سید کاظم ذوالانوار

سید کاظم ذوالانوار
اطلاعات شخصی
زاده	۲۷ اسفند ۱۳۲۶ شیراز
درگذشته	۳۰ فروردین ۱۳۵۴ تهران
آرامگاه	بهشت زهرا، قطعه ۳۳
ملیت	ایرانی
حزب سیاسی	سازمان مجاهدین خلق
محل تحصیل	دانشگاه تهران
پیشه	چریک
تحصیلات	مهندسی کشاورزی

سید محمد کاظم ذوالانوار (۲۷ اسفند ۱۳۲۶ – ۳۰ فروردین ۱۳۵۴) معروف به کاظم ذوالانوار، چریک، مهندس و از اعضای کادر مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران بود. وی در سال ۱۳۴۷ به عضویت سازمان درآمد، در سال ۱۳۵۱ دستگیر و در ۳۰ فروردین ۱۳۵۴ در تپه‌های اوین به همراه مصطفی جوان خوشدل و هفت تن از اعضای فدائیان تیرباران شد.

زندگی

سید کاظم ذوالانوار روز جمعه ۲۷ اسفند ۱۳۲۶، در محله دهنادی (از محله‌های قدیمیِ) شیراز در یک خانواده مذهبی به دنیا آمد. پدر او آیت‌الله سید جعفر ذوالانوار و مادر وی زهرا تمکین بود. وی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاهش شیراز گذراند و در دوران نوجوانی و جوانی در جلسات قرآن و تفسیر شرکت می‌کرد. در سال ۱۳۴۴ به دانشکده کشاورزی تهران راه یافت و پس از اتمام تحصیلاتش در رشته مهندسی کشاورزی فارغ‌التحصیل شد.

عضویت در سازمان مجاهدین خلق ایران

کاظم ذوالانوار، در سال‌های دانشجویی با عبدالرسول مشکین‌فام آشنا شد و از طریق وی به سازمان پیوست. وی در سال ۱۳۴۷ به عضویت سازمان درآمد و به فعالیت‌های مبارزاتی‌اش با این سازمان ادامه داد. وی در سال ۱۳۵۱ عضو مرکزیت سازمان شد.

دستگیری

۶ سال پس از تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران، در شهریور ۱۳۵۰ بیش از ۹۰ درصد از کادرها و مرکزیت سازمان توسط ساواک دستگیر شدند و به حکم دادگاه نظامی وقت، به اتهام «اقدام علیه امنیت کشور»، به اعدام، محکوم و برخی نیز زندانی شدند. کاظم در مهر ۱۳۵۰ در اداره کشاورزی مشهد دستگیر شد. اما در مسیر انتقال به ساواک ضمن درگیری با پلیس موفق به فرار شد و از آن پس به زندگی مخفی روی آورد. در این دوره او توانست به همراه رضا و احمد رضایی، تشکیلات از هم پاشیده را سازماندهی کند و چندین عملیات انجام دهد.

روز ۱۲ مهر سال ۱۳۵۱، دستگیری او در یک عملیات گسترده ساواک اتفاق افتاد و به زندان‌های کمیته مشترک، زندان سیاسی قصر وزندان اوین برده شد. وی با وجود این‌که عضو مرکزیت سازمان بود و اطلاعات بسیاری داشت، با فریب ساواک به هنگام دستگیری و همچنین در زیر شکنجه اطلاعات خود را حفظ کرد. وی به حبس ابد محکوم شده بود.

خسرو گلسرخی طی مدتی که در زندان همراه او بود، تحت تأثیر او قرار گرفت و آثار اندیشه اسلام که در دفاعیات گلسرخی به آن اشاره شده از تأثیرات هم‌نشینی او با کاظم ذوالانوار است.

تیرباران در تپه‌های اوین

در ۳۰ فروردین ۱۳۵۴ کاظم ذوالانوار را به همراه مصطفی جوان خوشدل از اعضای سازمان مجاهدین خلق و ۷ زندانی سیاسی از سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران، بیژن جزنی و یارانش حسن ضیاءظریفی، عزیز سرمدی، عباس سورکی، مشعوف کلانتری، محمد چوپانزاده، احمد جلیل افشار که در حال گذراندن محکومیت خود بودند، توسط مأموران ساواک به تپه‌های اوین انتقال داده شده و سپس آن‌ها را به رگبار بستند.

بعد از پیروزی انقلاب ۵۷، اعدام این ۹ زندانی سیاسی توسط ساواک در تپه‌های اوین توسط بهمن نادری پور (معروف به تهرانی) یکی از معروف‌ترین بازجویان ساواک در جریان محاکمه‌اش بازگویی شد:

«یک روز محمدحسن ناصری مرا خواست و گفت که باید در عملیات فوق محرمانه ای که به دستور ثابتی طراحی شده و چگونگی اجرای آن هنوز معلوم نیست شرکت کنی… در روز پنجشنبه ۲۹ فروردین رضا عطارپور مجرد تلفنی به من اطلاع داد که کاظم ذوالانوار را به بازداشتگاه اوین منتقل نمایم، در آن موقع سرهنگ وزیری (رئیس وقت زندان اوین) تأکید کرد که این کار باید فوری انجام شود. کاظم ذوالانوار به بازداشتگاه با یک نامه فرستاده شد…» به گفته نادری‌پور همان روز، جلسه هماهنگی برای این اقدام توسط عطارپور در رستوران هتل آمریکا برگزار شد و عطارپور گفت (پرویز) ثابتی در جریان جزئیات طرح هست. وی گفت: «... شعبانی (حسینی) و نوذری (رسولی) زندانیان را تحویل گرفته و ما با راهنمایی سرهنگ وزیری در حالیکه لباس نظامی به تن داشت به دنبال مینی‌بوس حامل زندانیان به بالای ارتفاعات بازداشتگاه اوین رفتیم… زندانیان را پیاده کرده به ردیف روی زمین نشاندند در حالی که دست‌ها و چشمانشان بسته بود، سپس رضا عطارپور فاتحانه پا پیش گذاشته و گفت همان‌طور که شما و رفقای شما در دادگاه‌های انقلابی خود رهبران و همکاران ما را محکوم کرده و حکم را اجرا می‌کنید ما هم شما را محکوم کرده و می‌خواهیم حکم را اجرا کنیم. بیژن جزنی و چند نفر دیگر به این عمل اعتراض کردند.» اما اعتراض‌های آن ۹ نفر به جایی نمی‌رسد و رگبار مسلسل را به سمتشان می‌گیرند: «اولین کسی که رگبار مسلسل را به سوی آن‌ها بست سرهنگ وزیری بود و مسلسل را یکی یکی به ما داد؛ من نفر چهارم یا پنجم بودم که شلیک کردم.» «بعد سعدی جلیل اصفهانی بالای سر همه رفت و در تیر خلاص شرکت کرد». تهرانی گفت: «اجساد آن‌ها را داخل مینی‌بوس گذاشته و به بیمارستان ۵۰۱ ارتش تحویل دادیم. لباس‌های خون‌آلود و چشم‌بندهای مقتولین به دستور عطارپور، توسط من و رسولی سوزانده شد تا مدرکی باقی نماند.»

روایت ساواک

علی‌رغم اعدام ۹ چریک که برای ایجاد رعب در دل سایر زندانیان و انتقام آنان انجام شده بود، در رسانه‌های رسمی با این عنوان اعلام شد: «۹ زندانی حین فرار کشته شدند.» چرا که آن نه نفر در حال گذراندن احکام زندان خود بودند و اعدام آنان اقدامی غیرقانونی بود. بهمن نادری پور در اعترافات خود می‌گوید: «روز بعد (از اعدام)، متنی به وسیلهٔ رضا عطارپور مجرد برای روزنامه‌ها تهیه شد که در آن عنوان شده بود این ۹ نفر در جریان انتقال از زندان به زندان دیگر، قصد فرار داشتند که مورد هدف گلولهٔ مأموران قرار گرفتند. این متن به دو دلیل بسیار ناشیانه تهیه شده بود اولاً همهٔ آن‌ها از روبه‌رو هدف گلوله قرار گرفته بودند، پس قصد فرار نداشتند. ثانیاً نحوهٔ انتقال زندانی طوری نبود که بتوان قبول کرد که قصد فرار در بین بوده است.» این اعتراف رسمی، داستان ساختگی ساواک و روایت حکومت دربارهٔ یک «فرار نافرجام» را کاملاً بی‌اعتبار کرد.

محل دفن

سنگ مزار سید کاظم ذوالانوار

پیکر کاظم و ۸ نفر از همراهانی که با وی تیرباران شدند؛ در ساعت ۲ بعد از ظهر روز ۳۰ فروردین ۱۳۵۴ به سردخانه بیمارستان ۵۰۱ ارتش انتقال یافت و به دستور ساواک شب هنگام ساعت ۲۳ اجساد عازم بهشت زهرا شده و کارکنان بهشت زهرا به دستور مأموران ساواک آن‌ها را با همان سر و وضع خونین داخل قبرها گذاشتند و دفن کردند. این اقدام کاملاً محرمانه سبب شد تا خانواده‌های آن ۹ نفر زندانی تا انقلاب ۵۷ از محل دفن آن‌ها بی‌خبر باشند. سید کاظم ذوالانوار در قطعه ۳۳ بهشت زهرا که بیشتر مختص مبارزان سیاسی اعدام شدهٔ قبل از انقلاب ۵۷ است؛ در ردیف ۱۱۲ شماره ۹ دفن شده است،

گزارش سازمان‌های حقوق بشری

کمیسیون بین‌المللی قضات در گزارش سال ۱۹۷۶ خود در خصوص حقوق بشر و نظام حقوقی در ایران از این افراد و اعدام آن‌ها یاد کرد.

عفو بین‌الملل در ۲۲ آوریل ۱۹۷۵ در تلگرافی به شاه ایران خواستار تحقیق یک کمیسیون مستقل پزشکی در مورد این زندانیان شد. در بیانیه عفو آمده است که «ما در مورد اعتبار گزارش رسمی دربارهٔ مرگ این افراد تردیدهای جدی داریم». (سند عفو بین‌الملل، خبرنامه جلد ۵، شماره ۶، ژوئن ۱۹۷۵)

آثار مرتبط

آزاده اخلاقی در یک پروژهٔ سه ساله عکاسی به نام «به روایت یک شاهد عینی»، صحنهٔ اعدام سید کاظم ذوالانوار، بیژن جزنی و سایر چریکهای مذکور بر روی تپه‌های اوین را بازسازی کرده است.