ویکی‌پدیا:ابهام‌زدایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
رهنمودهای ویکی‌پدیا
محتوا
تعارض منافع
کپی مکنید
ابهام‌زدایی
چرندیات محض
جعل مکنید
صفحه‌های کاربری
سرشناسی مقاله
فهرست افراد
طبقه‌بندی
زیرصفحه‌ها
رده‌ها، فهرست‌ها، جعبه‌ها
فهرست‌ها
رده‌ها
ویرایش
جسور باشید
وب را بسازید
خلاصه ویرایش
اندازهٔ مقاله
بحث
صفحه بحث
امضا کنید
رفتار
نزاکت
اخلال‌گری نکنید
آداب معاشرت
فرهنگ شهروندی
تازه‌کاران را نزنید!
صفحه‌های کاربری
بازی با سیستم
شیوه
شیوه‌نامه
شیوه‌نامه (پزشکی)
دستور خط
بخش آغازین


در ویکی‌پدیا، ابهام‌زدایی فرایندی‌ست که در آن تعارض‌های عنوان مقاله‌ها -یعنی هنگامی که یک عبارت بر بیش از یک موضوع دلالت می‌کند- برطرف می‌شود. ابهام‌زدایی باعث می‌شود که یک عبارت بتواند گزینه‌ای طبیعی برای عنوان بیش از یک مقاله باشد. به بیان دیگر، از طریق ابهام‌زدایی مقاله‌های مختلف (در صفحه‌های مختلف) می‌توانند فی‌الواقع یک عنوان داشته باشند.

برای مثال لغت «بابل» می‌تواند بر چند چیز مختلف دلالت کند: یک شهر، یک فیلم، یک تمدن. از آنجا که فقط یک صفحهٔ ویکی‌پدیا می‌تواند عنوان «بابل» داشته باشد. باید از عنوان نامبهم برای موارد مذکور استفاده کرد. پس باید روشی باشد که هنگامی که عنوان مبهم (در اینجا «بابل» خالی) از طریق جستجو، پیوند یا مرور صفحات یاد می‌شود (یا به آن ارجاع داده می‌شود)، خواننده به مقالهٔ بخصوصِ دُرست هدایت شود. به این کار ابهام‌زدایی می‌گویند.

در ابهام‌زدایی سه جنبهٔ مهم را باید مد نظر داشت:

  • نام‌گذاری نوشتارها به شکلی که هر کدام عنوانی منحصر به فرد داشته باشد. مثلاً سه نوشتار که هر کدام بطور معمول باید «بابل» نامیده می‌شدند، بابل (شهر)، بابل (تمدن) و بابل (فیلم) نامیده می‌شوند.
  • پیوندها به عنوان‌های مبهم را باید به نوشتار صحیح هدایت کرد. مثلاً اگر در یک نوشتار تاریخی، ویرایشگری به بابل پیوند دهد، این پیوند باید به بابل (تمدن) اصلاح شود.
  • باید اطمینان حاصل کرد که کاربری که با جستجوی یک عبارت مشخص به دنبال موضوعی می‌گردد، به آسانی و به سرعت به آن می‌رسد، فارغ از اینکه آن موضوع چه باشد. مثلاً صفحهٔ بابل یک صفحهٔ ابهام‌زدایی‌ست، نه یک مقاله، که کاربردهای مختلف «بابل» را فهرست می‌کند و به آنها پیوند می‌دهد. البته چنانکه بعدتر توضیح داده خواهد شد، چنین نیست که برای عبارت‌های مبهم همیشه به صفحهٔ ابهام‌زدایی نیاز باشد.

این صفحه روش‌های اصولی پیاده‌کردن موارد فوق را توضیح می‌دهد. برای جزئیات بیشتر دربارهٔ قالب صفحه‌های ابهام‌زدایی وپ:شصا را ببینید.

تصمیم به ابهام‌زدایی[ویرایش]

ابهام‌زدایی زمانی مورد نیاز است که برای یک کلمه یا عبارت که کاربری جستجو می‌کند، بیش از یک نوشتار در ویکی‌پدیا وجود داشته باشد که آن کلمه یا عبارت باید به آن منتهی شود. در این صورت باید راهی وجود داشته باشد که کاربر به سرعت از صفحه‌ای که در جستجوی نخست ظاهر می‌شود به هر کدام از صفحه‌هایی که ممکن است مورد نظرش باشد هدایت شود.

