شاپوردختک
| شاپوردختک | |
|---|---|
| بانبشنان بانبشن «ملکه ملکهها» | |
 | |
| همسر(ان) | بهرام دوم |
| فرزند(ان) | بهرام سوم |
| خاندان | خاندان ساسان |
| پدر | شاپور میشانشاه |
| مادر | دینگ |
شاپوردختک (پارسی میانه: Šābuhrduxtag، به معنای «دختر شاپور») یک ملکه ساسانی (بانبشن) و همسر شاهنشاه بهرام دوم (حکومت از ۲۷۴ تا ۲۹۳) در سده سوم میلادی بود. او دختر شاپور میشانشاه و نوهٔ شاپور یکم بود. او یکی از قدرتمندترین و با نفوذترین زنان ساسانی بود. او که از بانوان خردمند و پرتوان آن زمان بود چنان قدرت مندانه میزیست که به رغم شخصیت سنگین و وحشت آفرین موبد بزرگ کرتیر، بر او نیز حکم میراند و به نام شهبانوی شهبانوان از نفوذ چشمگیری در امور دولتی بهرهمند بود.[۱]
زندگی سیاسی
[ویرایش]به نظر میرسد زمینه جانشینی بهرام دوم توسط کرتیر مهیا شده بود[۲]بدینسان تحت نفوذ کرتیر و با حمایتهای همسرش شاپوردختک به چنین جایگاهی با وجود مدعیان سلطنت دست یافته بود.[۳] سودآور نیز با بروسیوس هم عقیده است وی شاپور دختک را همان دختر شاپور اول میداند و بر این باور است که وی از زنان پرنفوذ دربار بوده و در انتصاب بهرام دوم به پادشاهی نقش داشته است[۴]همچنین امتیازاتی که به کرتیر در دوران بهرام دوم اعطا گردیده نیز میتواند نشات گرفته از این کار باشد. دو دیگر آن که وی با اتکا به همسرش شاپوردختک توانسته از این پیروزی بهرهمند گردد[۵]تصویر شاپوردختک همسر بهرام دوم در سکهها نیز از جایگاه والای وی در پادشاهی بهرام حکایت دارد.[۶]
بهرام دوم نخستین و تنها شاهنشاه ساسانی است که تصویر همسرش را در کنار خود بر سکهها ضرب کرد و همانطور که پیشتر نیز به آن اشاره کردیم این موضوع به احتمال فراوان در ارتباط مستقیم با رویدادهای آغاز فرمانروایی او بود نگرانی وی از تهدیدات داخلی که در قالب شورش یا کودتای اعضای خاندان سلطنتی همواره وجود داشت و همچنین فشاری که از جانب رومیان با تسخیر تیسفون بر او وارد میشد باعث شد تا هر چه سریعتر به فکر انتخاب جانشین بیفتد.[۷]با توجه به رویدادهای پیش آمده برای بهرام دوم و اهمیت برگزیدن جانشینی مشروع میتوان زمانبندی ضرب چهار گروه از سکههای او را اینچنین دانست الف. سکههای بهرام با تصویری از خود او و به تنهایی میبایست مربوط به سالهای نخست فرمانروایی او یعنی میان ۲۷۷–۲۷۴م باشند. ب. به نظر میرسد ضرب سکههای مشترک به همراه شهبانو شاپوردختک[۸] پس از انتقادها به نحوه به قدرت رسیدن او و صرفاً جهت دادن مشروعیت به مقام شاهی بهرام بوده باشد. در سکههای دو نفره بهرام دوم و ملکه نام او «شاپوردختک، (شهبانوی شهبانوان) درج شده است[۹]با توجه به سن و سال بهرام دوم در هنگام بر تختنشینی احتمال این که او به ویژه از شاپور دختگ فرزندی داشته به حداقل میرسد. این موضوع را سکههای سه نفره بهرام، شهبانو و بهرام سوم تأیید میکنند چهره بهرام بر روی برخی از آنها کودک خردسالی را نشان میدهد که نمیتواند بیش از هفت تا ده سال داشته باشد. نکته بسیار مهم و پراهمیت نهفته شده در این نمونه سکههای بهرام دوم اعلام ولیعهدی شاپور دختگ بر پشت سکهها میباشد و این مطلب میتواند بیانگر جایگاه ویژه شهبانوی ساسانی در دربار نه تنها برای شخص بهرام، بلکه نفوذ و اعتباری که میان