سی شوناگون

در این نام ژاپنی، «سِی» نام خانوادگی است.

سِی شوناگون
زاده	حدود سال سوم دوره کوهو (حدود ۹۶۶ میلادی) ژاپن
درگذشته	سال دوم مان‌جو(حدود ۱۰۲۵ میلادی)
پیشه	نویسنده، شاعر، بانوی درباری
ملیت	ژاپنی
سبک(های) نوشتاری	جستارنویسی
کار(های) برجسته	کتاب بالش
همسر(ها)	تاچیبانا نو نوری‌میتسو، فوجیوارا نو مونه‌یو
فرزند(ان)	تاچیبانا نو نوریناگا، کوئوما نو میوبو
خویشاوندان	کیوهارا نو موتوسوکه (پدر) کیوهارا نو فوکایابو (پدربزرگ)

سِی شوناگون (به ژاپنی: 清少納言، Sei Shōnagon) نویسنده، شاعر و بانوی درباری ژاپنی بود که حدود سال ۱۰۰۰ میلادی، در میانهٔ دوره هی‌آن، به ملکه تی‌شی خدمت می‌کرد. او نویسندهٔ «کتاب بالش» (یادداشت‌های بالینی) است که در سبک جستارنویسی نوشته شده است و از آثار مهم ادبیات کلاسیک ژاپن محسوب می‌شود.

درباره نام سی شوناگون

اطلاعات از زندگی سِی شوناگون چندان زیاد نیست؛ حتی نام واقعی او به درستی مشخص نشده است. بخش اول نام او یعنی سِی احتمالاً صورت کوتاه‌شدۀ نام خانوادگی او یعنی کیوهارا است (سِی تلفظ دیگری از نویسۀ کیو است). شوناگون نیز یکی از القاب رسمی دربار امپراتوری و به معنی «مشاور ردۀ سوم» است. القاب مشابه با آن عبارتند از دای‌ناگون (مشاور اعظم) و چوناگون (مشاور ردۀ میانی). در آن زمان مرسوم بود که زنان دربار را با القاب یکی از خویشاوندان مردشان می‌خواندند. بنابراین، احتمالاً سِی شوناگون لقب شوناگون را از یکی از بستگان مرد خود گرفته است که از مشاوران ردۀ سوم دربار بوده است. در برخی منابع تاریخی نام واقعی سِی شوناگون را ناگی‌کو ضبط کرده‌اند. در کتاب اما همه‌جا او خود را با نام سِی شوناگون می‌خواند.

«سی شوناگون» یک نام زنانه و درباری است و «سی» از نام خانوادگی کیوهارا گرفته شده است؛ در حقیقت «سی» تلفظ دیگر (تلفظ چینی) نویسه «کیو» است. «شوناگون» به نظر می‌رسد از مقام رسمی شوناگون گرفته شده باشد اما در آن زمان وقتی نام زنانه با نام مقام استفاده می‌شد، معمول بود که پدر یا خویشاوند نزدیک آن مقام را داشته باشد. سندی مبتنی بر اینکه در خویشاوندان نزدیک کیوهارا، کسی که مقام شوناگون را بر عهده داشته باشد، وجود ندارد و به همین علت، نام «سی شوناگون» و دلایل انتخاب این نام هنوز نامعلوم و مبهم است. نظریه‌هایی در این باب توسط پژوهشگران ارائه شده است که شامل موارد زیر هستند:

1.از آنجا که «سی شوناگون» یک نام زنانه است و در این نام مقام «شوناگون» وجود دارد، حتما پدر یا شوهر یا اقوام مذکر و نزدیک او مقام شوناگون را داشته‌اند و بر اساس بررسی افراد هم‌عصر فرض شده است که با پسر فوجیوارا موتوسوکه، که با پدرش کیوهارا موتوسوکه، دوست بود، برای مدتی رابطه ازدواجی داشته است.

2. با استناد به این موضوع که دختر فوجیوارا تی‌کا به افتخار خوش‌خدمتی اجدادش، نام زنانه «مینبو کیو» را از امپراتور گوتوبا دریافت کرده است، می‌توان فرض کرد که همین اتفاق برای «سی شوناگون» افتاده باشد و امپراتور به افتخار خاندان کیوهارا این نام را برای او برگزیده بوده است.

