ابرآلیاژ

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از سوپرآلیاژ)
پرش به: ناوبری، جستجو
ابرآلیاژ نیکلی تیغه توربین موتور جت (آربی۱۹۹).

اَبَرآلیاژ (به انگلیسی: Superalloyآلیاژی است که از نظر اکسایش و حفظ استحکام در مقابل حرارتِ بیش از یک‌سومِ نقطهٔ ذوب خود مقاوم باشد.[۱] عنصرِ پایهٔ ابرآلیاژها، معمولاً نیکل، کبالت و یا آهن-نیکل است.[۲] ابرآلیاژ استحکام زیادی در دماهای بالا دارد و در برابر خزش، خوردگی و اکسایش مقاوم است. این مقاومت توسط عناصری نظیر آلومینیم و کروم ایجاد می‌شود. ساختار کریستالی این آلیاژها معمولا مکعبی وجه پر (FCC) است.

عمدهٔ کاربرد ابرآلیاژها در قسمت‌های داغ توربین‌های گاز (پره‌های توربین و محفظه احتراق) می‌باشد که دمای گاز در این بخش‌ها به بیش از ۱۰۰۰ درجه سلسیوس می‌رسد.


ساختار شیمیایی[ویرایش]

به دلیل استفاده این آلیاژها در دمای بالا، مقاومتشان در برابر تغییر شکل و اکسایش بسیار مهم است. آلیاژهای پایه نیکل در این موارد مصرف می‌شوند.[۳] اَبَرآلیاژی که بیش از ۵۰ درصد وزن آن عنصر نیکل باشد، ابرآلیاژ نیکلی نامیده می‌شود. این آلیاژها می‌توانند با افزودن عناصر فلزی و نافلزی دیگری نظیر کروم، آهن، کبالت، مولیبدن، تنگستن، آلومینیم، تیتانیوم، زیرکونیم، ایتریم، وانادیم، کربن و بور گسترش یابند. هرکدام از این عناصر به منظور تقویت مشخصه خاصی از آلیاژ بکار می‌روند. مقاومت ابرآلیاژها بستگی به کندی حرکت نابجایی(Dislocation)ها در ساختار کریستالی دارد. بدین منظور در آلیاژهای پایه نیکل جدید یک فاز بین فلزی گاماپریم('γ) غالبا به کمک آلومینیم و تیتانیوم ایجاد می‌شود. جهت بهبود مقاومت در برابر اکسایش آلومینیم، کروم، بور و ایتریم به این آلیاژها افزوده می‌شود. آلومینیم و کروم با ایجاد یک لایه اکسید از سطح آلیاژ در برابر اکسایش محافظت کرده و بور و ایتریم موجب پخش شدن این لایه در تمام سطح آلیاژ می‌شوند.[۴] با وجودیکه ابرآلیاژهای پایه نیکل در دماهای بالا عملکردی عالی دارند ولی ابرآلباژهای پایه کبالت بصورت بالقوه مقاومت بالاتری در برابر حرارت و اکسایش نسبت به ابرآلیاژهای پایه نیکل دارند. به همین دلیل استفاده از این آلیاژها بصورت چشمگیری در سالیان اخیر افزایش داشته است اما به دلیل استحکام کمتر در دماهای پایین نسبت به ابرآلیاژهای پایه نیکل کماکان استفاده کمتری نسبت به آنها دارند.[۵] مهمترین دلیل این امر کمبود پیوند فازهای 'γ است که نقش مهمی در استحکام در دمای بالا دارند. در آلیاژ پایه نیکل یک هم سیمایی(coherency) بین دو فاز وجود دارد که نقش بسزایی در افزایش استحکام در دمای بالا دارد.


متالوژی ابرآلیاژها[ویرایش]

