پرش به محتوا

بحر هزج

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

بحرِ هَزَج در اصطلاح عروضی، به بحر شعری گفته می‌شود که ارکان آن از تکرار «مَفاعیلُن» (U - - -) یا زحافات آن تشکیل شده و از بحور متّفق‌الارکان است. هزج به معنی سرود و ترانه و آواز با ترنم است و اوزانی مترنم دارد. (مفاعیلن - وتد مقرون و سبب خفیف «°°|°|°|/ᴗ – – –»)

مشهورترین وزن آن:

مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (ل - - - |ل - - - |ل - - - |ل - - -): بحر هزج مثمن سالم
الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها / که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها (حافظ)

زحافات

[ویرایش]

زحافات (تغییرات) مشهور بحر هزج: (قَبض - کَفّ - خَرب - خَرم (تخنیق) - شَتر - حَذف – جَبّ - بتر - توسیع):[توضیح ۱]

  1. مفاعلن: مقبوض
  2. مفاعیلُ: مکفوف
  3. مفعولن: اَخرم (مُخَنَّق)
  4. مفعولُ: اَخرب
  5. فعولن: محذوف
  6. فاعلن: اَشتر
  7. فَعَل: مجبوب
  8. فَع: ابتر
  9. مفاعیلاتن: موسّع

اوزان

[ویرایش]

اوزان پرکاربرد بحر هزج:

  • مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن: بحر هزج مثمن سالم* (ششمین وزن پرکاربرد شعر فارسی)
  • مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن: بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف* (هفتمین وزن پرکاربرد شعر فارسی)
  • مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن: بحر هزج مثمن اخرب*
  • مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن: بحر هزج مثمن مکفوف محذوف*
  • مفاعیلن مفاعیلن فعولن: بحر هزج مسدس محذوف* (هشتمین وزن پرکاربرد شعر فارسی - وزن دوبیتی)
  • مفعولُ مفاعلن فعولن: بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف*
  • مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل: بحر هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب* (وزن اصلی رباعی)
  • مفعولُ مفاعلن مفاعیلن: بحر هزج مسدس اخرب مقبوض*


مجموعهٔ اوزان بحر هزج (به ترتیب افاعیل):

  • مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)*
  • مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مثمن محذوف)
  • مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن فَعَل (هزج مثمن مجبوب)
  • مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مسدس سالم)*
  • مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف)* «وزن دوبیتی»
  • مفاعیلن مفاعیلن (هزج مربع سالم)
  • مفاعیلن فعولن مفاعیلن فعولن (هزج مثمن محذوف)
  • مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (هزج مثمن مکفوف محذوف)*
  • مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (هزج مسدس مکفوف محذوف)
  • مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفاعلن (هزج مثمن مقبوض)
  • مفاعلن فعولن مفاعلن فعولن (هزج مثمن مقبوض محذوف)
  • فاعلن مفاعیلن فاعلن مفاعیلن (هزج مثمن اشتر)
  • مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)*
  • مفعولُ مفاعیلن مفعولُ مفاعیلاتن (هزج مثمن اخرب موسّع)
  • مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلن (هزج مسدس اخرب مکفوف)
  • مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلن (هزج مثمن اخرب مکفوف)
  • مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)*
  • مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب)* «وزن اصلی رباعی»
  • مفعولُ مفاعلن مفاعیلن (هزج مسدس اخرب مقبوض) *
  • مفعولُ مفاعلن فعولن (هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف)*
  • مفعولن فاعلن فعولن (هزج مسدس اخرم اشتر محذوف)
  • مفعولن مفعولن مفعولن مفعولن (هزج مثمن اخرم مخنّق)

اوزان رباعی

[ویرایش]

اوزان رباعی ۱۲ تا و در بحر هزج است.
شش وزن در شجرهٔ اَخرب:

  • مفعولُ مفاعلن مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرب مقبوض ابتر)*
  • مفعولُ مفاعلن مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مقبوض مکفوف مجبوب)* «گونه اصلی رباعی: پرکاربردترین گونه»[توضیح ۲]
  • مفعولُ مفاعیلن مفعولن فَع (هزج مثمن اَخرب مخنق ابتر)
  • مفعولُ مفاعیلن مفعولُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مجبوب)
  • مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرب مکفوف ابتر)*
  • مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب)* «وزن اصلی رباعی»

شش وزن در شجرهٔ اَخرم:

  • مفعولن فاعلن مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرم اشتر ابتر)
  • مفعولن فاعلن مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرم اشتر مکفوف مجبوب)
  • مفعولن مفعولن مفعولن فَع (هزج مثمن اَخرم مخنق ابتر)
  • مفعولن مفعولن مفعولُ فَعَل (هزج مثمن اَخرم مخنق اخرب مجبوب)
  • مفعولن مفعولُ مفاعیلن فَع (هزج مثمن اَخرم اخرب ابتر)
  • مفعولن مفعولُ مفاعیلُ فَعَل (هزج مثمن اَخرم اخرب مکفوف مجبوب)

وزن دوبیتی

[ویرایش]

دوبیتی سنتی که سرایندهٔ برجستهٔ آن باباطاهر همدانی است، نیز وزنی یکسان از قرار زیر و در بحر هزج دارد:

  • مفاعیلن مفاعیلن فعولن: بحر هزج مسدس محذوف*
مرا نه سر نه سامان آفریدند / پریشانم پریشان آفریدند
پریشان خاطران رفتند در خاک / مرا از خاک ایشان آفریدند (باباطاهر همدانی)

پانویس

[ویرایش]

‌* اوزان پرکاربرد

  1. بعلاوه در عروض سنتی برای بحر هزج زحافات: زَلل (فاع: ازّل)، قَصر (مفاعیل: مقصور)، هَتم (فعول: اَهتَم) و اسباغ (مفاعیلان: مسبّغ یا مُسبَغ) درنظر گرفته شده‌است که بجهت عروض علمی در وزن شعر هیچگونه نقش و کاربرد مؤثری ندارد.
  2. هم‌وزن: لا حولَ و لا قوّةَ الّا بالله

منابع

[ویرایش]
  • عروض و قافیه؛ نگاهی تازه به اوزان و ضراب‌آهنگ شعر فارسی، مؤلف: حسن مددی، تهران: تیرگان، پ نخست: ۱۳۸۵.
  • عروض فارسی؛ شیوه‌ای نو برای آموزش عروض و قافیه، مؤلف: عباس ماهیار، مشاور مجموعه: حسن انوری، تهران: نشر قطره، چاپ پنجم: ۱۳۷۹.