3. در اسناد تاریخی مربوط به امپراتور کازان، نامی تحت عنوان دایه شوناگون دیده شده است. این نام، به عنوان نام مستعار یا جایگزین برای مادر شوهرِ سی شوناگون در نظر گرفته شده است. مادر شوهر او، مادرِ تاچیبانا نو نوریمیتسو (شوهر سی شوناگون) است. بر اساس این فرضیه، سی شوناگون نام «شوناگون» را از نام مادر شوهرش گرفته و به آن ملقب شده است.

4. فرضیه‌ای دیگر که توسط کیشی‌گامی شین‌جی مطرح شده است به این موضوع اشاره می‌کند که این نام ممکن است برخلاف سنت‌های معمول، بدون ارتباط مستقیم با مقام هیچ خویشاوند مذکری انتخاب شده باشد. در عوض، این نام توسط فوجیوارا نو تی‌شی، ملکه امپراتور ایچی‌جو بود و سی شوناگون به عنوان یکی از زنان دربار در خدمت او بود. تی‌شی نقش مهمی در دربار داشت و ممکن است نام‌ها را بر اساس سلیقه یا موقعیت اجتماعی به زنان دربار داده باشد.

زندگی

سی شوناگون (اثر کیکوچی یوسای، دوره میجی)

تولد

سال‌های دقیق تولد و مرگ و نام واقعی او نامعلوم است با این حال کیشی‌گامی شین‌جی ، پژوهشگر تاریخ ادبیات ژاپنی، سال تولد و مرگ او را تخمین زده است.

سال تولد او با تخمین‌هایی مانند سال اول دوره کوهو (۹۶۴) (نظریه کیتامورا کیگین )، سال اول تنروکو (۹۷۰) (نظریه ساکاموتو سانرو)یا سال دوم تنروکو (۹۷۱) ارائه شده بود، اما کیشی‌گامی شین‌جی بر اساس بررسی وقایع تاریخی دیگر این چنین تخمین زد: وقتی پسرش تاچیبانا نوریناگا )را به دنیا آورد، حدود ۱۷ ساله بوده است و با محاسبه معکوس (یعنی کم کردن ۱۷ سال از سال تقریبی تولد پسر)، سال تولد سی شوناگون را حدود سال سوم دوره کوهو (معادل ۹۶۶ میلادی) تعیین کرد.

محل تولد و زندگی

شهری که سِی شوناگون در آن زندگی می‌کرد، یعنی هِی‌آن‌کیو (کیوتوی امروزی) معمولاً «پایتخت» نامیده می‌شد. برای مردمانی که در این پایتخت زندگی می‌کردند سایر نقاط ژاپن تاریک و به دور از فرهنگ محسوب می‌شد. در مرکز پایتخت نیز قصر امپراتور ژاپن قرار داشت. هِی‌آن‌کیو با الگوبرداری از چانگ‌آن ، پایتخت چین ساخته شده بود و قصر بزرگ امپراتور در شمال شهر واقع شده بود و در مناطق شرقی، غربی و جنوبی آن خیابان کشیده بودند. قصر به دو بخش بیرونی و درونی تقسیم می‌شد. قصر بیرونی که باروهای بلندی آن را از شهر جدا می‌ساخت عمارت‌های مختلف حکومتی را در خود جای می‌داد و قصر درونی که با دیوارهایی از بخش بیرونی مجزا می‌شد محل زندگی امپراتور و خانوادۀ سلطنتی و معاشرانشان بود.

خانواده

پدر او، یعنی کیوهارا نو موتوسوکه، که یک اشراف‌زاده پایین‌رتبه بود و وظایفی مانند دریافت‌کننده (زوریو) را بر عهده داشت، اما به عنوان شاعر برجسته‌ای شناخته می‌شد که تفسیر مجموعه شعر «مان‌یوشو» را انجام داده است و یکی از انتخاب‌کنندگان مجموعه گو سن واکاشو (معروف به پنج نفر از ناشی‌بوکو) بود که شعرهای برتر را برای این مجموعه مهم ادبی انتخاب و سازماندهی می‌کردند.