در مجموع سه روش برای ابهام‌زدایی وجود دارد که در مثال‌های زیر نشان داده می‌شوند:

  • صفحهٔ شیر صفحهٔ ابهام‌زدایی‌ست که فهرستی از تمام کاربردهای شیر را در خود دارد.
  • صفحهٔ مو دربارهٔ یک کاربرد این کلمه است که موضوع اصلی نامیده می‌شود. در این صفحه یک سرنویس مو (ابهام‌زدایی) را که شامل کاربردهای دیگر این کلمه است به کاربر نشان می‌دهد.
  • صفحهٔ رگبار دربارهٔ موضوع اصلی‌ست، و تنها یک کاربرد دیگر برای این کلمه وجود دارد. به کاربرد دیگر، که رگبار (فیلم) باشد، توسط یک سرنویس پیوند داده می‌شود و دیگر نیازی به صفحه‌ای جداگانه برای ابهام‌زدایی نیست.

اینکه در یک مورد مشخص کدام‌یک از روش‌های فوق مورد استقاده قرار گیرد در دو بخش بعدی توضیح داده می‌شود.

مقاله‌های در بر گیرندهٔ مفهومی وسیع[ویرایش]

اگر مفهوم اصلی عبارت مورد نظر برای ابهام‌زدایی در بر گیرندهٔ معنایی وسیع باشد که قابلیت تبدیل شدن به یک نوشتار مستقل را دارد، و نیز بخش قابل توجهی از پیوندهایی که باید در صفحهٔ ابهام‌زدایی فهرست شوند مثال‌ها یا زیرمجموعه‌هایی از آن مفهوم باشند، در این صورت صفحه‌ای با این عنوان باید نوشتاری در توضیح آن مفهوم باشد، نه صفحهٔ ابهام‌زدایی. هنگامی که موضوع اصلی یک صفحه موضوعی عمومی باشد که بتواند خود به زیرموضوع‌هایی تقسیم شود، از قبیل موضوع‌های تاریخی مانند تاریخ ایران، این عنوان جامع باید حاوی نوشتاری برای موضوع عمومی باشد، نه صفحهٔ ابهام‌زدایی. یک صفحهٔ ابهام‌زدایی نباید صرفاً به این دلیل ساخته شود که نوشتن نوشتاری برای موضوعی وسیع، انتزاعی یا کاملاً مفهومی دشوار است. وقتی موضوع «فلان» دارای معانی دیگری باشد که مثال یا زیرمجموعه‌هایی از آن نیستند، این موارد باید در «فلان (ابهام‌زدایی)» فهرست شوند.

به عنوان مثال:

  • وزارت امور خارجه در نوشتار کشورهای مختلف یا نوشتارهای سیاسی ظاهر می‌شود و در همه مفهوم مشترکی دارد. در این صورت بجای ایجاد صفحهٔ ابهام‌زدایی با این عنوان و پیوند دادن به نوشتارهای مربوط به هر کشور، این صفحه باید حاوی مقاله‌ای در توضیح این وزارت بطور کلی و شباهت‌ها و تفاوت‌های مثال‌های مختلف آن باشد. نمونه‌های دیگر: دیوان عالی یا تأمین اجتماعی.
  • مایکروسافت لومیا به مدل‌های بسیار متنوعی از این گوشی همراه اشاره دارد. اینکه مدل‌های زیادی از یک سری تولید از یک تولید کننده نام واحد (یا ترکیب واحدی از نام و شماره) دارند دلیلی برای ایجاد صفحهٔ ابهام‌زدایی نیست. شباهت‌ها و تفاوت‌های بین این مدل‌ها می‌تواند و باید در صفحه‌ای که محصولات تولید شده توسط تولید کننده را معرفی می‌کند تشریح شود.
  • ورزش فوتبال ممکن است به یکی از چندین نوع ورزش مختلفی اشاره کند که وجه مشترک همگی لگد زدن به توپ است، مانند فوتبال آمریکایی، فوتبال استرالیایی یا فوتبال گیلیک. اگرچه واژهٔ «ورزش فوتبال» بسته به پس‌زمینهٔ متن می‌تواند برای هر یک از انواع فوتبال استفاده شود، تمامی این انواع دارای مشترکات و منشاء واحدی هستند که تاریخچه و تحول مفهوم کلی آن می‌تواند در «ورزش فوتبال» قرار گیرد.

در نوشتن مقاله برای چنین موضوع‌هایی، توضیح معنای عبارت و تاریخچهٔ اینکه چطور این معنا شکل گرفته سودمند است. هر کدام از مثال‌های مفهوم اصلی باید در جایی از نوشتار -مثلاً در یک فهرست- مورد اشاره قرار بگیرند تا اطلاعاتی که قرار بود در صورت ساختن صفحهٔ ابهام‌زدایی ارایه شوند از دست نروند. از ویکی‌پدیا:شیوه خلاصه‌نویسی برای گنجاندن اطلاعاتی دربارهٔ زیرموضوع‌ها در نوشتار اصلی استقاده کنید.

