محمد حسن صنیع‌الدوله

اعتمادالسلطنه

محمد حسن خان صنیع الدوله (تولد ۲۱ شعبان ۱۲۵۹ هجری قمری مراغه برابر با ۲۶ شهریور ۱۲۲۲ خورشیدی، مرگ ۱۸ شوال ۱۳۱۳ هجری قمری تهران برابر با ۱۴ فروردین ۱۲۷۵ خورشیدی)(ملقب به اعتمادالسلطنه)، از رجال دربار دوره قاجار و عهد ناصرالدین شاه و صاحب کتاب‌های بسیار بود.

زندگی سیاسی

پدرش حاجی علیخان اعتمادالسلطنه، حاجب‌الدوله دربار ناصری بود. سایر اجدادش نیز عمدتا خدمتگذار دودمان قاجار بوده‌اند. وی در مدرسه دارالفنون تحصیل نمود و زبان فرانسه را به خوبی می‌دانست و معلومات نظامی را نیز در این مدرسه آموخت.

وکیل نظام، والی شوشتر، نایب الولایه خوزستان، ژنرال آجودانی شاه، وابسته نظامی ایران در فرانسه و سرانجام مترجم مخصوص شاه از دیگر مشاغل وی بود. او در سال ۱۲۸۰ ه‌ق و با تشویق وزیر مختار وقت فرانسه در ایران همراه با هیات سیاسی به فرانسه مسافرت کرد.

اعتمادالسلطنه از نظر سیاسی شخصیتی محافظه‌کار داشت، اما از نظر فکری، مترقی و روشن بود.

مدارج علمی وسیاسی

وی در دانشگاه پاریس، تاریخ، جغرافیا و ادبیات فرانسوی را آموخت و همچنین در مدت اقامتش در فرانسه زبان انگلیسی را نیز فرا گرفت. در مراجعت به تهران ناصرالدین شاه وی را به سمت ریاست دارالترجمه همایونی و مترجم مخصوص شاه و همچنین وزیر انطباعات (چاپ و نشر) گمارد. در این سمت وی موفق شد تعداد زیادی از کتب اندیشمندان هم عصر خویش را به نام خود منتشر نماید.

به خاطر شهرت زیاد وی، انجمن جغرافیایی پاریس وی را در دو انجمن آسیایی لندن و انجمن جغرافیایی روسیه به عنوان یکی از اعضای خود برگزید. وی چون به دربار شاه راه داشت، نکته‌های قابل توجهی از زندگی رجال، وضع اجتماعی، زد و بندهای سیاسی و مسائل پشت پرده به نگارش درآورده‌است. این کتاب به عنوان روزنامه خاطرات از منابع سودمند مطالعهٔ تاریخ سیاسی و اجتماعی دورهٔ ناصری محسوب می‌شود.

اعتمادالسلطنه یک ماه پیش از کشته شدن ناصرالدین شاه، در سن پنجاه سالگی و در تهران به علت سکته وفات یافت.

کتابنامه

• روزنامه خاطرات شرح خاطرات وی
• مرآة البدان (معنی فارسی: آینهٔ شهرها)
• مطالع الشمس در سه جلد
• خیرات الحسان
• المآثر و الآثار
• تاریخ منتظم ناصری
• تاریخ اسکندر سوم (ترجمه)
• تاریخ ۴۲ سالهٔ سلطنت شاه
• تاریخ سلماس
• تاریخ سوادکوه
• تاریخ مرو
• تاریخ مغرب الاقصی
• حاجی بابا
• خرنامه (منطق‌الحمار)
• روزنامهٔ سفر مازندران
• شجرهٔ قاجار
• کتابخانهٔ انحصار تنباکو
• تاریخ اشکانیان
• کتاب شرح احوال صدراعظم‌های قاجار
• جغرافی طالقان
• خیرات حسان
• خلسه یا خواب‌نامه (شرح محاکمهٔ خیالی صدراعظمهای قاجار از آغاز تا عصر امین‌السلطان)