قضیه کوچک فرما

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

قضیه کوچک فرما که برای تمایز آن با قضیه آخر فرما به این نام موسوم است بیان می‌کند اگر یک عدد p اول و a عددی صحیح باشد که p\not |a دراین صورت a^{p-1}\equiv 1 \pmod{p}.

این قضیه، اساسی برای آزمون اول بودن فرما است. از این قضیه می‌توان در یافت مرتبه هر عدد متباین با p به هنگ p برابراست با یک. بیانی دیگر از قضیه کوچک فرما نیز وجود دارد که بیان می‌کند اگر p عددی اول و a عددی صحیح باشد آنگاه a^p\equiv a \pmod{p}.

تاریخچه[ویرایش]

پیر دو فرما اولین بار این قضیه را در ۱۸ اکتبر سال ۱۶۴۰ با دوست و محرم اسرار خود فرانکل بسی (Frénicle de Bessy) مطرح ساخت و بیان کرد:

«وقتی که p عدد اول است و a نسبت به p متباین ap-۱ بر p بخشپذیر است. »

طبق معمول فرما این ادعا را اثبات نکرد و تنها بیان کرد این گزاره درست است. نخست اویلر در سال ۱۷۳۶ اثباتی برای این قضیه را در مقاله‌ای با عنوان "Theorematum Quorundam ad Numeros Primos Spectantium Demonstratio"، منتشر ساخت اما مشخص شد لایب نیتز اثباتی مشابه را در یک دست نوشته منتشر نشده از قبل در حدود سال ۱۶۸۳ انجام داده است.

اصطلاح قضیه کوچک فرما (Fermat's little theorem) اولین بار در سال ۱۹۱۳ توسط کورت هنسل (Kurt Hensel) استفاده شد. او بیان کرد:

« یک قضیه اساسی وجود دارد که در هر گروه متناهی برقرار است که معمولاً قضیه کوچک فرما گفته می‌شود چرا که فرما اولین فردی بوده است که بخش خاصی از آن را اثبات کرده است.»

این عبارت اولین بار در انگلیس در مقاله اروین کاپلانسکی با عنوان «تست لوکاس برای اعداد مرسن» بیان شد.

همچنین ریاضیدانان چینی نیز به طور مستقل فرضیه‌هایی شبیه قضیه کوچک فرما را بیان کرده اند که معمولاً تحت عنوان فرضیه‌های چینی شناخته می‌شوند.

این فرضیه بیان می‌کند p اول است اگر و فقط اگر 2^p\equiv 2 \pmod{p}.

وضوحاً اگر p اول باشد 2^p\equiv 2 \pmod{p} که این حالتی خاصی از قضیه فرما است اما عکس مطلب یعنی اینکه « اگر 2^p\equiv 2 \pmod{p} آنگاه p اول است » نادرست است ولذا کل مطلب نادرست است.

این مطلب حدود ۲۰۰۰ سال قبل از آنکه فرما قضیه خود را مطرح کند بیان شده است.

برهان[ویرایش]

همانطور که گفته شد فرما در ابتدا قضیه را بدون اثبات ذکر کرده است و اولین اثبات قضیه را گودفرد ویلهلم لایب نیتز در یک دست نویس بدون تاریخ ارایه داده است. او نوشته است که اثبات قضیه را قبل از سال ۱۶۸۳ می‌دانسته است.

البته قضیه شکل خاصی از قضیه کلیتری موسوم به قضیه اویلر است که با اثبات آن در اصل اثبات قضیه فرما نیز انجام شده است اما در این قسمت برهان را مخصوص همین قضیه ارائه می دهیم.

مجموعه A=\{1,2,3,...,p-1\} را در نظر می گیریم و فرض می کنیم a\in \mathbb{Z} چنان باشد که p\not |a .

چون مجموعه A یک دستگاه مخخف مانده‌ها به هنگ p است و a نسبت به p اول است مجموعه

B=\{a,2a,3a,...,(p-1)a\}

نیز یک دستگاه مخفف مانده‌ها به هنگ p است و لذا بنابر تعریف:

1.2.3...(p-1)\equiv a.2a.3a...(p-1)a \pmod{p}

پس:

1.2.3...(p-1)\equiv [1.2.3...(p-1)]a^{p-1} \pmod{p}

لذا داریم:

a^{p-1}\equiv 1 \pmod{\frac{p}{(1.2.3...(p-1),p)}}

اما چون هر یک از اعداد موجود در A نسبت به p اولند پس حاصل ضربشان نیز نسبت به p اول است و لذا (1.2.3...(p-1),p)=1 پس:

a^{p-1}\equiv 1 \pmod{p}

و برهان حکم کامل است.

تعمیم قضیه فرما-قضیه اویلر[ویرایش]

قضیه کوچک فرما حالتی خاص از قضیه اویلر است که بیان می‌کند اگر a عددی صحیح و m عددی طبیعی باشد که a,m)=1) آنگاه:

a^{\phi (m)}\equiv 1 \pmod{m}

به آسانی اگر قرار دهید m=p که در آن P عددی اول است، قضیه فرما بدست می‌آید. بعلاوه این قضیه به این صورت نیز قابل تعمیم است که p عددی اول باشد و n,m اعدادی طبیعی باشند که m\equiv n \pmod{p-1} آنگاه a^m\equiv a^n \pmod{p} . این قضیه در تعریف اعداد RSA و رمز گذاری کاربرد فراوان دارد.

قضیه کوچک فرما در مطالعه اعداد RSA، رمزنگاری، آزمون‌های اول بودن و حل معادلات همنهشتی کاربرد فراوان دارند.

همچنین ببینید[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • ویلیام دبلیو.آدامز-لری جوئل گولدشتین. آشنایی با نظریه اعداد. ترجمهٔ دکتر آدینه محمد نارنجانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1384. ISBN 964-01-0070-6. 
  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Fermat's little theorem»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲۴ آگوست ۲۰۰۷).