آمفیبول

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
آمفیبول (هورنبلند)

آمفیبول گروهی از سیلیکات‌ها است که دارای ساختمان زنجیره‌ای مضاعف اکسید سیلیکات متبلور می‌باشد، از دستهٔ سیلیکات‌های زنجیره‌ای یا اینوسیلیکات است و البته شباهت زیادی به پیروکسن که از سیلیکات‌های زنجیره‌ای ساده‌اند، دارند. از آنجایی که آمفیبول‌ها دارای یون (OH) اند، به آن‌ها کانی‌های هیدروکسیل نیز می‌گویند.

آمفیبول در درجه حرارت ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ درجهٔ سانتی گراد تخریب می‌شود و در ۱۲۰۰ درجه ذوب می‌گردد. دارای جلای شیشه‌ای است و سختی آن بطور متوسط بین ۵ تا ۶ و وزن مخصوصش بین ۲٫۹ تا ۳٫۵۵ متغیر است. معمولا دارای یون های آهن، یا منیزیم در ساختار خود می باشند آمفیبول ها به رنگ های سبز ، سیاه ، بی رنگ، سفید ، زرد، آبی یا قهوه ای دیده می شوند.

در ترکیب آمفیبول‌ها علاوه بر بنیان (SiO۴)، عناصری از قبیل منیزیم، آهن و کلسیم شرکت می‌نمایند که ممکن است با سیکلیات‌های مضاعف سدیم، آلومینیوم و آهن (۳ ظرفیتی) همراه باشد.

همچنین آمفیبول‌ها در دو ساختار بلوری تک‌شیب و راست‌لوزی دیده شده‌اند.

ریشه شناسی[ویرایش]

نام آمفیبول‌ها از کلمه یونانی آمفیبولوس به معنی بلورهای پیچیده منشاء گرفته که توسط دانشمندی به نام های نامیده شده است و متشکل از ترمولیت، اکیتنولیت، تورمالین و هورن بلند هستند.
این گروه توسط‌های در اشاره به انواع پروتین در ترکیب شیمیایی و شکل ظاهری فرض شده در کانی هایشان نامگذاری شدند. این اصطلاح از آنموقع برای تمام گروه بکار می‌رود. تعدادی زیر گونه و واریته هم شناسائی شده، که مهمترین آنها به دوسری جدول بندی شده‌اند.

ویژگی‌های کلی[ویرایش]

کانی شناسی[ویرایش]

آمفیبول ها در دو سیستم منو کلینیک و ارتومبیک ( هشت وجهی) طبقه بندی می شوند. آمفیبول ها در ترکیب شیمیایی و ویژگی عمومی مشابه پیروکسین ها می باشند. تفاوت عمده آنها از پیروکسین ها عبارتند از: الف) آمفیبول ها محتوی هیدروکسید (OH) اساسی یا هالوژن های کلر و فلوئور هستند. ب) ساختار آنها یک زنجیره مضاعف متبلور چهار تائی است ( برعکس پیروکسین ها که ساختار تک زنجیره ای دارند.) آمفیبوله اغلب شفاف ، و در یک نمونه دستی ، سطوحی شکسته و مورب ( در حدود زاویه 120 درجه ) دارند در حالیکه، پیروکسین ها سطوحی زاویه دار و 90 درجه دارند. آمفیبول ها بطور ویژه کم تراکم تر از پیروکسین ها هستند . در خصوصیات اپتیکال (نوری) آمفیبول ها بکمک چند رنگی بودن ، و به کمک زاویه کوچک بر روی سطوح متقارن قابل تشخیص تر هستند. آمفیبول ها جزء اصلی آمفیبولیت ها می باشند. سنگ ها – آمفیبول ها بلورهای متشکل سنگ های آذرین یا دگرگونی هستند ، در منشاء آذرین تشکیل دهنده سنگهایی مانند گرانیت ، دیوریت، آندزیت و غیره هستند. سیلیکات کلسیم بعضی اوقات جزء طبیعی آمفیبول ها می باشد. ( هوگن،2010) . آمفیبول هایی که منشاء دگرگونی دارند شامل سنگهای آهکی بوده که در تماس با سنگ های دگرگونی (ترمولیت) و آنهایی که در نتیجه تغییر کانی ها مثل فرو منیزیوم ها (هورن بلند) تشکیل می شوند. شکل مجازی (دروغین) آمفیبول ها بعد از پیوکسین ها بعنوان یورالیت شناخته می شوند .

محل پیدایش[ویرایش]

بسیاری از آمفیبول‌ها را در سنگهای آذرین و دگرگونی به طور فراوان می‌توان دید. کانیهای مورد بحث در هر نوع سنگ آذرین خواه اسید، قلیایی بازیک یا اولترا بازیک ممکن است دیده شود ولی در سنگ‌های حد واسط فراوان تر می‌باشد. آمفیبول‌ها بویژه در سنگ‌های آذرین پلوتونیک فراوانند و در انواع آتشفشانی اهمیت چندانی ندارد.

