هرج‌ومرج (جنگ داخلی انگلستان)

هرج و مرج
Near contemporary illustration of the Battle of Lincoln; Stephen (fourth from the right) listens to Baldwin of Clare orating a battle speech (left)
تاریخ ۱۱۳۸ – نوامبر ۱۱۵۳ موقعیت پادشاهی انگلستان و دوک‌نشین نرماندی نتایج معاهده والینگفورد: استیون، کماکان پادشاه باقی می‌ماند، به شرط آنکه فرزند امپراتریس ماتیلدا — هنری پلانتاژنه — به عنوان وارث و جانشین وی معرفی گردد.
طرف‌های درگیر
نیروهای وفادار به استیون، پادشاه انگلستان	نیروهای وفادار به امپراتریس ماتیلدا، هنری دوم
فرماندهان و رهبران
استیون، پادشاه انگلستان Matilda of Boulogne	امپراتریس ماتیلدا Robert of Gloucester هنری دوم جفری پلانتاژنه، کنت آنژو

هرج‌ومرج (انگلیسی: The Anarchy) جنگ داخلی در انگلستان و نورماندی بود که میان سال‌های ۱۱۳۸ تا ۱۱۵۳ رخ داد و به فروپاشی گستردهٔ نظم و قانون انجامید. این درگیری، جنگی بر سر جانشینی بود که پس از مرگ تصادفی ویلیام آدلین—تنها پسر مشروع پادشاه هنری یکم—در فاجعهٔ کشتی سفید در سال ۱۱۲۰ آغاز شد. هنری یکم تلاش کرد تاج‌وتخت انگلستان را به دخترش، امپراتریس ماتیلدا، بسپارد، اما تنها تا حدی موفق شد اشراف را به حمایت از او قانع کند. پس از مرگ هنری در ۱۱۳۵، برادرزاده‌اش استیون با حمایت برادرش هنری بلوآ، اسقف وینچستر، تاج‌وتخت را تصاحب کرد. دوران آغازین سلطنت استیون با درگیری‌های شدید علیه بارون‌های سرکش انگلیسی، رهبران یاغی ولز و مهاجمان اسکاتلندی همراه بود. پس از یک شورش بزرگ در جنوب‌غرب انگلستان، ماتیلدا در سال ۱۱۳۹ با حمایت نابرادرش، روبرت گلاستر، به انگلستان حمله کرد.

در سال‌های نخست جنگ داخلی، هیچ‌یک از طرفین برتری قاطع به دست نیاورد؛ ماتیلدا جنوب‌غرب انگلستان و بخش بزرگی از درهٔ تیمز را در اختیار گرفت، در حالی که استیون بر جنوب‌شرق مسلط بود. بارون‌هایی که از هیچ‌یک از طرفین حمایت نمی‌کردند، کنترل بخش‌های وسیعی از کشور را در دست داشتند. در این دوره قلعه‌ها به‌راحتی قابل دفاع بودند، بنابراین جنگ بیشتر به شکل فرسایشی پیش رفت: محاصره‌ها، یورش‌ها و درگیری‌های پراکنده. ارتش‌ها عمدتاً از شوالیه‌ها و پیاده‌نظام تشکیل می‌شدند که بسیاری از آنان مزدور بودند. در سال ۱۱۴۱، استیون پس از نبرد لینکلن اسیر شد و اقتدارش در بخش عمده‌ای از کشور فروپاشید. زمانی که ماتیلدا تلاش کرد در لندن به‌عنوان ملکه تاج‌گذاری کند، با مخالفت شدید مردم روبه‌رو شد و ناچار از شهر گریخت. اندکی بعد، روبرت گلاستر توسط نیروهای ماتیلدا بولون، همسر استیون، در نبرد وینچستر اسیر شد. دو طرف در نهایت بر تبادل اسرا—استیون و روبرت—توافق کردند. سپس استیون در سال ۱۱۴۲ تقریباً موفق شد ماتیلدا را در محاصرهٔ آکسفورد به دام اندازد، اما او از قلعهٔ آکسفورد بر روی رودخانهٔ یخ‌زدهٔ تیمز گریخت و نجات یافت.

جنگ برای ۱۱ سال دیگر ادامه یافت. همسر ماتیلدا، جفری پلانتاژنه، در سال ۱۱۴۳ نورماندی را به نام او تصرف کرد، اما در انگلستان هیچ‌یک از طرفین نتوانستند پیروزی نهایی به دست آورند. بارون‌های شورشی در انگلستان شمالی و آنگلیای شرقی قدرت بیشتری یافتند و ویرانی گسترده‌ای در مناطق جنگی رخ داد. در سال ۱۱۴۸، ماتیلدا به نورماندی بازگشت و ادامهٔ نبرد در انگلستان را به پسر بزرگش، هنری فیتزامپرس (پادشاه آینده هنری دوم)، سپرد. در سال ۱۱۵۲، استیون تلاش کرد پسر بزرگش ائوستاس را به‌عنوان جانشین رسمی از سوی کلیسای کاتولیک به رسمیت بشناساند، اما کلیسا این درخواست را رد کرد. تا اوایل دههٔ ۱۱۵۰، بیشتر بارون‌ها و کلیسا از ادامهٔ جنگ خسته شده بودند و به صلحی پایدار تمایل داشتند.

در سال ۱۱۵۳، هنری فیتزامپرس به انگلستان حمله کرد، اما هیچ‌یک از طرفین تمایلی به نبرد گسترده نداشتند. پس از درگیری‌های محدود، دو سپاه در محاصرهٔ قلعهٔ والینگفورد مقابل هم قرار گرفتند، اما کلیسا میانجی‌گری کرد تا از نبردی سرنوشت‌ساز جلوگیری شود. استیون و هنری وارد مذاکره شدند و در این میان ائوستاس بر اثر بیماری درگذشت و وارث فوری استیون از میان رفت. در نتیجه، معاهده والینگفورد امضا شد که به استیون اجازه می‌داد تاج‌وتخت را حفظ کند، اما هنری را به‌عنوان جانشین او به رسمیت می‌شناخت. در سال بعد، استیون تلاش کرد دوباره اقتدار خود را در سراسر کشور تثبیت کند، اما در سال ۱۱۵۴ بر اثر بیماری درگذشت. هنری به‌عنوان نخستین پادشاه آنژوین انگلستان به قدرت رسید و دوره‌ای طولانی از بازسازی آغاز شد.

این درگیری حتی در مقیاس جنگ‌های قرون وسطی نیز بسیار ویرانگر تلقی می‌شد. یکی از وقایع‌نگاران نوشته است که «مسیح و قدیسانش در این دوران به خواب رفته بودند». تاریخ‌نگاران ویکتوریایی اصطلاح «هرج‌ومرج» را به‌دلیل گستردگی بی‌نظمی ابداع کردند، هرچند پژوهشگران امروزی دقت این عنوان را مورد تردید قرار داده‌اند.

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «The Anarchy». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۳ اوت ۲۰۲۴.