ولی

ولی کلمه عربی به معنای شخص دارای ولایت می باشد. ولی به معنای دوست، یاور و سرپرست به کار رفته است. این کلمه در قرآن و متون اسلامی به کار رفته است و تفاوت تعریف و تفسیر آن از اختلافات اصلی میان شیعه و سنی می باشد. همچنین در فقه و حقوق نیز این اصطلاح کار برد دارد. در ادبیات فارسی نیز از طریق صوفیان رواج گسترده یافته است.

واژه شناسی

راغب در كتاب مفردات القرآن گفته است "وَلاء"و همچنين "توالى" به اين معنا است كه دو چيز يا بيشتر، از يك جنس و بدون اينكه چيزى از غير آن‏جنس حايل شود، کنار هم آید. اين معناى لغوى ولاء و توالى است، و گاهى اين لفظ به طور استعاره و مجاز در موارد زیر به کار می رود:

1 - قربى كه از جهت مكان حاصل ميشود.

2 - قرب از جهت نسبت.

3 - قرب از جهت دوستى و گفته مى‏شود: "ولى فلان - دوست فلانى".

4 - قرب حاصل از نصرت و گفته مى‏شود: "ولى فلانا - يارى كرد فلان را".

5 - از جهت اعتقاد.گفته مى‏شود: "فلان ولى فلان - هم عقيده و هم سوگند اوست".

6-در معناى مباشرت در كار واختيار دارى در آن، و گفته مى‏شود: "فلان ولى لامر كذا - فلانى اختيار دار فلان كار است"

وِلايت(به صداى پائين واو)و وَلايت(به صداى بالاى آن) به يك‏ معنا است، مانند دلالت و دلالت كه هر دو به يك معنا است، و حقيقت ولايت عبارتست از بعهده‏گرفتن كار، و منصوب شدن بر آن و "ولى" و "مولى" هر دو استعمال مى‏شوند در اين معنا، البته‏هم در معناى اسم فاعل آن، يعنى موالى(به كسر لام)و هم در معناى اسم مفعول آن يعنى‏موالى(به فتح لام)و به مؤمن گفته مى‏شود ولى الله ولی ديده نشده كه بگويند مؤمن مولاى‏خداست، ولی هم گفته مى‏شود"الله ولى المؤمنين"و هم"الله مولا المؤمنين".

در قرآن و حدیث

در قرآن به طور خاص این کلمه در آیه 55 سوره مائده به کار رفته است:

إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَوةَ وَ هُمْ رَكِعُونَ جز اين نيست كه ولى شما خداست و رسول او و آنان كه ايمان آورده اند، همان ايمان آورندگانى كه اقامه نماز و اداى زكات مى كنند در حالى كه در ركوع نمازند .

در حدیث غدیر خم نیز به طور خاص این کلمه یا یکی از مشتقات آن به کار رفته است:

"من كنت وليّه فعليّ وليّه" یا "من کنت مولاه فهذا علی مولاه"