رفیق حریری

رفیق حریری رفیق بهاء الدین الحریری
حریری در سال ۲۰۰۴
نخست‌وزیر لبنان
دوره مسئولیت ۳۱ اکتبر ۱۹۹۲ – ۶ دسامبر ۱۹۹۸
پس از	رشید الصلح
پیش از	سلیم الحص
دوره مسئولیت ۲۳ اکتبر ۲۰۰۰ – ۲۱ اکتبر ۲۰۰۴
پس از	سلیم الحص
پیش از	عمر کرامی
اطلاعات شخصی
زاده	رفیق بهاء الدین حریری ۱ نوامبر ۱۹۴۴ صیدا، لبنان
درگذشته	۱۴ فوریهٔ ۲۰۰۵ (۶۰ سال) بیروت، لبنان
علت مرگ	ترور
ملیت	لبنانی
همسر(ان)	نیدا بوستانی (ا. ۱۹۶۵–ج. ۱۹۷۴) نازک حریری (ا. ۱۹۷۶)
فرزندان	بها سعد حسام ایمان فهد هند
پیشه	فعال اقتصادی سیاستمدار
لقب(ها)	ابو بهاء

رفیق بهاءالدین حریری (انگلیسی: Rafic Bahaa El Deen Al Hariri؛ ۱ نوامبر ۱۹۴۴ – ۱۴ فوریهٔ ۲۰۰۵) سیاستمدار، نخست‌وزیر و فعال اقتصادی لبنانی بود. وی طی دو دوره بین سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۸ و ۲۰۰۰ تا استعفایش در ۲۰ اکتبر ۲۰۰۴ نخست‌وزیر لبنان بود. او رهبری پنج کابینه در دولت لبنان را طی دوران مسئولیتش برعهده داشت. حریری نقشی کلیدی در بازسازی بیروت ایفا کرد.

حریری در ۱۴ فوریه ۲۰۰۵ توسط افراد ناشناس ترور شد. در پی ترور وی، سازمان ملل تحقیقاتی را با نام دادگاه ویژه برای لبنان آغاز کرد و در دو گزارش نخست، به احتمال نقش دولت سوریه در این ترور اشاره نمود. با این حال، با تحقیقات بیشتر، دادگاه چند عضو حزب‌الله لبنان را عامل اصلی ترور رفیق حریری اعلام کرد. ترور حریری تغییرات سیاسی بسیاری را در لبنان رقم زد و به رشته اتفاقاتی منتهی شد که وقوع انقلاب سدر و خروج نیروهای سوری از لبنان را در پی داشت.

زندگی و تحصیلات

رفیق حریری در ۱ نوامبر ۱۹۴۴ در یک خانواده مسلمان سنی در شهر بندری صیدا متولد شد. او دو خواهر و برادر داشت. او در مدرسه ابتدایی و متوسطه در صیدا تحصیل کرد و در رشته مدیریت امور تجاری از دانشگاه عربی بیروت فارغ‌التحصیل شد.

دوران سیاستمداری

حریری در سال‌های ۱۹۸۰ یک فرد خودساخته ثروتمندی بود که با کمک مالی و شرکت در گروه‌های مختلف لبنانی مشهور شد. او در سال ۱۹۸۳ مشاور سیاسی شاهزاده بندر بن سلطان بود. او بعد از در سراشیبی قرار گرفتن ساف و در نبود یک رهبر قابل اعتماد مرد قدرتمند سنی در کشور شد که همزمان بود با سربرآوردن شبه‌نظامیان شیعه امل در لبنان. به عنوان نماینده سابق سعودی نقش مهمی را در عقد توافقنامه ۱۹۹۰ طائف داشت که به جنگ داخلی شانزده ساله لبنان خاتمه داد. در سال ۱۹۹۲ حریری نخستین نخست‌وزیر بعد از جنگ در دولت رئیس‌جمهور الیاس هراوی بود. او تا سال ۱۹۹۸ در این سمت بود که جای خود را به سلیم الحص داد. در حقیقت او در نتیجه جنگ قدرت بین حریری و رئیس‌جمهور جدید امیل لحود از سمتش برکنار شد. در سال ۲۰۰۰، رفیق حریری مجدداً نامزد نخست‌وزیری به‌جای سلیم الحص شد. در سپتامبر ۲۰۰۴ حریری از اجرای قطعنامه ۱۵۵۹ شورای امنیت شد که خواهان عقب‌نشینی تمام نیروهای خارجی از لبنان بود، حمایت کرد. او در اکتبر ۲۰۰۴ از سمت خود استعفا کرد و عمر کرامی جایگزین او شد.

