مسجد حوض معجردار

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
نمای مسجد حوض معجردار

مسجد حوض معجردار در شهر مشهد در حاشیه خیابان نواب صفوی، نبش نواب صفوی۹- به فاصله یک صد متری حرم مطهر رضوی، روبروی پروژه ضامن واقع شده‌است. اثر مزبور در مختصات۳۶ درجه و ۱۷ دقیقه و۹۵ثانیه و۵۹درجه و۳۷دقیقه و۱۵ثانیه در بافت شهری مشهد قرار دارد. حضور امروزین بنا در محل تلاقی دو شاهراه مهم بر اعتبار حضور کالبدی بنا می‌افزاید بخصوص آنکه نوع کاربری بنا و قدمت آن دارای ارزش‌های معنوی و شهرشناختی بسیاری برای بافت پیرامون حرم مطهر محسوب می‌گردد.[۱][۲]

تاریخچه و وجه تسمیه اثر[ویرایش]

بنا به نوشته دبیران مشهدی در سال۱۳۱۳ ش که به نام مکتب شاهپور منتشر گردید، «این مسجد از ابنیه دوره صفویه شمرده شده و روی آب انباری نزدیک به دروازه پائین خیابان در ضلع جنوبی خیابان صفوی واقع می‌باشد. همچنین کتیبه ای به خط ثلث بر ازاره ایوان این مسجد به خط علیرضا عباسی نوشته شده که حاکی از این است که در عهد شاه عباس ثانی به امر خواجه بیک وزیر بنا شده‌است.»

همچنین در سال ۱۲۵۳ قمری میرزا علی اصغر الحسینی فرزند مرحوم جمال الدین الحسینی یک مسجد بعلاوه دو دکان متصل به مسجد را در حاشیه خیابان سفلی (پائین خیابان) و در فاصله یکصدمتری از حرم مطهر امام رضا (ع) ـ در سمت مسجد فیل ـ وقف اولاد نمودند. قابل ذکر است در قسمت زیرین بنای این مسجد یک آبانبار قرار داردکه در ازمنه گذشته تنها منبع تأمین آب شرب کلیه اهالی خیابان سفلی بوده‌است.

این مسجد در ۱۸۳ سال قبل زمانیکه محمد شاه قاجار عازم تصرف هرات بود وقف گردیده و در برهههای زمانی مختلف به سه نام شهرت داشته‌است: مسجد رباط، مسجد حوض معجردار و مسجد صاحب الزمان (عج). اما به دلیل وجود نام امام زمان بر روی کتیبه ای به تاریخ۱۳۷۴ قمری نام جدید مسجد صاحب الزمان بر روی این بنا موثق تر است میرزا علی اصغر الحسینی (واقف) فرزند حاج شیخ جمالالدین پس از فوت پدر از اصفهان به مشهد عزیمت نمود و مجاور حرم مطهر شد. منزل مسکونی میرزا علی اصغر الحسینی در حاشیه خیابان سفلی (پائین خیابان) روبروی مسجد صدرالاشاره بود. او با نیت انجام باقیات و صالحات اقدام به ساخت بنای یک مسجد و دو دکان متصل به مسجد برای تأمین هزینه‌های یومیه مسجد مینماید و بنای مسجد را بر روی یک آبانبار بزرگ و منحصر به فرد بنا نهاده است. هدف بانی از ساخت مسجد رباط و همان‌طور که از معنی کلمه رباط مستفاد میشود ایجاد استراحتگاه که رفاه و آرامش را برای نمازگزاران که زائرین امام رضا (ع) هستند و از سوی دیگر آب شرب اهالی محل نیز از طریق آب انبار مسجد تأمین گردد. در ازمنه بعدی به دلیل وجود یک حوض آب در جلوی درب ورودی مسجد که توسط خیرین دائماً برای سهولت دسترسی نمازگزاران از آبانبار مسجد پر میشده‌است. همچنین در جلوی حیاط مسجد حصاری برای تطهیر آب حوض مسجد وجود داشته که نام مسجد به حوض معجردار معروف گردیده‌است.[۱]

نوع مالکیت[ویرایش]

در سال ۱۲۵۳ هجری قمری میرزا علی اصغر الحسینی مسجد رباط را بانضمام دو باب دکان متصل به مسجد وقف نموده‌است. پرونده این موقوفه به شماره پرونده اوقافی: (م-۱۲۹)۵۵۹–۳۱ در سال ۱۳۲۰ در اداره اوقاف مشهد تشکیل گردیده‌است. آب انبار دوره صفویه متعلق به اولاد میرزا علی اصغر الحسینی است. تولیت مسجد نیز بعد از فوت واقف به فرزندان ذکور ارشد تفویض گردیده‌است.[۱]

مشخصات اثر[ویرایش]

ویژگی‌های معماری مسجد حوض معجردار:

بنای مسجد به لحاظ استقرار بر روی یک مخزن آب انبار از ویژگی خاصی برخوردار است. این ویژگی نه تنها باعث تنظیم شرایط دمایی در فصول مختلف می‌شود، بلکه سبب ایجاد شرایط میرائی در مواقع لرزش‌های دینامیکی و استاتیکی بر پیکره بنا می‌گردد، به عبارت دیگر توان میراگری در این بنا بسیار بالاست (البته در زمان آب داشتن انباره). حضور بنا در کنار شاهراه اصلی (پائین خیابان) باعث استقرار یک پیش ورودی مهم برای بنا شده که حد فاصل شبستان و معبر پیاده واقع گردیده‌است. دسترسی پیش ورودی از طریق سه درب اصلی با مسجد برقرار است.

فضای اصلی مسجد پس از پیش ورودی به کمک سه درب ورودی به شبستان اصلی می‌رسد. سردر اصلی در زمان تعمیرات عمده برای مسجد طراحی نشده‌است. فضای داخلی شبستان دارای یک ردیف ستون منفرد است و نظام مشخص هندسی برای استقرار ستون‌ها برای آن در نظر گرفته نشده‌است. رویکرد طراحی بنا و نیز جهت استقرار آن به نحوی است که صرفاً از ضلع قبله و ضلع ورودی برای نورگیری بهره گرفته شده‌است و از اضلاع دیگر برای ایجاد رف و تاقچه بهره یافته‌اند. در ضلع شرقی دسترسی به اتاق‌های جانبی و خدماتی ایجاد شده که در پلان مسجد مشهود است. دو محراب مسجد که باعث شهرت مسجد شده‌است در ضلع قبله با فاصله حدود سه متر نمایان است. محراب‌ها و ساختار کلی امروزین مسجد کاملاً ساخت دوره معاصر است.

در ضلع شرقی دسترسی به اتاق‌های جانبی و خدماتی ایجاد شده که در پلان مسجد مشهود است. مسجد دارای سرویس بهداشتی و یک حیاط خلوت است که در پشت ضلع قبله واقع شده و جزء عرصه مسجد می‌باشد محسوب می‌گردد. پوشش مسجد از نوع شیروانی چند جهت بوده و دارای ورق کوبی است.

بنای آب انبار:

استقرار همتراز ورودی آب انبار (متعلق به عصر صفویه و مقارن با دوره شاه عباس) با پیش ورودی مسجد بسیار قابل توجه است. تاقنمای ورودی بنا متشکل از یک پیش تاق و یک نیمکار می‌باشد که در تزئینات آن ترکیبی از کاشی هفت رنگی و آجر مشاهده می‌گردد. اشعار مرتبط با آب بر پیش تاق با کاشی خشتی نصب شده‌است. مسیر دسترسی به پاشیر رشته پلکانی با پوشش تاق آهنگ می‌باشد که به محل برداشت آب منتهی می‌شود. دسترسی میرآب به مخزن از پشت مسجد (ضلع جنوبی) فراهم شده‌است. تاق مخزن آب انبار با توجه به زیر سطحی بودن آن، از نوع تاق آهنگ با چیدمان ترکیبی ضربی و رومی است. داغ تراز ورودی آب از مسیر آب پائین خیابان همچنان بر بدنه مخزن آب انبار دیده می‌شود. فضای مخزن در ابعاد حدودی ۱۰ در ۸ متر نشان از حجم بالای ذخیره آب و حجم مصرف آب شرب این منطقه است. باشد. همچنین به دلیل وجود سرب در کف مخزن، برای جلوگیری از خطرات زیست‌محیطی، آن را با خاک پر نموده‌اند.

ویژگیهای خاص اثر:

۱ـ ارزش محله ای و منطقه ای بنا در نگاه زائران و مجاوران

۲-این اثر تنها مسجد شهر مشهد دارای دو محراب همجهت است.

۲ـ مسجد بر روی یک آب انبار متعلق به دوره صفویه ساخته‌است.

۳-این بنا دارای کتیبه‌های احداثی و سنگی با مضمون وقفنامه است.

۳ـ کف و جداره آب انبار با ملات آهکی ایزوله شده‌است.[۱]

ارزشهای ملی و تاریخی اثر[ویرایش]

آب‌انبار این مجموعه در دورهٔ صفویه و نخستین‌سال سلطنت شاه‌عباس، یعنی ۱۰۵۲قمری، به‌امر خواجه امیربیک ساخته شده‌است.

براساس آنچه در کتاب «مکتب شاهپور» آمده‌است کتیبهٔ این آب‌انبار، که تاریخ ۱۰۵۲قمری را روی خود دارد، به‌خط علیرضا عباسی، خوشنویس نامی دورهٔ صفویه، نوشته شده‌است.

