دیگری رای هایشان را خرج کنند. این شیوه های رای گیری بیشتر در اجتماعاتی نظیر شرکت ها صورت می پذیرد و شیوه ای مناسب برای مثلن تعیین هیئت مدیره شرکت ها به حساب می آید. شاید بتوان گفت که این شیوه رای گیری بیش و پیش از همه توسط لانی گوئنیر (به انگلیسی: "Lani+Guinier"&dq=inauthor:"Lani+Guinier"&hl=en&ei=9i4FTbTjOISisAOZ_tWBDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y Lani Guinier) تاسیس شده و مورد استفاده قرار گرفتند.

تاریخچه[ویرایش]

دموکراسی های اولیه[ویرایش]

رای گیری یکی از ویژگی های اساسی دموکراسی از قرن ششم قبل از میلاد بوده است، وقتی که دموکراسی از طریق دموکراسی یونانی به جهان معرفی شد. با این وجود در دموکراسی آتن، رای گیری به عنوان غیر دموکراتیک ترین شیوه در میان دیگر روش های موجود برای انتخاب مقامات رسمی در آن جا به شمار می رفت، و استفاده از آن رواج کمی داشت، چرا که این باور در میان مردم بود که انتخابات ها باعث انتخاب شدن افراد ثروتمند و بیشتر شناخته شده هستند و شهروندان معمولی در این شیوه شانسی نخواهند داشت. دیدگاهی که برای مردم آن زمان آتن بیشتر دموکراتیک به نظر می رسید این بود که تمام مردم در مجمعی که به روی عموم باز و آزاد است، جمع شوند و در آنجا از طریق قرعه مقامات رسمی انتخاب شوند که برای دوره ای به کار و خدمت برای شهر و کشور بپردازند. یکی از اولین انتخابات های ثبت شده در آتن یک رای گیری اکثریتی بود که هیچ کس میلی به برنده شدن در آن نداشت؛ در این روند که نفی بلد خوانده می شد، رای دهندگان به شهروندانی که بیشتر از همه می خواستند به مدت ده سال از آتن طرد و تبعید شوند، رای می دادند. بیشتر انتخابات ها در دوره اولیه دموکراسی ها به شیوه های اکثریتی بر‌گزار می شدند با میزانی تغییر و تفاوت در ساز و کار های جزئی، اما در این میان استثنائی وجود دارد و آن ونیز در قرن سیزدهم است که برای انتخاب شورای عالی خود از شیوه ای استفاده کرد که ما امروزه آن را با نام شیوه تاییدی می شناسیم و به نوعی شیوه انباشت آراء می باشد.[۴]

نظام ونیزی ها برای انتخاب اعضای این شورا، روندی خاص و پیچیده بود. این روند از پنج دور برای تعیین نامزد ها و پنج دور برای رای گیری تاییدی تشکیل می شد. در آغاز پنج دور ابتدایی که برای تعیین نامزد های انتخابات اصلی بر‌گزار می شدند، سی نفر انتخاب می شدند که تا پایان این پنج دور به نه نفر کاهش می یافتند. این هیئت انتخاب کنندگان نامزد های انتخابات اصلی که نه نفر بودند، چهل نفر را برای شرکت در انتخابات تاییدی تعیین می کردند تا وارد رقابت شوند، این چهل نفر تا دوره های بعدی به دوزاده نفر کاهش می یافتند. این چرخه با اعداد متفاوت در دور های دیگر نیز تکرار می شد تا این که نهایتن چهل و یک نفر برای اداره ی شورا مورد انتخاب و تایید رای دهندگان قرار می گرفتند. علی‌رغم پیچیدگی های این مدل، چنین نظامی تضمین کننده ی این بود که سهم ها به طور مطلوب در میان نامزد ها تقسیم شده اند و برنده این انتخابات بازتاب دهنده ی نظر هم اکثریت و هم اقلیت می باشد.[۵] این روند با تغییراتی اندک سیاست اصلی جمهوری ونیز برای سالیان متعدد باقی ماند و در طول عمر پانصد ساله ی این جمهوری یعنی از سال 1268 تا 1797 تاثیرات قابل توجهی را از خود باقی گذاشت.