سیاست اقتصادی از ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۸

حریری سیاست اقتصادی پیشرفته‌ای را بنیان گذاشت. در ابتدای کار نخست‌وزیری‌اش طرحی را با نام افق ۲۰۰۰ که نام دولتش برای نوسازی لبنان بود، شروع کرد. یک مؤلفه مهم افق ۲۰۰۰ بنیان‌گذاری یک شرکت خصوصی بنام سولیدر بود که نوسازی لبنان بعد از جنگ را برعهده گرفت. سولیدر با شرکت دولت و بخش خصوصی تأسیس شد. این شرکت بازسازی بخش جنوبی بیروت را هدف قرار داد و آن را به سرعت به یک مرکز جدید شهری تبدیل کرد. در طرح ده ساله‌ای، خصوصی‌سازی صنایع لبنان در برنامه‌اش بود. قراردادهای بسیاری در زمینه انرژی، ارتباطات، برق، فرودگاه‌ها و راه‌سازی بسته شد. مهم‌ترین موضوع در طرح افق ۲۰۰۰ که مشخصاً خود رفیق حریری پشت آن بود، ترغیب سرمایه‌گذاران خارجی و دعوت شرکت‌ها و بخش خصوصی برای شرکت در بازسازی لبنان بود.

ترور

مقالهٔ اصلی: ترور رفیق حریری

حریری در صبح روز دوشنبه ۱۴ فوریهٔ ۲۰۰۵ بر اثر انفجار بر سر راه کاروان موتوری‌اش در بیروت به قتل رسید. تحقیقات دربارهٔ قتل وی زیر نظر سازمان ملل متحد پیگیری می‌شود و رسیدگی به این پرونده برعهده سرژ برامیرتز است. آخرین گزارش برامیرتز حاکی از آن است که دی‌ان‌ای جمع‌آوری شده از صحنه جنایت نشان می‌دهد که انفجار منجر به قتل حریری احتمالاً توسط یک مرد جوان و به صورت انتحاری انجام گرفته است. دادگاه سازمان ملل نیز حکم بازداشت چهار عضو حزب‌الله لبنان را در رابطه با این موضوع صادر کرد؛ امّا به‌دلیل عدم وجود مدارک و شواهد پس از مدتی این افراد تبرئه شدند. دادگاه لاهه در سال ۲۰۱۱ در کیفرخواست اوّلیه خود اعلام کرد که علی خامنه‌ای رهبر ایران و فرماندهان وقت کل سپاه پاسداران و نیروی قدس و همچنین وزیر امور خارجه وقت ایران و سفیر ایران در لبنان و چند کارمند سفارتخانه‌های ایران در لبنان نیز از مظنونان ترور رفیق حریری هستند. همچنین نام دو ایرانی که از تجار و سرمایه‌گذاران در عرصه غلات هستند، نیز در این پرونده وجود دارد که از طریق محموله‌های تجاری، مواد منفجره و همچنین خودرویی را از کشوری در آسیای شرقی برای انجام عملیات ترور به لبنان فرستاده‌اند. بر اساس کیفرخواست دادگاه، خامنه‌ای و فرماندهان کل سپاه و نیروی قدس به عنوان آمرین حادثه معرفی شده‌اند که پشتیبانی و تدارکات این ترور را برعهده داشته و هجده عضو حزب‌الله لبنان به عنوان مجریان و سه افسر پلیس لبنان به عنوان عامل شناخته شده‌اند.

بر اساس گزارش رسانه‌ها، دادگاه بین‌المللی رسیدگی به قتل رفیق حریری نخست‌وزیر پیشین لبنان مستقیماً علی خامنه‌ای، رهبر ایران را متهم نموده که دستور قتل رفیق حریری را در سال ۲۰۰۵ صادر کرده است. همین منابع تصریح کرده‌اند که این فرمان توسط قاسم سلیمانی فرمانده وقت سپاه قدس که عمدتاً مأموریت‌های برون‌مرزی رژیم ایران را برعهده دارد، به عماد مغنیه فرمانده نظامی حزب‌الله لبنان منتقل شد. منابع خبری به نقل از گزارش تحقیق دادگاه بین‌المللی رسیدگی به قتل رفیق حریری نوشته‌اند که مسئولیت سازماندهی تیم‌های ترور رفیق حریری را عماد مغنیه و یکی از بستگان وی با نام مصطفی بدرالدین برعهده داشته‌اند و قتل حریری با هماهنگی کامل میان حزب‌الله لبنان و سپاه پاسداران صورت گرفته است. همین منابع افزوده‌اند که بشار اسد، رئیس‌جمهور وقت سوریه و رئیس سرویس‌های مخفی این کشور، آصف شوکت که از بستگان نزدیک بشار اسد است، نقشی کلیدی در قتل رفیق حریری ایفا کرده‌اند.

سوریه در زمان قتل حریری نفوذ اطلاعاتی و نظامی گسترده‌ای در لبنان داشت؛ ولی دمشق آگاهی خود را از بمب‌گذاری مذکور رد کرده است. شورای امنیت سازمان ملل متحد با اجماع تمام اعضا خواستار همکاری کامل سوریه در تحقیقات سازمان ملل در این موضوع شده است و سرژ برامیرتز در دو گزارش خود از همکاری متقابل سوریه تقدیر کرده است.

در همین حال سعد حریری فرزند رفیق حریری در مصاحبه‌ای گفت که پدرش به دستور مستقیم بشار اسد ترور شده است. حریری در مصاحبه با رادیو اروپا گفت: «همه می‌دانند که چه کسی دستور ترور رفیق حریری را داده است؛ او بشار اسد است و یک روز دست ما به همهٔ آن‌ها خواهد رسید و تاوان کارشان را پرداخت خواهند کرد.» با این حال، در سپتامبر ۲۰۱۰، سعد حریری با تجدیدنظر در مواضع پیشین خود، اتهام نقش داشتن سوریه در ترور پدرش را اشتباه دانست. دو ماه پس از ترور رفیق حریری، نیروهای امنیتی و نظامی سوری تحت فشار اتهامات و افکار عمومی مجبور به خروج از لبنان شده بودند.

در نوامبر ۲۰۱۰ سی‌بی‌سی اظهار داشت که شواهد به دست آمده توسط پلیس لبنان و بعدها، سازمان ملل، ارتباط حزب‌الله لبنان و این ترور را نشان می‌دهد.

پنج نفر از اعضای حزب‌الله لبنان از طرف دادگاه بین‌المللی ویژه لبنان، مستقر در لاهه هلند، به نقش داشتن در سوءقصد به رفیق حریری متهم شدند. حزب‌الله همواره این اتهام‌ها را رد کرده است.

دادگاه

دادگاه رسیدگی به ترور رفیق حریری، در سال ۲۰۱۴ بر اساس مصوبه شورای امنیت سازمان ملل متحد کار خود را آغاز کرد. قضات، دادستانی و بازماندگان خانواده رفیق حریری در نشست‌های دادگاه حاضر شده و شهادت افراد مطلع و نتایج تحقیقات دادستانی را شنیدند. به گزارش آسوشیتدپرس، دادستان‌های دادگاه لاهه از جمله بر اساس اطلاعات تلفن‌ها و مکالمات مجریان طرح ترور، پنج عضو حزب‌الله را به دست داشتن در این ترور متهم کردند.

دادستان‌ها در نشست‌های دادگاه جزئیاتی مانند مواد منفجره که به کشتار و ویرانی عظیمی در قلب بیروت منجر شد، ارائه کردند. بر اساس اسناد ارائه شده در دادگاه و گفته‌های کارشناسان امور ضد ترور و مواد منفجره، حدود یک تن تی‌ان‌تی جاسازی شده در درون یک خودروی مدل میتسوبیشی قرار گرفت که هنگام عبور کاروان رفیق حریری از خیابان، با کنترل از راه دور منفجر شد.

بسیاری در لبنان آن انفجار مرگبار را به حاکمیت و استخبارات سوریه نسبت می‌دادند ولی دولت این کشور این اتهام را تکذیب کرده است. در برخی از گزارش‌های آن زمان ادعا شده بود که بشار اسد، رئیس‌جمهوری سوریه، اندکی پیش از کشته شدن رفیق حریری، با او دیدار کرد و در جریان آن با داد کشیدن سر او، تهدید کرد که در صورت عدم همراهی با مواضع سوریه، جانش را از دست خواهد داد. در آن گزارش‌ها ادعا شده بود که رفیق حریری یک تهدید جدی در برابر نفوذ سوریه و جمهوری اسلامی ایران و متحد آن‌ها، حزب‌الله، در لبنان محسوب می‌شد.

پرداخت نیمی از هزینه سنگین دادگاه بین‌المللی لاهه، بر اساس قطعنامه سازمان ملل متحد برعهده دولت لبنان است. این دادگاه بیش از یک میلیارد دلار هزینه داشته است.

متهمان

یکی از متهمان اصلی، مصطفی بدرالدین، پسرعمو و برادر همسر عماد مغنیه بود که بعد از کشته شدن مغنیه در دمشق، جایگزین او در مقام فرماندهی شاخه نظامی حزب‌الله لبنان شده بود؛ امّا پس از کشته شدن مصطفی بدرالدین در انفجاری در اواسط بهار ۱۳۹۵ در نزدیکی فرودگاه نظامی دمشق، دیوان لاهه پرونده اتهامی علیه او را مختومه اعلام کرد.

چهار متهم باقی‌مانده در پرونده ترور رفیق حریری، سلیم جمیل عیاش ملقب به ابوسلیم، اسد حسن صبرا، حسن حبیب مِرحی و حسن اونیسی بودند. حسن اونیسی نام فامیل خود را به عیسی تغییر داد.

تمدید دادگاه

در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۷ دبیرکل سازمان ملل متحد دادگاه ویژه قاتلان رفیق حریری را برای سه سال دیگر تمدید کرد.

• آنتونیو گوترش دبیرکل سازمان ملل در حال تمدید «مندیت دادگاه ویژه بین‌المللی» برای لبنان است. این دادگاه در حال پیگرد قانونی مظنونان ترور رفیق حریری نخست‌وزیر سابق لبنان در سال ۲۰۰۵ می‌باشد.
• سخنگوی سازمان ملل استفان داجریک تمدید «مندیت دادگاه ویژه بین‌المللی» از اول مارس ۲۰۱۸ را اعلام کرد و گفت محاکمه غیابی چهار مرد که متهم به بمب‌گذاری در قتل حریری و ۲۲ نفر دیگر در بیروت هستند، در دادگاه ویژه مورد حمایت سازمان ملل در لاهه هلند در جریان است.
• سخنگوی سازمان ملل گفت، گوترش بر تعهد سازمان ملل در حمایت از این دادگاه ویژه تأکید کرد، دادگاه در حال مبارزه علیه مصونیت و به میز محاکمه کشاندن کسانی است که مسئول جنایت عمده هستند.