فازهای ابرآلیاژ پایه نیکل

  • گاما(γ): این فاز یک محلول جامد با ساختار بلوری مکعبی وجه پر(FCC) از عناصر آلیاژی است.[۶][۷] هنگام سرد شدن آلیاژهای نیکل از حالت مذاب، کاربیدها شروع به تشکیل شدن می‌کنند و در دمای پایینتر فاز گاما ایجاد می‌شود.[۶][۸]
ساختار کریستالی "γ در Ni3Nb
  • گاماپریم('γ): این بخش یک فاز بین فلزی بر پایه نیکل به همراه آلومینیم و تیتانیوم است که ساختار بلوری مکعبی وجه پر(FCC) دارد.[۷] جهت ایجاد این فاز، اتمهای نیکل در وجوه مکعب و اتمهای آلومینیم یا تیتانیوم در لبه های مکعب قرار می‌گیرند.[۶] این فاز یک وضعیت ناپایدار بین دمای 600 تا 850درجه سانتیگراد دارد که در آن 'γ به ساختار بلوری HCP تبدیل [۹]. برای موارد با دمای کمتر از 650درجه سانتیگراد فاز "γ می‌تواند برای افزایش استحکام فعال شود.
  • گامازگوند("γ): این فاز جهت افزایش استحکام ابرآلیاژهای پایه نیکل در دمایی پایینتر نسبت به فاز 'γ (یعنی دمای کمتر از 650درجه سلسیوس) استفاده می‌شود. ساختار بلوری در این فاز، دستگاه بلوری تتراگونال(BCT) است. این ساختار ناهمسانگرد(anisotropic) حاصل یک نابرابری در ابعاد(lattice mismatch) بین ساختارهای تتراگونال(BCT) و مکعبی وجه پر(FCC) است. این فاز در حدود دمای 650درجه سلسیوس ناپایدار است.[۹]
  • فازهای کاربید: از این فازها در ابرآلیاژهای پایه نیکل به منظور پایدارسازی ساختار ماده در مقابل تغییر شکل در دماهای بالا استفاده می‌شود. کاربیدها در مرزدانه(grain boundary)ها تشکیل می‌شوند و از حرکت مرز دانه ها جلوگیری می‌کنند.[۶][۷]
  • فازهای صفحه متراکم(TCP): به خانواده ای از فازها اطلاق می‌شود که در حالت پیشفرض صفحه متراکم نیستند ولی در اثر مجاورت با بلورهای هگزاگونال(HCP) متراکم می‌شوند. این فازها حاصل اعمال نیروی زیاد در طی دوره های زمانی طولانی(هزاران ساعت) تحت دمای بالا (بیش از 750درجه سلسیوس) هستند.


فازهای ابرآلیاژ پایه کبالت

  • گاما(γ): مشابه ابرآلیاژهای پایه نیکل، این فاز بخش اصلی تشکیل دهنده ماتریس آلیاژ است. عناصر موجود در این فاز کربن، تنگستن، نیکل، تیتانیوم، آلومینیم، ایریدیم و تانتال هستند.[۱۰] کروم هم در ابرآلیاژ پایه کبالت حداکثر تا 20درصد وزنی بکار می‌رود که موجب مقاومت در برابر اکسایش و خوردگی می‌شود، مشخصه ای که برای مواد استفاده شده در توربین گاز بسیار حیاتی است.
  • گاماپریم('γ): مشابه آلیاژهای پایه نیکل، این فاز وظیفه استحکام آلیاژ را بر عهده دارد. در این مورد معمولا از صفحات متراکم ترکیبات کبالت-اکسیژن-تیتانیوم یا بلورهای مکعبی وجه پر(FCC) استفاده می‌شود. عناصر موجود در این فاز نقش بسزایی در پایداری آلیاژ در دمای بالا دارند. در این مورد پایاری بسیار مهم است همانطور که ناپایاری یک فاکتور کلیدی در ضعیفتر بودن ابرآلیاژهای پایه کبالت نسبت به ابرآلیاژهای پایه نیکل در دماهای فراتر از معمول است.[۱۱]
  • فازهای کاربید: این بخش استحکام ابرآلیاژ را فراهم می‌کند ولی موجب کاهش خصلت شکل پذیری و مفتول پذیری ابرآلیاژ پایه کبالت می‌شود.