اشراف و بزرگان داشته باشد. با این که تصویر بهرام سوم بر وری سکه ضرب شده اما در پشت سکه این شاپوردختک است که نماد ولیعهدی دارد. سکهها بهرام دوم و در روبه رو ولیعهدش بهرام سوم را به تصویر کشیدهاند[۱۰]از آنجا که هم سن و سال بهرام سوم در این نمونهها کمی بالغ تر و به گونه ای نوجوان ترسیم شده از طرفی نماد ویژه ولیعهدی نیز بر تاج حیوانی شکل و پشت سکهها در بالای سر او نقش بسته میتوان این زمان را اعلام رسمی ولیعهدی بهرام سوم و همزمان با حکومتش بر سکستان بدون نیاز به سرپرستی مادرش شاپور دختک و احتمالاً میان سالهای ۲۸۸–۲۹۳م تاریخ گذاری کرد.[۱۱]
نگاره کند نقش رستم:حضور شاپوردختک در کنار بهرام دوم نشان دهنده جایگاه و ذی نفوذ بودن این بانو برای ایجاد مشروعیت سلطنت بهرام دوم نسبت به سایر رقبا وی باشد[۱۲]
زندگینامه
[ویرایش]شاپوردختک تنها دختر شاپور برای ایجاد مشروعیت سلطنت بهرام دوم نسبت به سایر رقبا وی باشد.[۱۳] برای ایجاد مشروعیت سلطنت بهرام دوم نسبت به سایر رقبا وی باشد[۱۴]میشانشاه، پسر شاهنشاه شاپور یکم و فرمانروای میشان، بود.[۱۵][۱۶] مادر شاپوردختک دینگ نام داشت. او دارای برادران بسیاری به نامهای هرمز، هرمزک، اودابخت، بهرام، شاپور و پیروز بود. او احتمالاً در میشان که پدرش آن را اداره میکرد، بزرگ شده است. در سال ۲۶۰ پدرش درگذشت و احتمالاً دینگ به عنوان فرماندار میشان جانشین وی شد.[۱۷]
در سال ۲۷۴ پسرعموی شاپوردختک، بهرام دوم، بر تخت نشست و کمی بعد با او ازدواج کرد. شاپوردختک سپس عنوان بانبشنان بانبشن به معنای «ملکه ملکهها» را دریافت کرد.[۱۸] در حدود سال ۲۸۱، برادرش هرمز بر بهرام دوم شورید و مورد حمایت ساکنان شرق ایران، از جمله گیلان، قرار گرفت. شورش هرمز سرانجام در حدود سال ۲۸۳ سرکوب شد و او نیز کمی بعد به دستور بهرام دوم اعدام شد. به دستور بهرام دوم، پسرش بهرام سوم نیز به عنوان فرماندار سکستان گماشته شد.
شاپوردختک در نقش برجستههایی در کنار بهرام دوم به تصویر کشیده شده است.[۱۹] یکی از این نقش برجستهها در سرمشهد در جنوب کازرون قرار دارد که بهرام را به عنوان یک شکارچی به تصویر کشیده که در حالی که شمشیر خود را به سوی دیگری میاندازد، شیری را به قتل رسانده است.[۱۹] شاپوردختک دست راست او را به نشانه حفاظت نگه داشته در حالی که کرتیر و یک چهره دیگر، احتمالاً یک شاهزاده، در حال تماشا هستند.[۱۹] این چشمانداز چندین معنا و مفهوم استعارهای دارد و تصور میشود که به احتمال زیاد قرار است یک نمایش سلطنتی ساده دلیرانه را هنگام شکار در زندگی واقعی به تصویر بکشد.[۱۹] نقش برجسته دیگری در نقش رستم، بهرام دوم را ایستاده به تصویر میکشد در حالی که خانواده و همراهانش او را فرا گرفتهاند؛ در سمت چپ او شاپوردختک، یک شاهزاده، ولیعهد بهرام سوم، کرتیر و نرسه مجسم شدهاند.[۱۹] در راست او نیز بابک و دو بزرگ دیگر قرار دارند.[۱۹]
بهرام دوم همچنین سکههای بسیاری را با تصویر خودش، شاپوردختک و بهرام سوم ضرب کرده است.[۱۹] شاپوردختک روی این سکهها کلاههایی با شکلهای مختلف، گراز، شیردال، اسب یا عقاب، پوشیده است.[۲۰] گرچه معنای دقیق این امر مشخص نیست.[۲۰] به نظر میرسد او هنوز در زمان مرگ شوهرش در سال ۲۹۳ زندگی میکرده و احتمالاً چند سال بعد درگذشته است.