ازدواج

حدود سال چهارم دوره تن‌گن (۹۸۱ میلادی)، سی شوناگون با تاچیبانا نو نوریمیتسو )ازدواج کرد. نوریمیتسو، یکی از کارگزاران دربار بود و مسئولیت مدیریت امور اداری، مالی، روزمره و گاهی خدماتی خانه و املاک فوجیوارا نو تادانوبو ) را بر عهده داشت. در مجموعه داستان‌های «کونجاکو مونوگاتاری‌شو» و «اوجی شویی مونوگاتاری»، از نوریمیتسو به عنوان شخصیتی که در شجاعت برجسته بود و شهرت بالایی در جامعه داشت یاد شده است. علاوه بر این، اشعار او در مجموعه «کین‌یو واکاشو)» نیز انتخاب شده است اما در بخش ۸۰ کتاب «بالش» ، سی شوناگون او را به عنوان کسی توصیف کرده که حتی به معمای وجود خودش هم توجهی نمی‌کند و از شعر واکا به شدت بیزار است. رابطه زناشویی‌ آن‌ها پس از به دنیا آمدن پسرشان، تاچیبانا نو نوریناگا )، از هم پاشید. پس از پایان رابطه‌اش با نوریمیتسو، سی شوناگون با فوجیوارا نو مونه‌یو ) ازدواج مجدد کرد. مونه‌یو دوست پدرش بود و پیش از ازدواجشان فرماندار استان‌های یاماشیرو و ستسو را بر عهده داشته بود. آن‌ها دختری به نام کوئوما نو میوبو) به دنیا آوردند.

خدمت به عنوان بانوی دربار

در دوران امپراتور ایچی‌جو، سی شوناگون از حدود زمستان سال چهارم شوریاکو (۹۹۳ میلادی) به عنوان بانوی درباری (ندیمه و همراه خصوصی) به ملکه فوجیوارا نو تی‌شی خدمت کرد. او که زنی بسیار باسواد و با اراده بود، مورد محبت ویژه ملکه تی‌شی قرار گرفت و در بخش شمالی کاخ داخلی ایچی‌جو-این، یک اتاق کوچک به عنوان محل کار و اقامتش به او داده شد.

وقایع ضبط شده در «کتاب بالش» تقریباً همگی در زمانی رخ داده‌اند که سِی شوناگون در سمت ندیمگی ملکه تِی‌شی در دربار خدمت می‌کرده است. در آن زمان سِی شوناگون کمتر از سی سال سن داشت و البته از سایر ندیمه‌ها و خدمتکاران ملکه بزرگ‌تر بود. او همچنین حدود ده سال از خود ملکه مسن‌تر بوده است. خدمت سِی شوناگون در دربار امپراتور ظاهراً با مرگ ملکه تِی‌شی به پایان می‌رسد و ما از زندگی و احوال او در سال‌های پایانی عمر تقریباً چیزی نمی‌دانیم. سِی شوناگون عاشقانه ملکه تیِ‌شی را می‌ستاید و ملکه نیز آشکارا از مصاحبت با او لذت می برد. اما گاه دوست دارد سربه‌سر ندیمۀ محبوب خود بگذارد و معمولاً این کار را با آزمودن عشق و وفاداری او نسبت به خود می‌کند.

با این که از تِی‌شی با عنوان «ملکه» یاد می‌شود، اما در حقیقت، او جایگاه مستحکمی در دربار نداشت. وقتی سِی شوناگون به خدمت او در آمد، او همسر اصلی امپراتور ایچی‌جو بود. تِی‌شی دختر یکی از بزرگان خاندان پرنفوذ فوجی‌وارا به نام میچی‌تاکا بود و در چهارده سالگی به عقد امپراتور یازده ساله درآمده بود. همسران دیگر امپراتور نیز که همگی از خاندان‌های بانفوذ بودند در همین دربار زندگی می‌کردند.

در طول تاریخ ژاپن امپراتور معمولاً قدرت چندانی نداشته است. در دوره هِی‌آن نیز قدرت واقعی در دستان خاندان قدرتمند فوجی‌وارا بود. اغلب سمت‌های مهم دربار در اختیار مردان خاندان فوجی‌وارا قرار داشت. تلاش خاندان فوجی‌وارا و خاندان‌های بزرگ دیگر همواره بر این بود که ملکه یعنی مادر امپراتور بعدی از خاندان آن‌ها باشد و بر سر همین موضوع با یکدیگر به‌شدت رقابت می‌کردند. به همین دلیل، جایگاه ملکه تِی‌شی به جایگاه پدرش میچی‌تاکا در دربار بستگی داشت. «کتاب بالش» میچی‌تاکا را مردی شوخ‌طبع و قدرتمند به تصویر کشیده است. با درگذشت میچی‌تاکا جایگاه ملکه تِی‌شی نیز در دربار متزلزل می‌شود.