ریزساختار ابرآلیاژها

در فاز Ni3Al خالص، اتمهای آلومینیم در وجوه عمودی کریستال مکعبی قرار دارند و زیر-بعدA را تشکیل می‌دهند. اتمهای نیکل هم در مراکز وجوه قرار گرفته و زیر-بعدB را تشکیل می‌دهند. زیر بعد A و B از فاز 'γ می‌توانند مقادیر قابل ملاحظه ای از سایر عناصر را در خود حل کنند. عناصر آلیاژی می‌توانند به همین شکل در فاز γ حل شوند. فاز 'γ طی یک سازوکار(mechanism) غیرمعمول و غیرعادی به نام تسلیم(Yield strength anomaly) سختی را تعیین می‌کند. نابجایی ها از مکان خود جدا شده و با ایجاد فواصل زیاد در ساختار، باعث ایجاد ناکاملی بلوری(Crystallographic defect) می‌شوند. اینطور استنباط می‌شود که در دمای بالا، انرژی آزاد شده از پیوندهای بین فازی(APB) به مقدار قابل ملاحظه ای کاهش می‌یابد اگر این پیوند بر یک صفحه خاص تکیه داشته باشد که اجازه لغزش را دارا نباشد. به محض حرکت نابجایی ها، پیوندهای بین فازی بر صفحات کم انرژی تکیه داده و به دلیل اینکه این صفحات اجازه حرکت را ندارند، نابجایی ها به شکل موثری قفل شده و اجازه تغییرشکل را نمی‌دهند. بوسیله این سازوکار، تنش تسلیم فاز 'γ در Ni3Al تا دمای 1000درجه سانتیگراد افزایش یافته و موجب استحکام فوق العاده ابرآلیاژ در دماهای بالا می‌شود.

نخستین ابرآلیاژها در دهه های 1940 و 1950 میلادی ابداع و استفاده شدند که در آنها کاربیدها در مرزهای دانه نقش اصلی استحکام بخشی را بر عهده داشتند.[۱۲]

ابرآلیاژهای جدید در دهه 1980 میلادی تولبد شدند. نسل اول این ابرآلیاژها دارای مقادیر اضافه شده آلومینیم، تیتانیوم، تاتنال و نیوبیم بود که منجر به افزایش کسر حجمی فاز 'γ تا بین 50 و 70رصد در این آلیاژها می‌شد. چند مثال از این ابر آلیاژها PWA1480 و René N4 و SRR99 هستند.

نسل دوم و سوم این ابرآلیاژها شامل 3 تا 6 درصد وزنی رنیوم بودند که منجر به افزایش ظرفیت گرمایی می‌شد. علاوه بر این رنیوم باعث کاهش نرخ نفوذ(و به طبع آن خزش در دمای بالا) و بهبود عملکرد در دمای بالا می‌شود.[۱۳] همچنین رنیوم موجب تقویت فازهای TCP شده که منجر به کاهش مقادیر کبالت، تنگستن، مولیبدن و بویژه کروم می‌شود. به همین دلیل در نسلهای جدیدتر ابرآلیاژهای پایه نیکل مقدار کروم کاهش قابل ملاحظه ای داشته که خود باعث کاهش مقاومت در برابر اکسایش شده است. در حال حاضر شگردهای پیشرفته لایه گذاری(coating) موجب کاهش از دست رفتن مقاومت در برابر اکسایش در آلیاژهای فاقد کروم شده است.[۹][۱۴] مثالهایی از ابرآلیاژهای نسل دوم PWA1484 و PWA1484 و René N5 هستند. از ابرآلیاژهای نسل سوم هم می‌توان به CMSX-10 و René N6 اشاره کرد. نسلهای چهارم، پنجم و ششم ابرآلیاژها نیز تولید شده اند که به دلیل دارا بودن مقادیر اضافی روتنیم گرانتر از نسلهای قبل که شامل مقادیری رنیوم بودند، هستند.

تمام تلاش بر این است که تا حد ممکن از عناصر سنگین و گران قیمت در تولید آلیاژها دوری شود، به عنوان مثال فولاد اگلین(Eglin steel) یک آلیاژ ارزان با تحمل حرارت زیاد و واکنش پذیری شیمیایی کم است.

ابرآلیاژهای تک کریستال[ویرایش]

ابرآلیاژهای تک کریستال (ابرآلیاژهای SC یا SX) بوسیله یک شگرد انجماد پیشرفته بصورت تک کریستال ساخته می‌شوند که در نتیجه آن، هیچ مرز دانه ای در ماده وجود ندارد. خواص مکانیکی اکثر آلیاژهای دیگر به وضعیت مرز دانه ها بستگی دارد، اما این مرز دانه ها در دمای بالا در پدیه خزش شرکت کرده و باید با سازوکار دیگری جایگزین شوند. در اینچنین آلیاژهایی، فازهایی بین فلزی با جهتگیری کریستالی یکسان بین دانه ها قرار می‌گیرند. این همنشینی سبب قفل شدن نابجایی ها بدون برهم زدن ساختار کریستالی و تبدیل ساختار به آمورف می‌شود.