نگارخانه
[ویرایش]
نقشبرجسته بهرام دوم و شاپوردختک در نزدیکی شیراز
سنگنگاره بهرام دوم و درباریان در نقش رستم؛ شاپوردختک پنجمین نفر از چپ
سکه درخم بهرام دوم با تصویر شاپوردختک
.jpg)
پانویس
[ویرایش]- ↑ کارنامه زنان ایران از دیروز تا امروز :پوران فرخزاد صفحه ای ۴۶۳.
- ↑ هرمان جرجینا (۱۳۹۶) نقوش برجسته صخرهای ایران در دوره ساسانی در بینالنهرین و ایران در دوران اشکانی و ساسانی ویراسته جان کرتیس ترجمه زهرا باستی صفحه ۶۰.
- ↑ Brosius 2000 Women I: In Pre-Islamic Persia 1394.
- ↑ سودآور، ابوالعلاء (۱۳۸۳) فره ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان ایالات متحده نشر میرکه طاهری صدر الدین (۱۳۹۶) نشانهشناسی کهن الگوها در هنر ایران باستان و سرزمینهای همجوار صفحه ای ۸۶.
- ↑ سودآور، ابوالعلاء، (۱۳۸۳) فره ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان ایالات متحده نشر میرک طاهری، صدرالدین (۱۳۹۶) نشانهشناسی کهن الگوها در هنر ایران باستان و سرزمینهای همجوار، صفحه ای ۸۷.
- ↑ Herrmann G. , Howell R. , et Mackenzie, D.N. , (1983), "The Sasanian Rock Reliefs.
- ↑ Curtis, V.S. and Stewart, S. (2008). The Sasanian era, I. B. Tauris. صفحه ای ۲۵_۲۶.
- ↑ Göbl, R. (1971). Sasanian Numismatics, trans. by Paul Severin, Vienna, Klinkhardt & Biermann. صفحه ای ۴۵_۴۳.
- ↑ لوکونین نیز این نقش را مربوط به دوره بهرام دوم میداند. او بانوی حاضر را شاپور دختک معرفی میکند که در حال گرفتن گل از کرتیر مغ است (لوکونین، ۱۳۶۵: ۳۱۷).
- ↑ Göbl, R. (1971). Sasanian Numismatics, trans. by Paul Severin, Vienna, Klinkhardt & Biermann. صفحه ای ۴۳_۴۵.
- ↑ Shahbazi, A.Sh. (1983). "Narse's relief at Naqš-i Rustam", Archaeologische Mitteilungen aus Iran 16, p. 255-68.
- ↑ مقاله؛ تبیین و تحلیل جایگاه زنان نژاده دربار بر نگاره کندها و سکههای بهرام دوم ساسانی.
- ↑ تبیین و تحلیل جایگاه زنان نژاده دربار بر نگاره کندها و سکههای بهرام دوم ساسانی:پروین داوری، محمودرضا کوه کن، اسماعیل سنگاری.
- ↑ تبیین و تحلیل جایگاه زنان نژاده دربار بر نگاره کندها و سکههای بهرام دوم ساسانی (۲۹۳–۲۷۶م) پروین داوری، محمودرضا کوه کن، اسماعیل سنگاری. کاراکتر line feed character در
|عنوان=در موقعیت 91 (کمک) - ↑ Shahbazi 1988, pp. 514-522.
- ↑ Frye 1984, p. 304.
- ↑ Gignoux 1994, p. 282.
- ↑ Brosius 2000.
- 1 2 3 4 5 6 7 Shahbazi 1988, pp. 514–522.
- 1 2 Curtis & Stewart 2008, p. 26.
منابع
[ویرایش]- Brosius, Maria (2000). "WOMEN i. In Pre-Islamic Persia". Encyclopaedia Iranica, Vol. London et al.
- Curtis, Vesta Sarkhosh; Stewart, Sarah (2008). The Sasanian Era. I.B.Tauris. pp. 1–200. ISBN 978-0-85771-972-0.
- Frye, Richard Nelson (1984). The History of Ancient Iran. C.H.Beck. pp. 1–411. ISBN 978-3-406-09397-5.
The history of ancient iran.
- Shahbazi, A. Shapur (1988). "Bahrām II". Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 5. pp. 514–522.
- Gignoux, Philippe (1994). "Dēnag". Encyclopaedia Iranica, Vol. VII, Fasc. 3. p. 282.