آیا برای یک کلمه موضوع اصلی وجود دارد؟[ویرایش]

اگرچه یک کلمه، نام یا عبارت ممکن است به بیش از یک موضوع دلالت داشته باشد، گاهی یکی از این موضوعات موضوع اصلی‌ آن کلمه یا عبارت است. در این صورت کلمهٔ مورد نظر باید عنوان نوشتاری برای این موضوع اصلی باشد (یا در مواردی با تغییر مسیر به موضوع اصلی منتهی شود). اگر در مورد یک عبارت موضوع اصلی وجود ندارد، این عبارت باید خود تبدیل به صفحهٔ ابهام‌زدایی شود (یا باید به یک صفحهٔ ابهام‌زدایی که در آن بیش از یک عبارت ابهام‌زدایی شده است تغییر مسیر یابد). چنانکه اشاره شد، موضوع اصلی ممکن است نوشتاری با مفهوم وسیع باشد.

از خودتان بپرسید: وقتی که کاربری عبارت مورد نظرش را در جعبهٔ جستجوی ویکی‌پدیا وارد می کند و دکمهٔ برو را می‌فشارد، کدام مقاله بیشترین احتمال را دارد که مد نظرش باشد. برای مثال وقتی کسی لغت بهار را جستجو می‌کند، احتمال اینکه او در پی فصل بهار باشد بیشتر است، یا محمدتقی بهار، یا شهر بهار در همدان! اگر احتمال بالایی وجود دارد که یکی از این کاربردها مورد نظر کاربر باشد، این کاربرد بهار موضوع اصلی‌ست. نمونهٔ دیگر: کاربری که «مو» را جستجو می‌کند، بسیار محتمل‌تر است که به دنبال مو به عنوان عضوی از بدن باشد تا شهری با نام «مو» در بورکینافاسو. در نتیجه مو عنوان اصلی‌ست و آن شهر بعلاوهٔ کاربردهای دیگر «مو» در مو (ابهام‌زدایی) فهرست می‌شوند.

معیار واحدی برای تعریف موضوع اصلی وجود ندارد. با این وجود دو شاخص اصلی که معمولاً برای تعیین موضوع اصلی مورد استفاده قرار می‌گیرند از این قراراند:

  1. کثرت در کاربرد: یک موضوع برای یک کلمه موضوع اصلی شناخته می‌شود اگر بسیار محتمل باشد -محتمل‌تر از هر موضوع دیگر و محتمل‌تر از مجموع دیگر موضوع‌ها- که یک کاربر هنگام جستجوی آن کلمه به دنبال آن موضوع باشد.
  2. اهمیت در بلند مدت: یک موضوع برای یک کلمه موضوع اصلی شناخته می‌شود اگر بطور قابل ملاحظه‌ای برجستگی ماندگارتر و ارزش آموزشی بیشتری نسبت به موضوع‌های دیگر مرتبط با آن کلمه داشته باشد.

در بسیاری از موارد موضوع اصلی از نظر کثرت در کاربرد همچنین موضوع اصلی از نظر اهمیت در بلند مدت است. در بسیاری موارد دیگر تنها یکی از این دو موضوعیت دارد. در موارد معدودی که تعارضی میان این دو وجود دارد، اجماع معلوم خواهد کرد که آیا یکی از موضوعات موضوع اصلی خواهد بود یا نه.

تعیین موضوع اصلی[ویرایش]

برای تعیین اینکه آیا یک کلمه دارای موضوع اصلی هست یا نه و اگر هست موضوع اصلی کدامیک است هیچ قاعدهٔ قطعی‌ای وجود ندارد. تصمیمات بر اساس بحث بین ویرایشگران گرفته می‌شود. ابزارهایی که ممکن است در تعیین موضوع اصلی کمک کنند (گرچه باز هم به دلیل احتمال خطا و بی‌طرفی احتمالی تعین کنندهٔ صد در صد نیستند) از این قراراند:

تغییرمسیر دادن به عنوان اصلی[ویرایش]