ابرآلیاژهای تک کریستال استفاده فراوانی در صفحات تحت فشار توربین ها و توربین های گازی صنعتی دارند. از ابتدای مطرح شدن فناوری ایجاد تک کریستال، تولید ابرآلیاژهای تک کریستال متمرکز بر افزایش ظرفیت گرمایی بود و بهبود عملکرد این آلیاژها مدیون رنیوم و روتنیم است.

با افزایش دمای توربین مهم است که یک درک پایه ای از فرآیند فیزیکی خزش تک کریستال در آن شرایط ویژه (دما و تنش زیاد) حاصل شود. رفتار خزشی ابرآلیاژ تک کریستال بستگی به دما، تنش و جهتگیری کریستال آلیاژ دارد. برای یک ابرآلیاژ تک کریستال سه حالت متفاوت خزش تحت دما و تنش مختلف وجود دارد: Rafting و Tertiary و Primary.[۱۵] در دمای پایین (حدود 750درجه سانتیگراد) رفتار بصورت Primary[۱۶]، در دمای حدود 850درجه سلسیوس بصورت Tertiary[۱۷] و در دمای 1000درجه سانتیگراد بصورت Rafting[۱۸] خواهد بود.

اکسایش در ابرآلیاژها[ویرایش]

پوشش ابرآلیاژها[ویرایش]

موارد استفاده[ویرایش]

ابرآلیاژهای جدید[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. توضیح ابرآلیاژ در کتاب مصوبات فرهنگستان زبان فارس.
  2. «معرفی تکنولوژی سوپرآلیاژ و میزان کاربرد آن در جهان و ایران». شبکه تحلیلگران تکنولوژی ایران، ۱۵ دی ۱۳۸۱. بازبینی‌شده در بهمن ۱۳۸۹. 
  3. Reed, Roger C. The Superalloys: Fundamentals and Applications. Cambridge, UK: Cambridge UP, 2006.
  4. Klein, L., Y. Shen, M. S. Killian, and S. Virtanen. "Effect of B and Cr on the High Temperature Oxidation Behavior of Novel γ/γ′Strengthened Co-base Superalloys." Corrosion Science 53 (2011): 2713-720.
  5. Sato, J. "Cobalt-Base High-Temperature Alloys." Science 312.5770 (2006): 90-91.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ Sabol, G. P. & Stickler, R. Microstructure of Nickel-Based Superalloys. physica status solidi (b) 35, 11-52, doi:10.1002/pssb.19690350102 (1969).
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ Randy Bowman, Superalloys: A Primer and History
  8. Minoru Doi et.al Gamma/Gamma-Prime Microstructure Formed by Phase Separation of Gamma-Prime Precipitates in Ni-Al-Ti Alloys
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ Dunand, David C. Materials Science & Engineering 435: High Temperature Materials. Northwestern University, Evanston. 25 Feb. 2016. Lecture.
  10. Cui, C. "A New Co-Base Superalloy Strengthened by γ’ Phase." Materials Transactions 47.8 (2006): 2099-2102.
  11. Suzuki, A., and Tresa M. Pollock. "High-temperature strength and deformation of γ/γ′ two-phase Co–Al–W-base alloys "Acta Materialia 56.6 (2008): 1288-97.
  12. D. Bombač, M. Fazarinc, G. Kugler, S. Spajić, Microstructure development of Nimonic 80A superalloys during hot deformation, Materials and Geoenvironment, 55:3 (2008) 319-328.
  13. Reed, R.C. The Superalloys: Fundamentals and Applications. Cambridge: Cambridge University Press; 2006. 121.
  14. Dunand, David C. "High-Temperature Materials for Energy Conversion" Materials Science & Engineering 381: Materials for Energy-Efficient Technology. Northwestern University, Evanston. 3 Feb. 2015. Lecture.
  15. Nabarro, F.R.N and de Villiers, H.L. "The physics of creep." Talylor and Francis, London, 1995
  16. N. Matan, D.C. Cox, P. Carter, M.A. Rist, C.M.F. Rae, R.C. Reed. "Creep of CMSX-4 superalloy single crystals: effects of misorientation and temperature."Acta Materialia. 47(1999)
  17. Reed RC. "The superalloys: fundamentals and applications." Cambridge: Cambridge Press; 2006.
  18. Frank R Nabarro. "Rafting in superalloys."1996

منابع[ویرایش]

  1. Callister, William D., and David G. Rethwisch. Fundamentals of Materials Science and Engineering: An Introduction _ 9th Edition