سرانجام عموی تِی‌شی، میچی‌ناگا که جای پدر او را گرفته است دختر ده سالۀ خود را به عقد امپراتور درمی‌آورد و این دختر جایگاه همسر اصلی امپراتور را تصاحب می‌کند. تِی‌شی در پایان همان سال از دنیا می‌رود و در نتیجه، سِی شوناگون نیز جایگاه خود را در دربار از دست می‌دهد.

ارزیابی شخصیت و مقایسه او با موراساکی شیکی‌بو

سِی شوناگون زنی برجسته و تأثیرگذار در زمانۀ خود و پس از خود است. بسیاری از معاصرانش ذوق و نبوغ او را ستوده‌اند، اما ظاهراً برخی از بانوان و ندیمه‌های دیگر دربار چندان دل خوشی از او ندارند.　پس از درگذشت ملکه تِی‌شی، یکی دیگر از بانوان دربار به نام موراساکی شیکی‌بو ندیمۀ ملکۀ جدید می‌شود. او «داستان گنجی» را به رشته تحریر در آورده است که یکی از بزرگ‌ترین شاهکارهای ادبیات کلاسیک ژاپن محسوب می‌شود. در خاطرات روزانه بانو موراساکی شیکی‌بو ندیمه‌ای که برخلاف سِی شوناگون شخصیتی آرام و گوشه‌گیر و جدی داشت می‌بینیم که سی شوناگون را زنی مغرور و خودپسند توصیف می‌کند که «خود را بسیار باهوش می‌دانست و نوشته‌هایش را با کلمات چینی آکنده می‌ساخت» اما نوشته‌های سِی شوناگون از نظر موراساکی شیکی‌بو سطحی و کم‌ارزش هستند.

در خود «کتاب بالش» آمده است که گاهی پشت سر سی شوناگون بدگویی می‌شد و حتی فوجیوارا نو تادانوبو یک بار در دربار گفته بود: «چرا تا حالا از این زن به‌عنوان آدم مهمی تعریف می‌کردم؟»

در مقابل، میناموتو نو توشیکاتا از هوش او بسیار تعریف می‌کرد و می‌خواست او را به مقام «نایشی» (مقام بالای زنان دربار که در خدمت امپراتور یا اعضای ارشد خاندان سلطنتی بودند) برساند.

از دوره میجی به بعد، ارزیابی شخصیت سی شوناگون عمدتاً به شکل مقایسه با موراساکی شیکیبو انجام می‌شد و این امر به صورت معمول درآمده بود. همچنین تمایلی وجود داشت که بحث درباره «کتاب بالش» مستقیماً به بحث درباره شخصیت خود سی شوناگون تبدیل شود. بیشتر این ارزیابی‌ها از دیدگاه فئودالی‌ای که معتقد بود «زن باید آرام و مطیع باشد» ناشی می‌شد؛ در نتیجه موراساکی شیکیبو را ستایش می‌کردند و سی شوناگون را به دلیل «رفتار آزادمنشانه و تکبرآمیز» مورد سرزنش قرار می‌دادند و این گونه انتقادها تا حدود دهه ۱۹۷۰ ادامه داشت.

[[هاشم رجب‌زاده[[ درباره او نوشته است: «کتاب بالش، جدا از آنکه از مهم‌‏ترین و خُرده‏‌نگرترین سندهای زندگیِ هرروزه دربارِ هیان است، تصویری دل‏‌انگیز از خودِ نویسنده آن به دست می‏‌دهد ــ زنی با احساس و طبعِ ظریف و پیچیده، روشنفکر و فرزانه، تندکار، ناشکیبا، نکته‏‌بین، باروح، هوشمند، رقابت‏‌جو، حسّاس به گیرائی‌ها و زیبائی‌های جهان و حُسنِ تأثیرها؛ اما نابردبار و سنگدل نسبت به مردمی که آنان را در پایه یا در فکر فروتر از خود می‏‌دانست.»