گاه ممکن است عنوان موضوع اصلی‌ای که عنوان ابهام‌دار بر آن دلالت می‌کند با خود عنوان ابهام‌دار یکسان نباشد. از حالت‌هایی که ممکن است این اتفاق در آن رخ دهد هنگامی است که دو یا چند عبارت داشته باشیم که همگی برای یک موضوع خاص عنوان اصلی باشند، یا مقاله‌ای داشته باشیم که گسترهٔ وسیع‌تری از موضوعات را در بر بگیرد، یا برای رعایت قواعد نام‌گذاری از یک عنوان متفاوت استفاده شده باشد. در چنین حالت‌هایی عنوان ابهام‌دار را به عنوان اصلی (یا بخش مشخصی از آن) تغییرمسیر می‌دهند. باید توجه داشت اینکه عنوان مقصد با عنوان ابهام‌دار متفاوت است به تنهایی در مورد اصلی بودن یا نبودن آن تعیین‌کننده نیست. برای نمونه:

  • عنوان اصلی‌ای که کاربران با جستجوی اینشتین به دنبال یافتن آن هستند، آلبرت اینشتین است. به همین خاطر اینشتین به آلبرت اینشتین تغییرمسیر داده شده است. اما اینشتین ممکن است به موضوعات دیگری نیز دلالت کند. این مسئله با استفاده از یک سرنویس در بالای مقالهٔ آلبرت اینشتین مشخص شده است.
  • برای عبارت «تردید»، مفهوم «شک» موضوع اصلی محسوب می‌شود، در نتیجه تردید به شک تغییر مسیر داده شده است. حال اینکه فیلمی هم با عنوان «تردید» وجود دارد، باعث نمی‌شود که این فیلم عنوان اصلی باشد. در نتیجه نوشتار «شک» همچنان موضوع اصلی برای «تردید» باقی می‌ماند و فیلم (تردید (فیلم)) ابهام‌زدایی می‌شود.

گاهی اوقات تصمیم گرفته می‌شود که عنوانی که پیشتر دارای عبارت داخل پرانتز برای ابهام‌زدایی بوده، مثل ویلا (ساختمان)، به عنوان اصلی بدون پرانتز منتقل شود. پس از چنین انتقالی، به منظور تمایز تغییر مسیرهای حاصل از ابهام‌زدایی نالازم، می‌توان الگوی {{تغییرمسیر حاصل از ابهام‌زدایی نالازم}} را به صفحهٔ ابهام‌زدایی که حالا حاوی تغییر مسیر است افزود. در مورد نمونهٔ بالا، محتوای صفحهٔ تغییر مسیر را باید چنین قرار داد:

#تغییرمسیر [[ویلا]] {{تغییرمسیر حاصل از ابهام‌زدایی نالازم}}

صفحهٔ ابهام‌زدایی یا سرنویس؟[ویرایش]

چنانکه گفته شد، اگر یک عبارت مبهم فاقد موضوع اصلی باشد، این عبارت باید خود تبدیل به صفحهٔ ابهام‌زدایی شود. به عبارت دیگر اگر برای یک عبارت هیچیک از موضوعات موضوع اصلی نیستند، باید یک صفحهٔ ابهام‌زدایی تحت این عنوان تشکیل شود.

در صورتی که تنها با دو مقاله برای ابهام‌زدایی روبرو باشیم و یک مقالهٔ شاخص یا موضوع اصلی وجود داشته باشد، نیازی به صفحهٔ ابهام‌زدایی نیست و فقط یک سرنویس در مقالهٔ اصلی که به مقالهٔ دوم پیوند داشته باشد کافی‌ست. در نتیجه کاربری که به دنبال موضوع غیر اصلی می‌گردد، لازم نیست برای رسیدن به آن با رفتن به صفحهٔ ابهام‌زدایی یک مرحلهٔ اضافه طی کند. به عنوان مثال برای «سرب» غیر از کاربرد اصلی فلز سرب، تنها یک کاربرد دیگر وجود دارد که فیلمی به این نام است. در نتیجه کاربری که به دنبال این فیلم می‌گردد و با جستجوی «سرب» به موضوع اصلی سرب رسیده، بدون نیاز به عبور از «سرب (ابهام‌زدایی)» توسط یک سرنویس در سرب مستقیمأ به سرب (فیلم) هدایت می‌شود.

اگر بیش از دو مقاله برای ابهام‌زدایی موجود باشد، در این صورت باید یک صفحهٔ ابهام‌زدایی ساخت و در سرنویس نوشتار اصلی به آن پیوند داد.

