تبخیری‌ها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

تبخیری‌ها (Evaporites) عمدتاً رسوبات شیمیایی هستند که پس از تغلیظ نمک‌های محلول در آب (بر اثر تبخیر) رسوب کرده‌اند، کانی‌های تبخیری اصلی شامل گچ و ایندریت و نمک طعام یا هالیت می‌باشد.

چون تبخیری‌ها از کانی‌های با قابلیت انحلال نسبتاً بالایی تشکیل شده‌اند، پیداکردن لایه‌های تبخیری در بیرون‌زدگی‌ها یا در عمق کم در زیر زمین که حل شده یا توسط سایر

کانی‌ها جانشین شده باشد، غیر معمول نیست. انحلال تبخیری‌ها منجر به ریزش و برشی شدن چینه‌های بالایی می‌گردد.

سنگ هاي تبخيري متشكل از كاني هاي تبخيري(Evaporites Minerals) هستند كه در اثر فرايندهاي شيميايي از آب هاي اشباع يا نزديك اشباع توسط تبخير خورشيدي(Solar evaporation) حاصل مي گردند. با توجه به اين تعريف اين سنگ ها را محدود به سطح زمين مي كنند؛ ليکن Warren اعتقاد دارد كه اين تبخيري ها اوليه اند و انواعي كه در اعماق تشكيل مي‌شوند ثانويه مي باشند.

  تبخيري ها معمولاً به صورت سنگ پوشش مخازن هيدروكربني مي باشند يا بر اثر دياپيريسم نمكي تله هاي ساختماني را تشكيل مي دهند. همچنين اين سنگها در مطالعات آب و هواي قديمي مفيد هستند زيرا آن ها معمولاً به نواحي خشك با عرض جغرافيايي پائين محدود مي شوند. معروفترين كاني هاي تبخيري عبارتند از هاليت، سيلويت، كارناليت، انيدريت، ژيپس، تنارديت، ميرابليت، ترونا، گلوبريت و ...


در يك محيط مساعد اولين گروه شكل گرفته كربنات ها هستند و ابتدا آراگونيت تشكيل مي شود؛ لذا غلظت Ca پائين آمده و Mg بالا مي رود و شرايط براي تشكيل كلسيت پر Mg فراهم مي شود. سپس كلسيت كم منيزيم و در انتها كربناتها، دولوميت به صورت نادر ايجاد مي شوند(اوليه).

  بعد از كربنات ها، نمك هاي تبخيري ايجاد مي شوند كه در بين آنها ژيپس ابتدا ايجاد مي شود و سپس كلرورها تشكيل مي شوند. بر اين اساس مي توان گفت كاني هاي كربناته آلكالي عمدتاً اوليه اند و دسته دوم ثانويه بوده، در اعماق تشكيل مي شوند. 
  ژيپس و انيدريت ممكن است در سطح زمين، زير آب و در خشكي رسوب كنند، با اين وجود در هنگام دفن تا اعماق بيش از چند صدمتر، تمام CaSo4 موجود به صورت انيدريت است و معمولاً در هنگام بالا آمدن انيدريت به ژيپس تبديل مي شود. بيشتر مطالعات ژيپس- انيدريت نشان داده است كه فاز پايداري به وسيله آكتيويته آب و درجه حرارت تعيين مي گردد. 
  از نظر پتروگرافي ژيپس داراي برجستگي پائين و بيرفرنژانس ضعيف بوده و به سيستم بلوري منوكلينيك تعلق دارد،
  انيدريت داراي بيرفرنژانس متوسط، برجستگي بالاتر بوده و در سيستم بلوري اورتورمبيك متبلور مي شود. 
  تبخيريها در اثر تبخير آب هاي اشباع از كاتيون ها و آنيون ها(شورابه ها) بوجود مي آيند. يون هاي مهم موجود در شورابه ها Na+ , Cl- , So4 2- , Mg2+ , Ca2+ , K+ , Co3 2- , Hco3 مي باشد.


بنا به نظر وسيلگليو، هنگامي كه آب دريا در حدود 19 درصد از حجم اوليه اش تبخير شده باشد، ژيپس رسوب مي كند و هنگامي كه حجم تا 5/9 درصد كاهش يابد، هاليت يا نمك طعام ظاهر مي شود. تداوم تبخير كاني هاي منيزيم و پتاسيم را توليد مي كند. كاني هاي تبخيري را دو گروه اصلي تقسيم مي كنند:

  1- كربنات هاي آلكالي خاكي شامل آراگونيت، كلسيت، دولوميت، كلسيت كم و پرمنيزيم.
  2- نمك هاي تبخيري شامل ژيپس، انيدريت، هاليت، ترونا و كارناليت

به طور كلي سه نوع شورآب(Brine) در نظر گرفته مي شود:

  1- Marine Brines (دريائي)
  به طور كلي اگر غلظت اين كاتيون ها يا آنيون ها در آب دريا به دو برابر وضعيت فعلي درياها(60-40 در هزار) و چگالي آب دريا به g/cc 10/1 برسد كربنات كلسيم به صورت آراگونيت شروع به تشكيل مي كند. اگر غلظت شوراب به 5 برابر وضعيت فعلي درياها(160-130 در هزار) و چگالي آب دريا به g/cc 13/1 برسد، ژيپس گسترش مي يابد. اگر غلظت شوراب به 12-10 برابر وضعيت فعلي برسد و چگالي آب دريا به g/cc 16/1 برسد هاليت ته نشين مي شود. 
  بعد از نهشته شدن NaCl اگر غلظت آب دريا به 90-70 برابر وضعيت فعلي و چگالي به g/cc 3/1 برسد بسته به شرايط K2So4 , MgSo4 , KCl , MgCl2 بوجود مي آيد.




منابع[ویرایش]

عباس پور .هادی - 2014-تحقیق در مورد کانی های تبخیری برای درس کانی هاس صنعتی - ارومیه

  • Jackson, Julia A. , ۱۹۹۷, Glossary of Geology 4th edition, American Geologic Institute, Alexandria Virginia