مطلوبیت نهایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از مطلوبیت حاشیه‌ای)
پرش به: ناوبری، جستجو

مطلوبیت نهایی اصطلاحی در علم اقتصاد است که به تغییرات مطلوبیت کل، حاصل از بدست آوردن مصرف یک یا چند واحد بیشتر از کالا یا خدمات اشاره دارد. مطلوبیت حاشیه‌ای، شیب منحنی مطلوبیت کل است. تا زمانی که مطلوبیت حاشیه‌ای مثبت باشد، مطلوبیت کل با ادامهٔ مصرف افزایش می‌یابد، اما در صورت منفی شدن مطلوبیت حاشیه‌ای، مطلوبیت کل هم کم می‌شود. در جایی که مطلوبیت کل بیشترین مقدار خود را دارد، مطلوبیت حاشیه‌ای صفر است.[۱] مطلوبیت حاشیه‌ای را می‌توان به صورت «تغییرات در مطلوبیت بر اثر مصرف یک واحد بیشتر از کالا» نیز تعریف کرد. قانون کاهش مطلوبیت حاشیه‌ای که توسط آلفرد مارشال (۱۸۴۲–۱۹۲۴ میلادی) ارائه شده، بیان می‌کند که برای هر فرد مطلوبیت حاشیه‌ای هر چیزی با هر بار افزایش در میزان مصرفش، کاهش پیدا می‌کند. برای نمونه فردی که در طول یک بازهٔ زمانی یک هفته‌ای، یک بستنی می‌خورد، مقداری احساس رضایت (مطلوبیت) می‌کند، با خوردن بستی دوم در همان هفته، میزان رضایتِ کل افزایش می‌یابد، اما میزان افزایش رضایت بر اثر خوردن بستنی دوم، احتمالاً کمتر از میزان افزایش رضایت بر اثر خودن بستنی اول خواهد بود و در دفعات بعدی نیز این روند ادامه می‌یابد. [۲]

مطلوبیت نهایی از واژه انگلیسی (marginal utility)گرفته شده است. مطلوبیت نهایی کالایی مانند X عبارت است از تغییر در مطلوبیت کل در ازای یک واحد اضافی کالای X در هر واحد زمان.واژه مطلوبیت اولین بار به وسیله پروفسور جرمی بنتام انگلیسی مطرح شد. در هر حال نه وی و نه اقتصاددانان هم عصر وی رابطه بین ارزش کالا و مطلوبیتی که از مصرف کالا حاصل می شود را درک نکرده اند . (فرجی،یوسف،تئوری اقتصاد خرد،شرکت چاپ و نشربازرگانی، ص 80 )

شرط تعادل مصرف کننده (قانون برابری مطلوبیت های نهایی) :[ویرایش]

آدام اسمیت رابطه بین ارزش استفاده ای و ارزش مبادله ای کالا را تشخیص داد و مثال معروفش را در مورد الماس و آب بیان کرد . بدین ترتیب که الماس قیمت (ارزش مبادله ای ) بالایی دارد اما ارزش آن برای زندگی کم است یعنی ارزش استفاده ای کمی دارد . این در حالی است که آب قیمت (ارزش مبادله ای) کمی دارد اما برای زندگی بسیار ضروری است یعنی ارزش استفاده ای بسیار بالایی دارد . تنها استانلی جونز بود که به رابطه بین مطلوبیت و قیمت اشاره کرد. او استدلال نمود که این مطلوبیت نهایی (و نه مطلوبیت کل) است که به قیمت مرتبط می شود.وی در کتابش (تئوری اقتصاد سیاسی) مطلوبیت نهایی را به صورت سیستماتیک بسط داده وباتوجه به مثال آب والماس می توان نتایج وی را به صورت زیر نوشت : (فرجی،یوسف،تئوری اقتصاد خرد،شرکت چاپ و نشربازرگانی، ص 80 )

(آب نهایی مطلوبیت)/(آب قیمت)=(الماس نهایی مطلوبیت)/(الماس قیمت)