مبانی نظریه های انتخاباتی[ویرایش]

ژان چارلز بوردا، یکی از پیشگامان نظریه های انتخاباتی
مارکوس کوندورسه، یکی دیگر از پیشگامان نظریه های انتخاباتی

نظریه های انتخاباتی در زمان انقلاب فرانسه تبدیل به یک رشته مورد توجه در فضای دانشگاهی شدند.[۴] ژان چارلز دو بوردا (به فرانسوی: ژان-شارل د بردا) شیوه ی شمارش آرا بوردا را در سال 1770 به عنوان روشی برای انتخاب اعضای دانشگاه فرانسوی علوم، پیشنهاد داد. نظام پیشنهادی وی توسط مارکوس دو کوندورسه (به فرانسوی: Marquis de Condorcet) مورد مخالفت قرار گرفت که به جای نظام وی نظام دو به دو را پیشنهاد می داد، این شیوه هم چنین با نام شیوه ی کوندورسه نیز شناخته شده می باشد. وی هم چنین درباره تضاد کوندورسه هم نوشته است، که خود آن را لزوم ترجیح اکثریت نیز می نامد.[۶]

در حالی که کوندورسه و بوردا معمولن به عنوان بنیان گذاران نظریه های رای گیری در نظر گرفته می شدند، پژوهش های اخیر نشان داده است که فیلسوفی با نام رامون لول (به انگلیسی: Ramon Llull) در قرن سیزدهم به تمام دستاوردهای این دو نفر رسیده بود. متونی که وی در آنها به توضیح این روش های رای گیری و نظریه ها پرداخته بود، در تاریخ گم شده بودند تا این که نهایتن در سال 2001 کشف شده و مورد استفاده قرار گرفتند.[۷]

بعدتر در قرن هجدهم موضوع مرتبط دیگری یعنی تقسیم سهم ها مورد مطالعه قرار گرفت. این عزم برای مطالعه و پژوهش درباره ی شیوه های صحیح و منصفانه تقسیم سهام در انتخابات ها در واقع از قانون اساسی ایالات متحده نشات می گیرد، که مقرر می داشت کرسی های مجلس نمایندگان ایالات متحده باید به گونه ای متناسب با جمعیت ایالات میان آنها تقسیم شود، ولی البته درباره ی جزئیات و ساز و کار اجرایی آن ساکت بود.[۸] انواع مختلفی از روش ها توسط نظریه پردازان امریکایی همچون الکساندر همیلتون، توماس جفرسون و دنیل وبستر ارائه شد. بعضی از این روش هایی که در ایالات متحده کشف و ارائه شدند ریشه هایی در اروپای قرن نوزدهم دارند، مانند برخی ساز و کار های اختصاص کرسی های مجلس نمایندگان در انتخابات های میان دوره ای. نتیجه این شد که بسیاری از این روش های ساخته و به کار گرفته شده در ایالات متحده دارای دو نام شدند، یکی نام امریکایی شان و دیگری نامی که در اروپا به آن شناخته می شدند.[۸]

تک رای قابل انتقال توسط کارل آندرا (به انگلیسی: Carl Andrae) در دانمارک در سال 1855 و همین طور توسط توماس هیر (به انگلیسی: Thomas Hare) در انگلستان در سال 1857 ارائه و به کار گرفته شد. کار های این دو فرد ممکن است از یکدیگر مستقل بوده یا نبوده باشند. انتخابات هایی که مبتنی بر تک رای های قابل انتقال بودند اولین بار در دانمارک در سال 1856 مورد استفاده قرار گرفتند و وقتی در تاسمانی در سال 1896 به کار بسته شدند، توسط اندرو انکلیس کلارک (به انگلیسی: Andrew Inglis Clark) بهبود یافتند. فهرست حزبی که در نظام نمایندگی تناسبی به کار گرفته می شود، اولین بار در انتخابات های مجالس قانون گذاری در اروپا در اوایل قرن بیستم مورد استفاده قرار گرفت و بلژیک اولین کشوری بود که در سال 1899 از آن بهره جست. از آن زمان روش های تناسبی و نیمه تناسبی تقریبن در تمام کشور های دموکراتیک مورد استفاده قرار گرفته اند و بزرگ ترین استثنائات آن مستعمرات سابق بریتانیا بوده اند.[۹]

احیای روش تک برنده ای[ویرایش]