آب‌انبار «حوض معجردار» در دوره‌های اولیهٔ ساخت، تأمین‌کنندهٔ آب شرب کاروان‌سراهای منطقهٔ پایین‌خیابان، یعنی محل‌های استراحت اولیهٔ کاروان‌های زیارتی و بازرگانی، بوده‌است.

آب‌انبار «حوض معجردار» در ردیف آب‌انبارهای بزرگ قرار دارد.

سیستم نگه‌داری آب در این مجموعه بسیار ویژه بوده‌است، به‌نوعی که در کف آب‌آنبار از سرب برای حفظ سرمای آن استفاده می‌شود.

شهرداری این آب‌انبار بزرگ را در سال ۱۳۴۰خورشیدی و زمانی که مشهد دارای آب لوله‌کشی شد، با خاک نرم پر کرده‌است تا هم این سازهٔ تاریخی حفظ شود و هم خطرات محیط‌زیستی آن از بین برود.

این آب‌انبار از ابتدای ساخت تا زمان پُرشدن، یعنی از اواسط دورهٔ صفوی تا اواسط دورهٔ پهلوی، مهم‌ترین منبع تأمین آب ساکنان منطقهٔ پایین‌خیابان مشهد بود.

براساس اسناد موجود، مسجد «حوض معجردار» از ۱۸۴سال پیش تاکنون مسجد بوده و به همین دلیل یکی از قدیمی‌ترین مساجد مشهد محسوب می‌شود.

ملک این مسجد طلق است، یعنی از روز اول برای مسجد درنظر گرفته شده و از هرگونه شبهه‌ای مصون است.

معماری این مسجد در کلّ خراسان خاص است. ازجمله مجامع ورودی مسجد با یک پیش‌خوان شروع شده و نمای شمالی و جنوبی مسجد هردو با پنجره‌های بزرگ احاطه شده‌اند.

این مسجد تنها مسجد دارای دو محراب در خراسان بزرگ است.

«حوض معجردار» نامیدن این مسجد به‌دلیل وجود حوضی در سال‌های گذشته‌است که نرده‌های چوبی داشته و برای وضو گرفتن مردم بوده‌است.

مسجد «معجردار» باتوجه‌به مکان آن، یکی از ایستگاه‌های مهم شروع آداب تشرف به حرم مطهر رضوی بوده‌است.[۱]

آسیب‌های وارده (آسیب‌شناسی)[ویرایش]

بازسازی مسجد در دوره معاصر از نظر کالبدی شرایط مطلوبی برای آن ایجاد نموده‌است. البته استفاده از اجزاء و پوستههای نامطلوب و غیر معمول در بخش ورودی و نیز حضور پروفیلها بصورت اکسپوز در نما عملاً موجب بروز آسیبهای بصری در این بخش گردیده‌است. در خصوص این مسجد اقدام مشخص و بارز برای حفظ قسمتهائی از بدنه تاریخی انجام نگرفته‌است. در خصوص آب انبار شرایط کالبدی مناسبی در بخش ورودی وجود دارد. نیاز بنا برای مرمت در این بخش محدود به اقدامات تثبیت تزئینات کاشی و نیز مرمت جداره‌ها و نازککاریست. فضای انباره آب در ناحیه سقف دچار آسیب است که نیاز به مرمت موضعی سقف را میطلبد. کمک به حفظ شرایط پایداری سقف در کنار مرمت جداره‌های داخلی فضای انباره آب و نیز خوانا سازی اجزای آبرسان از اولویتهای اقدامات مرمتی بشمار میآید. در کنار اقدامات حفاظتی و کالبدی شرایط نامناسب دسترسی به انباره آب و نیز استقرار فعالیت اقتصادی در بخش ورودی آبانبار از آسیبهای مهم در بهره‌گیری از فضای آب انبار و بازدید از آن بشمار می آید.

شرح وضعیت موجود بنا[ویرایش]

این مسجد در سال ۱۳۹۶، به موجب طرح نوسازی و بهسازی شهرداری مشهد و علی‌رغم هشدار مکرر فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی مورد تخریب قرار گرفت. این اقدام با فشار مالکان مجتمع تجاری مجاور صورت پذیرفت.[۳][۴]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

اسناد موقوفات اصفهان، جلد دهم، صفحه ۸۷

مفاد وقفنامه موجود

کتاب مکتب شاهپور به قلم دبیران مشهدی۱۳۱۳ش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ «حوض معجردار». دانشنامه مشهد.
  2. «روزنامه خراسان». khorasanrazavi.khorasannews.com.
  3. «تخریب مسجد تاریخی «صاحب الزمان (عج)» مشهد». ایسنا.
  4. «مسجد قدیمی حوض "معجردار" توسط شهرداری مشهد تخریب شد- اخبار استانها تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim.