دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
تأملی دربارهٔ ایران، جلد نخست
نویسنده(ها)جواد طباطبایی
کشورتهران
زبانفارسی
ناشرمینوی خرد

دیباچه‌ای بر نظریهٔ انحطاط ایران؛ با ملاحظات مقدماتی در مفهوم ایران عنوان جلد نخست تأملی دربارهٔ ایران، و یکی از آثار جواد طباطبایی است. موضوع کتاب، ارائهٔ طرحی از نظریهٔ انحطاط ایران، آن هم از دیدگاه تاریخ اندیشهٔ سیاسی است.[۱]

برشی از کتاب

در واپسین سَده‌ی فرمانروایی صفویان، «بیشترین رفاه» رو-در-روی «بیشترین فقر» قرار گرفت و نتیجه‌ی ضروریِ این رویاروییِ فقر و رفاه جز این نمی‌توانست باشد که گروهی از مردم، که «جز زنجیرهای خود چیزی برای از دست دادن نداشتند»، بخواهند برای ایجاد دگرگونی در وضع خود، اوضاع را دگرگون کنند.

رستم‌الحكما[نویسنده‌ی کتاب رستم‌التواریخ، زاده‌ی ۱۱۴۵ه‍ـ.ش/1766م] به خوبی این نکته را دریافته بود که در شرایطِ نامساعدِ نابرابری و بیدادگری، و آنجا که راه بر هر اصلاحی بسته باشد، تنها ماجراجویی می‌تواند حاکم شود. از این رو، در اشاره‌ای به این وضع، به درستی توضیح می‌دهد که «افراطِ عُسرَت» موجب شده بود تا برخی در جست‌وجوی «آقای نوکرپَروَرِ نو و مُطاعِ چاکرنواز» باشند و بخواهند، «به هر قِسم که مقدورشان بشود، فتنه و فسادی ظاهر، و شور و شَر بر پا کنند.»

بارزترین نشانه‌ی گسیختگیِ سامانِ اجتماعی در این دوره آن بود که دیانت و سیاست، به عنوان «نهادهایِ» تأمینِ مصالحِ عمومی، به عواملِ حفظِ منافعِ خصوصیِ گروهی تبدیل شده بود که از آن، جز «فتنه و فساد» نمی‌توانست تولد یابد. رستم‌الحكما در اشاره‌ای به برخی از پیامدهای افراط و تفریط در میان گروه‌های اجتماعی و نابسامانی‌های ناشی آن و از میان رفتن انسجام اجتماعی - که از آن میان، برآمدن گروه‌های اوباش و قدرت گرفتن رَجّاله از همه مضرتر بود - می‌نویسد که «چون عَلَمِ حساب و رایَتِ اِحتِساب و سَنجَقِ عدل را اولیای دولتِ قاهره‌ی سلطانی، از بی‌عقلی و بی‌تَمیزی و شیطان‌خیالی از پای درآوردند، اصفاهان، بلکه همه‌ی ایران مانند طويله و اِصطَبل بی‌مِهتَر شد. خلایق به شیرینی در هم افتادند و هرکس، به پهلوانی و شب‌رَوی که می‌توانست از زن و دختر و پسر و مالِ هر کس مَحظوظ و مُتَلَذِّذ بشود، کوتاهی نمی‌کرد.»

منابع

  1. حسن قاضی‌مرادی (۱۳۸۲)، «پیش‌گفتار»، تأملی بر عقب‌ماندگی ما : نگاهی به کتاب «دیباچه‌ای بر نظریهٔ انحطاط ایران» دکتر طباطبایی، تهران: اختران، ص. ۱۱، شابک ۹۶۴-۷۵۱۴-۲۷-۱
  2. تأملی دربارهٔ ایران، نشر مینوی خرد، جلد نخست، چاپ سوم، بهار ۱۳۹۷، ص۴۷۳