بعد از گسترش سریع استفاده از روش های چند برنده ای در نظام های انتخاباتی، نظریه پردازان در اواخر قرن نوزدهم دوباره به سراغ مطالعه و بررسی روش های تک برنده ای رفتند و دست به انتشار آثاری در این باره زدند. این اتفاق در حوالی سال 1870 شروع شد، وقتی که ویلیام رابرت (به انگلیسی: William Robert Ware)ویر پیشنهاد استفاده و اعمال تک رای قابل انتقال را در انتخابات های تک برنده ای داد.[۱۰] بعد از این اتفاق، به زودی دیگر نظریه پردازانی که از تکنیک های ریاضیات در نظریه های خویش استفاده می کردند شروع به کار کردن بر روی نظریه کوندورسه و تغییر آن کرده و شیوه ای نوین را ابداع کردند. ادوارد جی نانسون (به انگلیسی: Edward J. Nanson)دست به تلفیق شیوه کنودورسه با روش بوردا زد و روشی جدید را بنیان نهاد که شیوه نانسون نامیده می شود. چارلز داجسون که با نام لوئیس کارول (به انگلیسی: Lewis Carroll)هم شناخته می شود جزوه ای را درباره ی نظریه ی رای گیری، با تمرکز بر روی نظریه ی رای گیری کوندورسه منتشر کرد. او در این جزوه استفاده از ماتریس را در تحلیل انتخابات ها معرفی کرد، که قبل تر از وی نیز در کار های رامون لول مورد اشاره قرار گرفته بود.

نظام های رای گیری مبتنی بر درجه بندی، نهایتن حمایت کافی را برای به کار بستن در انتخابات های دولتی به دست آوردند. در استرالیا این شیوه اولین بار در سال 1893 به کار بسته شد و به همراه تک رای قابل انتقال تا به امروز مورد استفاده قرار گرفته است. در ایالات متحده در اولیل قرن بیستم، شهرداری های مختلفی شروع به استفاده از این شیوه ی رای گیری در انتخابات های خود کردند. اما امروزه این شیوه در ایالات متحده در انتخابات های دولتی دیگر کاربردی ندارد و حتا در دادگاه ایالتی مینه سوتا مخالف قانون اساسی اعلام شده است.

تاثیر نظریه بازی[ویرایش]

کنث ارو، از پیشگامان نظریه های مدرن انتخاباتی

بعد از جان ون نیومان (به انگلیسی: John von Neumann) و دیگر نظریه پردازان و توسعه دهندگان بخش ریاضی نظریه بازی در سال 1940، ابزار های ریاضیاتی جدیدی در دسترس قرار گرفت که اجازه ی تحلیل و بررسی داده های آماری پروسه های رای گیری را می داد. یکی از این ابزار ها موازنه سترگ نش بود که بر پایه ی کار های جان نش (به انگلیسی: John Nash) در سال 1950 استوار شده بود. این روش و دیگر شیوه های مشابه منجر به نتیجه ای قابل توجه در زمینه ی نظریه های رای گیری شدند.[۴] استفاده از ضوابط ریاضیاتی در ارزیابی نظام های انتخاباتی توسط کنث ارو (به انگلیسی: Kenneth Arrow) در این زمینه معرفی شد که نظر خود را در قضیه عدم امکان ارو بیان کرد. این قضیه مقرر می داشت یک سری معیار هایی که در بررسی رای گیری ها مستقیمن مطلوب و مورد نظر هستند در واقع در تضاد با یکدیگر می باشند، و این امر نشان دهنده ی محدودیت های ذاتی در زمینه ی نظریات رای گیری است. در میان تمام معیار هایی که ارو آن ها را مطلوب در نظر می گرفت، معیاری بود که برای بررسی هر نظام رای گیری حیاتی به نظر می رسید و آن درجه بندی اطلاعات موجود در هر رای گیری بود. بنابر این همان طور که جان هرسانیی (به انگلیسی: John Harsanyi) خاطر نشان کرده است این معیار باید در تمام نظام های رای گیری از قبیل رای گیری تاییدی، رای گیری بر مبنای درجه بندی، و داوری اکثریت نصب العین تحلیل گران قرار گیرد.

استفاده از نظریه بازی در تحلیل نظام های رای گیری منجر به اکتشافات متعددی در هر یک از نظام ها به طور خاص شد. برای مثال قانون دورجر (به انگلیسی: Duverger's law) یکی از نمونه های بارز این تاثیر است، که نشان می دهد کثرت آرا در هر رای گیری اغلب منجر به بروز نظام دو حزبی می شود. پژوهش های بیشتر و بعد تر در این زمینه و دیگر ابعاد نظریه بازی منجر به این شد که استیون برامز (به انگلیسی: Steven Brams) و پیتر فیشبورن (به انگلیسی: Peter Fishburn) نظام رای گیری تاییدی را در سال 1977 توسعه و ارتقا دهند. گرچه نظام رای گیری تاییدی قبل از آن هم مورد استفاده بود ولی تا آن موقع به طور رسمی موضوع مطالعات دانشگاهی قرار نگرفته بود و رشته یا واحد درسی با این عنوان وجود نداشت، به ویژه به این خاطر که یکی از نظریه های اساسی محققان آن دوره را نقض می کرد که می گفتند روش های تک برنده ای بر پایه همان درجه بندی بر اساس اولویت دسته بندی می شوند.