اگر تنها دو موضوع برای یک عبارت وجود دارد، ولی هیچیک بر دیگری اولویت ندارد و نمی‌توان هیچکدام را موضوع اصلی قرار داد، باید برای آن عبارت یک صفحهٔ ابهام‌زدایی ساخت و برای هر دو موضوع با پرانتز ابهام‌زدایی کرد. مثلاً قریب‌آباد صفحهٔ ابهام‌زدایی برای دو روستاست که هیچیک بر دیگری ارجحیت ندارد:

قریب‌آباد ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:

نام‌گذاری[ویرایش]

میانبر:

اگر عنوان مقاله غالباً دلالت به یک موضوع می‌دارد ولی بعضاً بر موضوع‌های دیگر هم دلالت تواند کرد آنگاه ذکر دلالت عنوان بر موضوع‌های دیگر در مقالهٔ «عنوان (ابهام‌زدایی)» صورت می‌پذیرد. ولی اگر عنوان به موضوعاتی چند دلالت کند که هیچ یک در کاربرد برتری قوی بر دیگری ندارد، آنگاه «عنوان» خودْ مقالهٔ ابهام‌زدایی باید بود و دیگر نیازی به «عنوان (ابهام‌زدایی)» نیست. عنوان‌های دقیق با پرانتز یا از طرق دیگر ابهام‌زدایی می‌شوند. برای مثال واژه رودکی عموما به یکی از شاعران مشهور ایرانی اشاره دارد و بقیه کاربردهای آن ‌اولویت کمتری دارند.بنابراین مقاله شاعر به شکل رودکی ایجاد خواهد شد و برای بقیه کاربردها مقاله رودکی (ابهام‌زدایی) ساخته می‌شود.اما برای مقاله‌ای مانند کره که فاقد یک مقاله شاخص است، نام صفحه ابهام‌زدایی بدون لفظ ابهام‌زدایی می‌آید.‌

ساختار صفحه[ویرایش]

میانبر:
  • فهرست باید با گلوله (*، **، *** و ...؛ بر حسب نیاز) ایجاد شود.
  • در هر مورد (هر خط) از این فهرست فقط یک پیوند باید وجود داشته باشد و به کلمات دیگر (توضیحاتی که جلوی هر مورد می‌آیند) نباید پیوند داد.
  • پیوند قرمز تنها زمانی می‌تواند به صفحه ابهام‌زدایی اضافه شود که یک مقاله دیگر (بجز مقاله‌های ابهام‌زدایی) پیوندی به آن مقاله ناموجود داشته باشد. در این صورت نیز بخش توضیح آن پیوند قرمز باید دست کم یک پیوند آبی مرتبط برای ناوبری داشته باشد تا خواننده بتواند اطلاعات معناداری دربارهٔ آن مدخل از آن کسب کند.
  • توضیحات عبارت باشند نه جمله. برای مثال:
نادرست:
درست:
  • انتهای خط در هیچ حالتی نقطه مگذارید.
  • اگر تعداد موارد فهرست زیاد شد صفحه را بخش‌بندی کنید.
  • تعاریف لغت‌نامه‌ای را ذکر نکنید. به جای این کار اگر واژهٔ مرتبطی در ویکی‌واژه موجود است، با الگوی {{ویکی‌واژه}} به آن پیوند دهید. البته شرح کوتاهی از معنی عام و رایج کلمه در ابتدای صفحه می‌تواند برای کمک به خواننده به منظور تشخیص مفهوم مناسب باشد.
  • منابع و پیوند به بیرون جایش در صفحهٔ ابهام‌زدایی نیست. صفحهٔ ابهام‌زدایی مقاله نیست. اگر نیاز بود آن‌ها را به خود مقاله‌ها بیفزایید.
  • برای موضوعاتی که فقط در پروژه‌های خواهر وجود دارند ابهام‌زدایی ایجاد نکنید.
  • قرار نیست هر مقاله‌ای که واژهٔ مورد ابهام در عنوانش هست فهرست شود. قبل از قرار دادن هر مورد فکر کنید آیا ممکن است کسی که به این صفحه می‌آید دنبال این مورد باشد؟ صفحهٔ ابهام‌زدایی را نباید با دکمهٔ «جستجو» اشتباه گرفت.
  • موردی که ذکر می‌شود باید به گونه‌ای باشد که ارتباط آن با عنوان صفحهٔ ابهام‌زدایی مشخص باشد. معمولا اگر مورد شامل عنوان باشد این ارتباط مشخص می‌شود.
مثال نادرست:
مثال درست:
  • فراموش نکنید که بسیاری از صفحات ابهام‌زدایی، همچون دیگر صفحه‌ها، صفحه‌ای همسنگ در ویکی‌پدیاهای دیگر دارند؛ پس افزودن پیوند میان‌ویکی به صفحه‌های ابهام‌زدایی را در صورت وجود از یاد نبرید.

جستارهای وابسته[ویرایش]