این رابطه نشان می دهد که بین مطلوبیت آخرین واحد پولی که برای خرید آب و مطلوبیت آخرین واحد پولی که برای خرید الماس تخصیص داده است برابری بر قرار است.ما میتوانیم قانون برابری مطلوبیت های نهایی را نه تنها در مورد دو شیء بلکه در مورد مجموعه ای از کالاها که مصرف کننده در لحظه ی معینی می تواند درآمد خود را تقسیم کند تعمیم دهیم. ( قدیری اصلی ،باقر،اقتصاد خرد،مرکز نشر سپهر،چاپ هفتم،ص 68 و 69 )

MU_1/P_1 =MU_2/P_2 =⋯=〖MU〗_n/P_n

نابراین تعادل مصرف کننده به وضعیتی اطلاق می شود که یک فرد، درآمد خود را به قسمتی برای خرید کالاهای متفاوت تقسیم کند که بیشترین ارضاء و مطلوبیت را بدست آورد . (قدیری اصلی، باقر،کلیات علم اقتصاد،نشرسپهر،تابستان1366، ص 100 )

نظریه ی کاردینالی مطلوبیت نهایی :[ویرایش]

تئوری کاردینالی مطلوبیت حاکی از آن است که مطلوبیت هم درست مثل قیمت قابل اندازه گیری است به این معنی که می توانیم مقدار مطلوبیت هر کالا را تعیین کنیم. برای مثال مصرف یک سیب 20 یوتیل مطلوبیت دارد . در نظریه ی کاردینالی مطلوبیت هم مطلوبیت کل وهم مطلوبیت نهایی قابل اندازه گیری است. ( فرجی،یوسف، تئوری اقتصاد خرد،شرکت چاپ ونشر بازرگانی، ص 81) گوسن که نظریه مطلوبیت ابتدا توسط وی مطرح شد معتقد بود که نه تنها مطلوبیت کل بلکه مطلوبیت نهایی نیز به واسطه اعداد قابل اندازه گیری می باشند. (دولتشاهی،طهماسب،اقتصاد خرد،چاپ اول، ص 26 )

قانون نزولی بودن مطلوبیت نهایی :[ویرایش]

گوسن در قانون اول خود می گوید " مطلوبیت نهایی یک کالا با افزایش مصرف آن و با عدم تغییر مصرف کالاهای دیگر کاهش پیدا می کند .این قانون را " قانون نزولی بودن مطلوبیت نهایی " یا " قانون سیری " می نامیم . لازم است که یادآور شویم که ممکن است اندازه ی مصرف برخی از کالاها ابتدا باعث افزایش مطلوبیت نهایی شود (مثل فرد تشنه ای که جرعه ی اول آب را می نوشد) ولی بعد از آنکه مصرف آن از حدی گذشت مطلوبیت نهایی کاهش پیدا می کند و قانون نزولی بودن به قوت خود باقی خواهد ماند. (دولتشاهی،طهماسب،اقتصاد خرد،چاپ اول، ص 26 ) فردی به مصرف سیب می پردازد و برای هر سطح معلوم مصرف از این کالا، او بیشتر را به کمتر برای کالای دیگر ترجیح می دهد. حال اگر فرد از مصرف یک سیب 100 واحد مطلوبیت کسب نماید و از طرفی از مصرف دو سیب 170 واحد مطلوبیت به دست آورد مطلوبیت نهایی او از مصرف دومین سیب 70 واحد است. اگر فرد میزان سیب مصرفی خود را افزایش دهد و در مجموع سه سیب مصرف کند کل مطلوبیت حاصل از مصرف میوه ها مثلا 200 واحد است و مصرف سیب سوم برای او 30 واحد مطلوبیت ایجاد کرده است به ترتیب با افزایش مصرف سیب مطلوبیت نهایی کاهش میابد و این به معنای نزولی بودن مطلوبیت نهایی است. (فرجی، یوسف، تئوری اقتصاد خرد،شرکت چاپ و نشر بازرگانی ، ص 80 )


تابع و منحنی مطلوبیت نهایی :[ویرایش]

نمودار مطلوبیت نهایی را از روی نمودار مطلوبیت کل می توان استخراج نمود. زمانی که مطلوبیت کل حداکثر می شود مطلوبیت نهایی صفر خواهد شد و از این به بعد با مصرف بیشتر مطلوبیت کل کاهش و مطلوبیت نهایی منفی می شود. (فرجی، یوسف، تئوری اقتصاد خرد، شرکت چاپ ونشر بازرگانی، ص 83 )

اگر تغییرات مقدار مصرف کالای Xزیاد باشد از روش خطی استفاده می کنیم:


MUᵪ =∆U/∆X اگر تغییرات X کوچک باشد به مشتق گیری از تابع مطلوبیت کل می پردازیم: MUᵪ =lim∆U/∆X=du/dx مطلوبیت نهایی شیب منحنی مطلوبیت کل است بنابراین تا هنگامی که شیب منحنی مطلوبیت نهایی مثبت است مطلوبیت کل در حال افزایش است اشباع هنگامی رخ می دهد که مطلوبیت کل به حداکثر مقدار خود رسیده باشد که در این نقطه مطلوبیت نهایی صفر است. (دولتشاهی، طهماسب، چاپ اول، ص 27 )

تابع مطلوبیت نهایی برگسون-ساموئلسون :[ویرایش]

وزن های رفاهی به این معنی هستند که بر اثر افزایش مصرف یا درآمد افراد مطلوبیت آن ها افزایش می یابد. این افزایش مطلوبیت را مطلوبیت نهایی مصرف یا درآمد می گوییم . در جامعه این تغییرات بر اثر اجرای یک برنامه یا طرح رخ خواهد داد. اگر اجرای طرح منجر به افزایش یکسان درآمد افراد فقیر و غنی شود به علت متفاوت بودن مطلوبیت نهایی درآمد دوگروه رفاهشان به یک میزان تغییر خواهد کرد و شایان ذکر است که مطلوبیت جامعه از افزایش مطلوبیت افراد فقیر بیشتر از افراد غنی افزایش پیدا می کند (چون مطلوبیت نهایی گروه فقیر بیشتر از مطلوبیت نهایی گروه غنی است) . لذا مطابق نظر اسچرینر (1989،schreiner) به منظور رسیدن به حداکثر رفاه بر اثر اجرای یک پروژه اجتماعی بایستی هزینه ها و منافع آن طرح براساس مطلوبیت نهایی درآمد بین افراد توزیع شود یعنی به افراد فقیر درمقایسه با افراد غنی وزن بیشتری داده شود چرا که مطلوبیت نهایی درآمد نزولی است.پس می توان مناطق یک کشور را که از نظر مصرف (درآمد) سرانه متفاوت هستند تقسیم بندی کرد و وزن های مختلفی را بر اساس مطلوبیت نهاییشان نسبت داد. برای این کار باید از تابع رفاه اجتماعی استفاده شود که معمولا آن را از نوع تابع مطلوبیت نهایی برگسون-ساموئلسون در نظر می گیرند. (قهرمان عبدلی و رامین شیردل،کشش مطلوبیت نهایی تابع رفاه اجتماعی و وزن های رفاهی استان ها در ایران، فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی،سال دهم،شماره 36 )

مطلوبیت نهایی و استخراج منحنی های بی تفاوتی :[ویرایش]

به دلیل وجود نقاط ضعف در نظریه مصرف کننده بر اساس مطلوبیت،نظریه ی دیگری طرح و ارائه گردید که به نام منحنی های بی تفاوتی مشهور است. دراین تحلیل به جای اندازه گیری مطلوبیت با اعداد از مطلوبیت رتبه بندی شده استفاده می شود،بدین ترتیب که اگر نتوانیم بگوییم فلان کالا 3 یا 4 درجه(یاواحد)مطلوبیت ایجاد می کند،می توانیم بگوییم که فلان کالا یا مجموعه کالا،مطلوبیتی کمتر ویا بیشتر از کالا یا مجموعه کالای دیگر به دست می دهد. براساس این نظریه فرد ویا خانوار می تواند مجموعه ای از مقادیر مختلف دو کالای تقریبا قابل جانشین که مطلوبیت یکسانی را به بار میآورد،انتخاب کند. (رابرت اس.پندیک دانیل ال.رابینفلید،ترجمه دکتر احمد ذیحجه زاده،اقتصاد خرد1،دفتر نشر فرهنگ اسلامی،چاپ اول،ص 128 )

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Boyes, William and Michael Melvin. “Consumer Choise”. In Microeconomics. Cengage Learning, 2012. 116. ISBN ‎9781111826154. 
  2. Hall, Robert Ernest and Marc Lieberman. “Microeconomics Decision Makers”. In Microeconomics: Principles And Applications. Cengage Learning, 2007. 128. ISBN ‎9780324421477.