نظریه انتخاب عمومی که رشته ای است که در آن از الگو ها و ابزار های اقتصادی برای مطالعه ی رفتار سیاست مداران و رای دهندگان استفاده می کنند نیز از سال 1950 شروع به کار کرد و نظریه بازی یکی از ابزار کلیدی آن بود. این نظریه نیز به شدت هم بر نظریه های رای گیری تاثیر گذاشته و هم از آن ها تاثیر پذیرفته است.

پیشرفت های بعد از سال 1980[ویرایش]

نقشه کشور های جهان بر اساس نظام های انتخاباتی در سال 2012

نظریه های انتخاباتی امروزه به همان اندازه خود نظام های انتخاباتی محور بحث و بررسی های علمی و دانشگاهی قرار می گیرند. امروزه دیگر هر توضیحی که درباره نقطه ضعف یا قوت یک نظام انتخاباتی ارائه می شود باید با ضوابط و معیار های ریاضیاتی پشتیبانی شود. پژوهش های اخیر در زمینه نظریه های رای گیری باعث پدیدآیی معیار ها و روش هایی نوین در این عرصه شده اند.

دانشمندان علم سیاست در قرن بیستم مطالعات متعددی را درباره ی تاثیرات نظام های انتخاباتی بر انتخاب رای دهندگان و احزاب سیاسی[۱۱][۱۲][۱۳] و هم چنین بر روی پایداری و ثبات سیاسی منتشر کرده اند.[۱۴][۱۵] تعداد اندکی از دانشمندان هم چنین بر روی تاثیراتی که باعث شده اند یک ملت نظام رای گیری شان را متحول کرده و آن را تغییر دهند، مطالعه کرده اند.[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰] یکی از چهره های شاخص در زمینه ی نظریه های رای گیری نیکولاس تیدمان (به انگلیسی: Nicolaus Tideman) است. وی مفهوم نامزدی راهبردی و تاثیر تباه کننده را در این عرصه ابداع کرده و به توضیح و تفسیر آن ها پرداخته است. هم چنین دونالد جی ساری (به انگلیسی: Donald G. Saari) برداشت های نوینی را بر نظریه ی بوردا در کتابی که در سال 2001 منتشر کرده، ارائه کرده است. نکته ی اصلی وی در این کتاب استفاده از الگو های مکانی برای قرار دادن نظام رای گیری مناسب و صحیح است.

استفاده ی روز افزون از پردازش توسط کامپیوتر ها باعث افزایش کارآمدی و استفاده از روش های مختلف تحلیل نظام های رای گیری شده است و به ویژه روش های ریاضیاتی و محاسباتی از سهولت بیشتری برخوردار شده اند و دیگر می توان هر انتخابات را با جزئیات ریز بسیار مورد تحلیل و بررسی قرار داد.

ظهور اینترنت نیز باعث افزایش علاقه به نظام های رای گیری شده و موجب آن شده تا بتوان انتظار بروز نظام هایی جدید و ویژگی های متنوع را در این زمینه داشت. برخلاف رشته های ریاضیات و دیگر رشته های عملی، نظریه های انتخاباتی عمومن می توانند توسط افراد عادی و غیر متخصص نیز پی گیری شده و حتا توسط آنان به دستاورد های جدیدی برسند کما این که این اتفاق در طول تاریخ این رشته همیشه رخ داده است و اینترنت می تواند عاملی مهم در تسریع این امر باشد.