رأی دادگاه

روز سه‌شنبه ۲۸ مرداد ۱۳۹۹، قاضی دادگاه بین‌المللی لاهه که پرونده ترور رفیق حریری را بررسی کرد، گفت که شواهد متقن و محکمه‌پسندی مبنی بر دخالت مستقیم سوریه و رهبری حزب‌الله در این ترور به‌دست نیامده است. قضات دادگاه بین‌المللی لاهه در رأی خود سلیم جمیل عیاش ملقب به ابوسلیم را در ارتباط با ترور رفیق حریری، مجرم شناختند و رأی به تبرئه سه نفر دیگر دادند.

دیوید رِه، قاضی ارشد دادگاه، در نشست صدور حکم گفت از این نظر که رفیق حریری در ماه‌های پیش از ترورش خواهان کاهش نفوذ سوریه و حزب‌الله در لبنان بود، مطرح شدن این اتهام که سوریه و حزب‌الله در نابودی او و همفکرانش دست داشته‌اند، به عنوان یک احتمال مطرح بود و این ترور احتمالاً به سود آن‌ها بوده است ولی به گفتهٔ او، شواهدی در مورد دخالت مستقیم حزب‌الله یا سوریه در این بمب‌گذاری به‌دست نیامد.

قاضی دادگاه لاهه، اعلام کرد که ترور او با مقاصد و انگیزه‌های سیاسی صورت گرفت. همچنین قاضی رِه تأکید کرد که حکم دادگاه ترور رفیق حریری در ۲۶۰۰ صفحه و بر اساس حدود ۱۳ هزار سند، مدرک و یادداشت و اظهارنظر کارشناسان تنظیم شده تا از ابعاد یک سوءقصد پیچیده رمزگشایی کند.

در این دادگاه چهار عضو حزب‌الله لبنان (سلیم جمیل العیاش، اسد صبرا، حسن حبیب مرحی و حسن عنیسی) به اتهام طراحی ترور متهم اصلی بودند و نام ۲۱ نفر هم به عنوان همدست مطرح بود. مصطفی بدرالدین، فرمانده شاخه نظامی حزب‌الله که برنامه‌ریز اصلی ترور معرفی شده بود، چهار سال پیش کشته شد و اکنون از ردیف متهمان خارج شده است.

واکنش‌ها

• جیمز متیس وزیر دفاع آمریکا روز ۱۱ ژوئیه ۲۰۱۷، طی مصاحبه‌ای مطبوعاتی با مجله «ایسلندر» وابسته به یک مرکز بررسی آمریکایی در واشینگتن انگشت اتهام قتل رفیق حریری را به سمت ایران و شبه‌نظامیانش نشانه رفت و مجدداً بر موضع پنتاگون که با دخالت‌های ایران در منطقه مخالف است، تأکید کرد. متیس حکومت ایران را متهم کرد که در پشت قتل حریری و سایر قتل‌ها قرار دارد.
• خالد بن سلمان معاون وزیر دفاع عربستان سعودی نیز در سال ۲۰۲۰ و در سالروز ترور رفیق حریری در این باره گفت: «پانزده سال پیش رفیق حریری ترور شد. وی رهبری ملی و مصلح بود که مسیر بازسازی و تحقق ثبات در کشورش را دنبال می‌کرد… شبه‌نظامیان خیانتکار ایرانی که از او و پروژه نهضت ملی‌اش به تنگ آمده بودند، وی را ترور کردند. این شبه‌نظامیان تنها فرهنگ ویرانی را می‌شناسند. رفیق حریری رفت، امّا پروژه ملی وی که در راستای تحقق ثبات و همزیستی برای مقابله با پروژه‌های شبه‌نظامیان فرقه‌گرا است، باقی خواهد ماند.»

جستارهای وابسته

• فهرست نخست‌وزیران لبنان
• جنگ داخلی لبنان
• نفوذ ایران در لبنان
• خلع سلاح حزب‌الله لبنان

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «رفیق الحریری». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی، بازبینی‌شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۷.
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «en:Rafik Hariri»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۰۷).

پیوند به بیرون

• قطعنامه شورای امنیت در مورد تأسیس دادگاه ویژه برای تعقیب مظنونان به شرکت در ترور رفیق حریری