ترکیب شیمیایی[ویرایش]

در ساختمان آمفیبول‌ها جانشینی یون‌ها به مقدار فراوان صورت می‌گیرد و به همین جهت ترکیب شیمیایی این کانی‌ها بسیار متفاوت است. ترکیب ساده‌ترین آمفیبول دارای کلسیم زیاد یعنی ترمولیت است که در آن اتم‌های کلسیم موقعیت‌های شش تایی و هشت تایی ساختمان اتمی را اشغال می‌نماید.[۱]

دسته‌بندی[ویرایش]

از نظر ترکیب شیمیایی، آمفیبول‌ها نیز مانند پیروکسن‌ها به سه دستهٔ مهم تقسیم می‌شوند:

  1. آمفیبول‌های آهن و منیزیم‌دار یا فرومنیزین (ferro-magnesiennes)
  2. آمفیبول‌های کالکو فرومنیزین یا آهن، منیزیم و کلسیم‌دار (Calco Ferro magnesiennes)
  3. آمفیبول‌های سدیک یا سدیم‌دار(Amphiboles-sodiques)

آمفیبول‌های فرومنیزین راست‌لوزی یا آمفیبول‌های راست‌لوزی[ویرایش]

آمفیبول‌های فرو منیزین یا آهن و منیزیم‌دار که در ساختار راست‌لوزی بلوری می‌گردند همانند پیروکسن‌های راست‌لوزی یعنی سری انستاتیت هیپرستن می‌باشند. از این کانی‌ها سری آنتوفیلیت-ژدریت (Anthophillite-Gedtite) را می‌توان نام برد.

آمفیبول‌های فرومنیزین تک‌شیب و فرومنیزین و کلسیم‌دار تک‌شیب[ویرایش]

آمفیبول‌های تک‌شیب به دو زیرشاخهٔ آهن و منیزیم‌دار و آهن، منیزیم و کلسیم‌دار تقسیم می‌شوند.

سری آمفیبول‌های فرومنیزین تک‌شیب[ویرایش]

از نظر ترکیب شیمیایی تقریباً همانند سری آمفیبول‌های فرومنیزین راست‌لوزی می‌باشد که در ساختار بلوری با هم فرق دارند کانی‌های مهم این سری عبارتند از:

سری آمفیبول‌های فرومنیزین و کلسیم‌دار تک‌شیب[ویرایش]

در این سری برخلاف سری‌های دیگر کلسیم در ترکیب آن‌ها شرکت دارد وسیلیکات‌های فرومنزین کلسیک را تشکیل می‌دهند. این سری را می‌توان همانند پیروکسن‌های فرومنیزین وکلسیم‌دار یعنی دیوبسید-هندنبرژیت دانست.

سری ایزومورف کانی‌های مذکور به شرح زیر است:

  • ترمولیت: Ca_2Mg_5Si_8O_{22}(OH)_2
  • آکتینوت: Ca_2(Mg,Fe)_5Si_8O_{22}(OH)_2
  • آزبست (Asbestos) یا پنبهٔ نسوز، نوعی از این کانی‌ها است که بصورت رشته‌های بسیار باریکی در می‌آید وترکیب شیمیایی آن به ترمولیت نزدیک می‌باشد.این رشته‌ها قابل انعطاف بوده واز آن پارچه‌های نسوز می‌بافند.
  • آمیانت (Amiante) با پنبهٔ کوهی نام دیگری است که به آن داده می‌شود.

آمفیبول‌های سدیم‌دار (سدیک)[ویرایش]

این سری از آمفیبول‌ها با داشتن سدیم و آهن سه ظرفیتی در ترکیب خود مشخص هستند. همگی در ساختار تک‌شیب بلوری می‌شوند. مقدار درصد Na۳O در این کانی‌ها بین ۵ تا ۱۰ درصد می‌باشد. مهمترین کانی‌ها از این سری عبارتند از :

کانی حدواسط بین ریبکیت و گلوکوفان، کروسیت (Crossite) نام دارد.

آمفیبول‌های حد واسط یا هورنبلندها[ویرایش]

سری کانی‌های هورنبلند (Hornblendes) عمومی‌ترین آمفیبول‌های تک‌شیب را تشکیل می‌دهند. این سری از نظر ترکیب شیمیایی بسیار متنوع است و در سنگ‌های آذرین و دگرگونی یافت می‌شوند. مهمترین کانی‌های این سری عبارتند از:

  • هورنبلند عادی یا هورنبلند سبز که مقدار آهن آن کم است.
  • هورنبلند بازالتی یا اکسنی هورنبلند یا هورنبلند سیاه که دارای آهن زیاد است وخاص سنگ‌های بازالتی می‌باشد.[۲]

تجزیهٔ آمفیبول‌ها[ویرایش]

این کانی‌ها ممکن ا ست به کلریت، بیوتیت، اپیدوت، کلسیت، تالک و ... تجزیه شود. تجزیهٔ آن‌ها به کلریت، بیوتیت و تالک تدریجی است و غالبا در امتداد کلیواژها و کناره‌های کانی صورت می‌گیرد. به طور کلی آمفیبول‌ها نسبت به پیروکسن‌ها دیرتر تحت تاثیر تجزیه قرار می‌گیرند زیرا در حرارت پایین‌تری به‌وجود می‌آیند. [۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منبع[ویرایش]

  • ترکیب شیمیایی کانی‌ها از ویکی‌پدیای انگلیسی گرفته شده‌است.