مطالعه نظام های رای گیری باعث تاثیر گذاری در زمینه تغییر و اصلاحات انتخاباتی در حوالی دهه 1990 شده است، وقتی که نظریه پردازان پیشنهاد کردند تا جایگزینی برای رای اکثریت توسط دیگر روش ها پیدا و ارائه شود. برای مثال، نیوزیلند از شیوه تناسبی مختلط برای انتخابات مجلس خویش در سال 1993 و از تک رای قابل انتقال در بعضی انتخابات های محلی در 2004 بهره جست. با در نظر داشتن این که شیوه رای اکثریت یک شاخصه کلیدی در نتایج انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده در سال 2000 بود، بسیاری از شهرداری ها شروع به اعمال و استفاده از دیگر شیوه های رای گیری در انتخابات های محلی خود کردند. استان کانادایی بریتیش کلمبیا دو همه پرسی نا موفق را در سال های 2005 و 2009 بر‌گزار کرد تا بتواند نظام تک رای قابل انتقال را در انتخابات های خویش اعمال کند، و اونتاریو دیگر استان کانادا، همه پرسی نا موفق دیگری را در ده اکتبر 2007 بر‌گزار کرد که آیا از نظام تناسبی مختلط در انتخابات ها استفاده کند یا خیر. نکته ای که لازم به ذکر است این است که امروزه طیف بسیار گسترده تری از نظام های انتخاباتی در نهاد های غیر دولتی (NGO) مورد استفاده قرار می گیرند.

گرچه تمام نظریه پردازان به اشتراک نظر درباره این که کدام یک از نظام های انتخاباتی بهترین هستند، نرسیده اند، بسیاری بر این عقیده اند که وجود گزینه های متعدد خیلی بهتر از نظام های مبتنی بر نظر صرف اکثریت می باشد. برای مثال، اعلامیه مدافعان اصلاح شیوه انتخابات از اصلاح شیوه تک برنده ای حمایت می کنند. [۲۱][۲۲]

یکی دیگر از بحث هایی که اخیرن در این حوزه مطرح شده است تاثیر دموکراسی الکترونیک و مجازی بر نظام های رای گیری می باشد.[۲۳] و به این گونه است که دیجیتالی شدن روند های دموکراتیک از جمله خود روند رای گیری باعث تسهیل در مطالعه و تحلیل این نظام ها شده است.[۲۴] با این وجود برخی از نظریه پردازان درباره امنیت این گونه انتخابات ها مشکوک هستند و به نظرشان این شکل از انتخابات قابلیت به خطر افتادن امنیت و اطلاعات رای دهندگان و تقلب در انتخابات را دارد و معتقدند بهترین و مطمئن ترین راه همان شیوه ی سابق برگه رای های کاغذی است. ولی به هر صورت استفاده از فناوری های پیشرفته روز به روز جای بیشتری را برای خود در نظام های انتخاباتی در سراسر دنیا باز می کند.

پانویس[ویرایش]

  1. Ludwig Windthorst, Speech in Favor of Reforming the Prussian Suffrage, in the Prussian House of Deputies, 26 November 1873
  2. Douglas J. Amy, "How proportional representation elections work", PR Library
  3. Brams (2003), Theory to practice (PDF), New York city, NY, USA: NYU .
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ J. J. O'Connor and E. F. Robertson. "The history of voting". The MacTutor History of Mathematics Archive. Retrieved October 12, 2005. 
  5. Mowbray, Miranda; Gollmann, Dieter. "Electing the Doge of Venice: Analysis of a 13th Century Protocol". Retrieved July 12, 2007. 
  6. O'Connor, JJ; Robertson, EF. "Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat Condorcet". The MacTutor History of Mathematics Archive. Retrieved October 12, 2005. 
  7. Hägele, G; Pukelsheim, F (2001). "Llull's writings on electoral systems". Studia Lulliana 3: 3–38. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ Joseph Malkevitch. "Apportionment". AMS Feature Columns. Retrieved October 13, 2005. 
  9. "Proportional Voting Around the World". FairVote.org. Retrieved October 13, 2005. 
  10. "The History of IRV". FairVote.org. Retrieved November 9, 2005. 
  11. Duverger 1954.
  12. Rae 1971.
  13. Taagapera & Shugart 1989.
  14. Hermens 1941.
  15. Lijphart 1994.
  16. Lijphart 1985.
  17. Lijphart 1992.
  18. Rokkan 1970.
  19. Rogowski 1987.
  20. Boix 1999.
  21. Quinn, Jameson; Fobes, Richard. "Declaration of Election-Method Reform Advocates". Retrieved April 22 2012. 
  22. Tawfik, Adrian; Fobes, Richard (April 22 2012). "Democracy Chronicles Interviews Election Experts". Democracy Chronicles. Retrieved April 22 2012. 
  23. Martin Hilbert (April, 2009). The Maturing Concept of E-Democracy: From E-Voting and Online Consultations to Democratic Value Out of Jumbled Online Chatter. Journal of Information Technology and Politics. Retrieved February 24, 2010. 
  24. Hilbert, Martin (2007), Digital Processes & Democratic Theory: Dynamics, risks and opportunities that arise when democratic institutions meet digital information and communication technologies .