شانس اخلاقی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

شانسِ اخلاقی، موقعیت‌هایی را توصیف می‌کند که در آن‌ها، یک کنشگر، به خاطرِ رفتارهایی موردِ‌ سرزنش قرار می‌گیرد یا تشویق می‌شود در حالی‌که به نظر می‌رسد، نسبت به آن رفتارها یا نتیجه‌ی آن‌ها، کنترلِ کاملی ندارد. به عبارتی دیگر، به نظر می‌رسد که برخی از مردم، در شرایطی به دنیا می‌آیند، زندگی می‌کنند و وضعیت‌هایی را تجربه می‌کنند که می‌تواند سبب شود رفتارِ آن‌ها در یک وضعیتِ اخلاقیِ خاص، ناپسند تلقی شود، در حالی‌که آن رفتار کاملاً خارج از کنترلِ آن‌ها بوده است. مسئله‌ی اصلی شانسِ اخلاقی، این است که مسئولیتِ اخلاقیِ ما، چگونه می‌تواند تحتِ تاثیرِ فاکتورهایی قرار گیرد که در اختیارِ ما نیستند.

تاریخچه[ویرایش]

نخستین بار، ایمانوئل کانت، مطرح کرد که اخلاق، امری مطلق است و شانس در آن نقشی ندارد. این ایده تا زمانی که برنارد ویلیامز، مقاله‌ی معروفِ خود با عنوانِ "شانسِ اخلاقی" را در دهه‌ی ۸۰ میلادی منتشر کرد، ایده‌ای پرطرفدار بود. اما به زودی با صورت‌بندی‌ای که ویلیامز و سپس تامس نیگل از این مسئله ارائه دادند، تبدیل به یکی از مسئله‌هایِ مناقشه‌بر‌آمیز فلسفه‌ی اخلاق شد.

نمونه‌ها[ویرایش]

چهار نوعِ مختلف از وضعیت‌هایی که در آن، شانس در وضعیتِ اخلاقی تاثیرگذار است، توسطِ نیگل شناسایی شده است.

شانس حاصل از شرایط[ویرایش]

فردی فقیر، در خانواده‌ای فقیر به دنیا می‌آید و برایِ ادامه‌ی حیات، چاره‌ای جز دزدیدنِ غذا ندارد. فردی دیگر، در خانواده‌ای بسیار ثروت‌مند به دنیا می‌آید و بدونِ آن‌که تلاشی بکند یا نیاز به دزدی باشد، غذایِ فراوانی دارد. آیا فردِ فقیر، به لحاظِ اخلاقی، گناه‌کارتر از فردِ ثروت‌مند است؟ به هر حال، این تقصیر او نبوده است که در خانواده‌ای فقیر متولد شده، مسئله، تنها مسئله‌ی "شانس" بوده است.

شانس حاصل از نتیجه[ویرایش]

نمونه‌ای دیگر به بحثِ شانسِ اخلاقیِ مربوط به نتیجه بر می‌گردد: دو نفر، هر دو به گونه‌ای رفتار می‌کنند که به لحاظِ اخلاقی، سزاوارِ نکوهش هستند، مثلاً هر دو بی‌دقت، رانندگی می‌کنند. اما در نهایت، هر کدام نتیجه‌ی متفاوتی می‌گیرد و میزانِ متفاوتی از خسارت را به بار می‌آورد. یکی از مسیر منحرف شده و یک عابرِ پیاده را زیر می‌گیرد، در حالی‌که دیگری، چنین اتفاقی برای‌اش نمی‌افتد. این‌که یکی از رانندگان کسی را به قتل رسانده و دیگری نه، جزوِ رفتارهایِ ارادیِ رانندگان نبوده است، اما بیشترِ ناظران، راننده‌ای را که یک نفر را به قتل رسانده، بیشتر موردِ سرزنش قرار می‌دهند. (بنگرید به فایده‌گرایی)

شانس حاصل از ترکیب[ویرایش]

تصمیم‌هایِ اخلاقیِ ما،‌ تحتِ تاثیرِ باورهایِ اخلاقیِ ما و شخصیتِ‌مان قرار دارد. اما به نظر می‌رسد که شخصیتِ ما، بی‌تاثیر از عامل‌هایِ محیطی چون آموزشِ ما و نیز عامل‌هایِ درونی چون ژن‌هایِ ما نیست.

شانس حاصل از علیت[ویرایش]

موردِ آخر که کمتر از همه توسطِ نیگل، موردِ بررسی قرار گرفته است، شانسِ حاصل از علیت است. در این حالت، گفته می‌شود که اگر رفتارهایِ فرد، تابعِ علیت باشند و او دارایِ اختیار، برایِ انجام دادنِ آن‌ها نباشد، آن‌گاه نمی‌توان آن‌ها را موردِ سرزنش قرار داد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

فهرست مسئله‌های حل‌نشده در فلسفه

منبع‌ها[ویرایش]

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Moral luck»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲۳ آگوست ۲۰۱۱).
نلکین، دانا؛ شانسِ اخلاقی، دانش‌نامه‌ی فلسفی استنفورد