شیر (وسیله)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
یک شیر آب درحال چکه کردن

شیر یا شیر آب وسیله‌ای معمولاً فلزی است که برای بازوبست، تنظیم و کنترل جریان مایعات یا گازها در لوله‌کشی به‌کار می‌رود. امروزه انواع بسیاری از شیرها طراحی و ساخته می‌شوند که در صنعت و خانه به‌کار می‌روند. «شیرآلات» به گروه شیرهایی گفته می‌شود که خود بنا به کاربرد، نحوۀ کارکرد یا شکل آنها به زیرگروه‌های مختلف دسته‌بندی می‌شوند. البته شیرهای ساختمانی، خود ازلحاظ زیست‌محیطی به چند نوعِ دیگر نیز تقسیم نمی‌شوند.

تاریخچه[ویرایش]

اولین شیرهایی که به‌وسیلۀ انسان اختراع شد، همان چیزی است که اکنون به‌عنوان «دریچۀ آب‌بند» می‌شناسیم؛ دریچه‌ای که با گذاشتن یا برداشتن آن در مسیر آب، جریان را بسته، باز یا نیمه‌باز می‌گذاشتند. شیرهای دروازه‌ایِ امروزی درواقع همان آب‌بندهای قدیمی هستند.

انواع شیرآلات بنا به نوعِ کاربرد[ویرایش]

شیرآلات خانگی و حمام که در انگلیسی به آن faucet می‌گویند. شیرآلات صنعتی که در ایران آن را «والو» (industrial valve) می‌خوانند.

انواع شیرآلات بنا به کارکرد[ویرایش]

شیرها یا برای بازوبست (قطع و وصل) جریان سیال استفاده می‌شوند، مانند: شیر توپی (ball valve)، شیر پروانه‌ای (butterfly valve)، شیر دروازه‌ای (gate valve)، شیر سماوری مخروطی (plug valve)،

یا

برای تنظیم و کنترل جریان به‌کار می‌روند، مانند: شیر بشقابی (globe valve)، شیر یکطرفه (check valve)، شیر سوزنی (needle valve)

غیر از موارد بالا، می‌توان از شیرهای دیافراگمی ـ صفحه‌ای (diaphragm valve) نام برد. برخی از شیرهای یادشده ممکن است برای هر دو کاربرد استفاده شود، مانند شیر توپی یا شیر پروانه‌ای.

ساختمان شیر[ویرایش]

ساختمان داخلیِ یک شیر آب

اغلب شیرها در ساختمان دارای اجزایی هستند که بین آنها مشترک است:

  • بدنه (body)
  • دیسک (disc) که در شیرهای توپی و مخروطی همان توپ یا استوانۀ مخروطی است.
  • نشیمنگاه (seat) محل نشستن دیسک یا واسط بدنه و دیسک است. اغلب از جنس نرمی ساخته می‌شود تا کار آب‌بندی را انجام دهد.
  • دسته (stem) و فلکه (handwheel): فلکه با دسته به دیسک وصل می‌شود؛ معمولاً با چرخاندن فلکه شیر باز یا بسته می‌شود.

شیر یکطرفه که به‌طور خودکار تنها اجازۀ جریان در یک سو را می‌دهد، اجزای دسته و فلکه را ندارد.

جنس و مواد[ویرایش]

بنا به کاربرد، مصالحی که در ساخت شیر به‌کار برده می‌شود، مختلف است. در کارهای ساختمانی، شیرهای چدنی، برنزی، برنجی و گاهی استیل (SS) استفاده می‌شود. در کارهای صنعتی، مانند نیروگاه‌ها، کارخانه‌های پتروشیمی، پالایشگاهها، کشتی‌سازی و صنایع دارویی/ غذایی، بسته به نوع سیالی که از شیر عبور می‌کند یا محیطی که شیر در آن قرار دارد، بدنه و دیگر اجزای آن را از فولاد کربنی، فولاد آلیاژی، فولاد زنگ‌نزن (stainless steel) می‌سازند.

شیرها یا به‌وسیلۀ دست یا عملگر خودکار (actuator) بازوبست می‌شوند.
پرمصرف ترین آلیاژها برای تولید شیرآلات برنج که همان ترکیب مس و روی است بوده و مرکز استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران تمامی خصوصیات لازم و محدودیت های عناصر برحسب درصد وزنی آنها را تعیین کرده است. در خصوص ضخامت سطح مقطع تنه ها نیز در انواع شیرآلات کلاسیک رعایت ضخامت حداقل 2 میلی متر می بایست رعایت شود. البته در مورد شیرآلات اهرمی محدودیت ضخامت وجود ندارد ولی تنها باید فشار استاتیکی 25 بار را بدون تغییر شکل تحمل کند. استاندارد آبکاری از مهم ترین بخش های یک واحد تولیدی شیرآلات بهداشتی ساختمانی، آبکاری است.[نیازمند منبع]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]