جنیدخان

پرچم خانات خیوه در نبردهای علیه بلشویک‌ها (۱۹۱۷ تا ۱۹۲۲)

جُنیـد خان (محمدقربان) (زاده حدود ۱۸۵۷/۱۸۶۲ – درگذشته ۱۹۳۸) یکی از رهبران برجسته ترکمن یوموت و از مهم‌ترین فرماندهان جنبش باسمه‌چی بود. او در آغاز به‌عنوان رهبر طایفه و سپس به‌عنوان فرمانده نظامی خانات خیوه (خوارزم) شناخته شد. جنیدخان در سال ۱۹۱۸، پس از انقلاب اکتبر، با سازماندهی کودتا علیه اسفندیار خان، حاکم وقت خیوه، عملاً قدرت را در دست گرفت و به‌عنوان حاکم پشت‌پرده خوارزم عمل کرد. او در نبردها و شورش‌های متعددی علیه شوروی‌ها شرکت کرد، از جمله در محاصره پترو ـ الکساندروفسک در سال ۱۹۱۸. حکومت او با تهاجم گسترده بلشویک‌ها و درگیری‌های داخلی همراه شد و سرانجام با پیشروی ارتش سرخ در ۱۹۱۹ فروپاشید. پس از عقب‌نشینی به بیابان قره‌قوم، جنیـدخان به یکی از رهبران اصلی مقاومت مسلحانه باسماچی بدل شد. مبارزات او بخشی از حرکت گسترده‌تری بود که هدفش مقابله با نفوذ بلشویک‌ها در آسیای میانه و دفاع از استقلال و هویت اسلامی ـ ترکمنی منطقه به‌شمار می‌رفت. با این‌حال، قدرت نظامی برتر شوروی و اختلافات داخلی میان نیروهای مقاومت، از جمله قبیله‌ها و رهبران محلی، سبب شد جنبش او تدریجاً تضعیف شود. در نهایت، جنیـد خان پس از شکست‌های پیاپی به افغانستان گریخت و سال‌های پایانی عمر خود را در تبعید گذراند. او در سال ۱۹۳۸ درگذشت. میراث او بیشتر به‌عنوان نماد مقاومت ترکمن‌ها و بخشی از تاریخ مبارزه باسماچی علیه شوروی باقی مانده است.

فعالیت

محمد قربان، مشهور به جنید خان (۱۸۵۷ – ۱۹۳۸) در ناحیهٔ تخته بدرقند، ترکمنستان زاده شد. در دورهٔ خانات خیوه، که عمدتاً در دست ازبک‌ها بود، روابط میان خوانین ازبک و طوایف ترکمن گاه دوستانه و گاه متأثر از سیاست‌های تبعیض‌آمیز برخی حکام دچار تنش می‌شد. با حمایت روزافزون روس‌ها از خوانین خیوه، سیاست‌های حکومتی این امارت بیش از پیش با منافع امپراتوری روسیه همسو گردید و این امر نارضایتی بسیاری از بزرگان و سران قبایل ترکمن را برانگیخت.

اقدام علیه خان خیوه و دخالت روس‌ها

جنید خان در سال ۱۹۱۲ به گروه سواران سردار شامی پیوست که علیه اسفندییار خان، حاکم وقت خیوه، قیام کرده بودند. او به‌دلیل درایت و شجاعت، به‌سرعت در میان نیروهای شورشی شهرت یافت. هرچند نخستین تلاش ترکمن‌ها برای دستیابی به حقوق خود با شکست روبه‌رو شد و روس‌ها اموال سران شورش را مصادره کردند و مالیات‌های تازه‌ای بر مردم تحمیل نمودند، اما شدت گرفتن بی‌عدالتی‌ها دوباره زمینهٔ اعتراضات و خیزش‌های مردمی را فراهم ساخت. نخستین حرکت مسلحانهٔ جدی علیه روس‌ها توسط ترکمن‌های اطراف خیوه و به رهبری جنید خان آغاز شد. در این میان، روس‌ها خان خیوه را به‌عنوان ابزاری برای سرکوب ترکمن‌ها به کار گرفتند و با پشتیبانی همه‌جانبه از او، زمینهٔ شکست نیروهای ترکمن تحت فرمان جنید خان را فراهم آوردند.

به سبب آغاز جنگ جهانی اول ، روسیه بخشی از قشون خود را ازآسیای مرکزی فرا خواند و آنها را به جبهه غرب روانه کرد. این امر باعث شد تا توازن قوا تا حدودی به نفع قربان‌محمد خان، تغییر کند. نیروهای وی، جانی تازه گرفتند و با سازماندهی مجدد، حملات پراکنده و نامنظم خود را از سر گرفتند.با افزایش موفقیت های قربان محمد خان ، تعدادی از ازبک های خیوه نیز که از حضور روس ها و نفوذ آنها بر خانهای خیوه ناراضی بودند ، به صفوف قربان ممد پیوستند. در این ایام قربان ممد با نام«  تیره » خود ، به«  جنید » مشهور شد. از او با عنوان خان جنید یا جنید خان یاد میشد. او به عنوان سمبلی از مبارزه ملی مردم شناخته شده بود بطوریکه تعداد نیروهای مسلح وی را در سال ۱۹۱۳ نزدیک به ۱۵ هزار نفر ذکر شده.

تصرف خیوه

در خلال جنگ جهانی اول و با تضعیف نیروهای روسیه در آسیای مرکزی، قیام‌های آزادی‌خواهانه در سراسر ترکستان شدت گرفت. در سال ۱۹۱۶، ترکمنستان نیز همچون دیگر مناطق آسیای مرکزی صحنهٔ اعتراضات گسترده شد. این اعتراضات در واکنش به تصمیم حکومت تزار برای اعزام اجباری جوانان بومی به خدمت‌های غیرنظامی ارتش ــ که تا آن زمان از هرگونه خدمت سربازی معاف بودند ــ برپا گردید. در این شرایط، نقش جنید خان پررنگ‌تر شد و رهبری او به جنبش ترکمن‌ها مشروعیت مردمی بخشید. در همین دوران، واقعه‌ای رخ داد که موقعیت او را بیش از پیش تقویت کرد: وقتی ریش‌سفیدی از روستای خوجه‌یلی برای پیگیری خواسته‌های مردم نزد اسفندییار خان رفت و به زندان افتاد، جنید خان با سه هزار سوار به خیوه حمله برد و خان را تهدید کرد که در صورت آزادی‌نکردن وی ظرف یک روز، قلعه را ویران خواهد ساخت. مذاکرات بی‌نتیجه ماند و جنید خان شهر خیوه را به تصرف خود درآورد. او سپس شهرهای داش‌هائوز، قیات، شابات و گورلن را نیز فتح کرد. اسفندییار خان که در بند جنید خان گرفتار شده بود، پس از اظهار پشیمانی و با وساطت بزرگان ترکمن آزاد شد و بار دیگر به حکومت بازگشت. نفوذ فزایندهٔ جنید خان بر حاکمیت خیوه نگرانی روس‌ها را برانگیخت.

شکست و پناه بردن به افغانستان

با وجود درگیری‌های سنگین ارتش روسیه در جبهه‌های غرب و بحران‌های ناشی از انقلاب بلشویکی، دولت روسیه اهمیت تهدید جنید خان را درک کرده و سپاهی مجهز به فرماندهی ژنرال گالکین را از ایالت سیر دریا روانهٔ ترکمنستان ساخت. این نیروها با تسلیحات مدرن به مقابله با ترکمن‌ها پرداختند. درگیری‌های خونین میان قوای روس و نیروهای جنید خان تلفات سنگینی برای هر دو طرف در پی داشت، اما ترکمن‌ها به دلیل کمبود سلاح و مهمات و نیز مشکلات ناشی از کم‌آبی در صحرای قره‌قوم آسیب فراوان دیدند. جنید خان برای مدتی با جنگ‌های پارتیزانی در دل کویر، ضربات سختی بر ارتش روس وارد کرد، اما سرانجام در برابر برتری تجهیزاتی و سازمانی ارتش روسیه تاب نیاورد و ناچار به عقب‌نشینی و پناه‌بردن به افغانستان شد.

بازگشت به ترکمنستان

در سپتامبر ۱۹۱۷ جنیدخان از افغانستان به ترکمنستان بازگشت . در ترکستان هنوز جدال بین سرخها و سفیدها ادامه داشت . اعتراضات مردم به حاکمیت محلی کماکان شدت سابق خود را حفظ کرده بود .درماه های آخر ۱۹۲۱ ، جنید خان دوباره قوت گرفت وی با این که حدود هفتاد سال سن داشت ، اما هنوز روحیه جنگجو داشت . در سایر نواحی ترکمنستان بین نواحی چهارجوی ، کرکی، اندخوی ، دوستانش و در حدود مرو و سرخس عده ای دیگر ، دسته های کوچک پارتیزانی تشکیل داده بودند . کمیته ملی مخفی ترکمن نیز که مرکز آموزش آن در چهارجوی بود.

تصرف موقت جمهوری خوارزم

جنید خان علی رغم تمامی مشکلات و کمبودها از مبارزه برای آزادی میهن خود دست بر نداشت. در۱۹ ﮊانویه ۱۹۲۴ در هجومی دیگر بر علیه حکومت«  جمهوری خلق خوارزم » نواحی داش هاوز ، مانقوت ، شابات ، غزوات و حانگقا را به تصرف در آورد ، ولی با وجود مدت زیادی مقابله در مقابل ارتش سرخ نهایتا بازهم بدلیل کمبود منابع و امکانات مجبور شد به اعماق قراقوم عقب نشینی کند.

توافق با بلشویک‌ها و حکومت بر ترکمنستان

بعد از الحاق کامل خان‌نشین‌های سابق آسیای میانه به اتحاد شوروی، این منطقه بر اساس اشتراکات کلی قومی و زبانی ساکنین آن به واحدهای کوچکتر تقسیم شد و در نتیجه جمهوری ازبکستان و ترکمنستان ، جمهوری خودمختار تاجیکستان ، قزاقستان و ایالت خود مختار قره قالپاق د راواخر سال ۲۵-۱۹۲۴ به‌وجود آمدند. بعد از عقب نشینی جنید خان از خیوه ، بلشویکهای بومی اداره شهر و منطقه را بدست گرفتند. جنیدخان پیشنهاد آنها را مبنی بر گفتگو برای صلح قبول کرد ، بنابراین حاکمیت ترکمنستان ، نواحی اورتا قویی ، یشکه قویی و چارشیلی قویی از صحرای قره قوم را در اختیار جنید خان و طرفداران او قرار داد.

تجاوز بلشویک‌ها

هرچند روسها با عقد قرار داد صلح رعایت کلیه حقوق شهروندی و یارانش را تضمین دادند ، اما همچنان قدرت و محبوبیت وی را مانع بزرگی در امر گسترش نفوذ و حکومت بلشویکی می‌دانستند ، و دست به تعدی و مزاحمت به مناطق ترکمن نشین و مرزی زدند. اینگونه مزاحمت ها در شکل گیری اعتراضات و تشدید فعالیت چریک های ترکمن نقش بسزائی داشت. بلشویک ها با ایجاد تفرقه بین ترکمنها جنیدخان را عامل جنایت ، دست نشانده انگلیس ، قدرت طلب و … معرفی کردند. در اعتراضات به این عملکردها تعدادی از یموت ها ی داش هاوز به حمایت از جنید خان سالور با نیروی حکومتی درگیر شدند. بدنبال آن حکومت وقت ، در این نواحی«  وضعیت فوق‌العاده » اعلام کرد و تدابیر شدید امنیتی اتخاذ شد و جنیدخان به عنوان« قانون شکن » معرفی شد.

در اوت ۱۹۲۷ جنیدخان به اطراف یشکه قویی نقل مکان کرد و در این محل برای مقابله با بلشویک ها ، ستاد جنگ تشکیل داد. در اطراف داش هاوز ، سردارانی با نامهای آشوربای ، سید اوشاق ، بوغرا سردار و شالتای باطیر با جمع‌آوری هزاران سوار ، خود را برای نبرد با بلشویک ها آماده کردند. این سلحشوران که از قبایل آتا ، یموت ، تکه گرد آمده بودند ، با تشکیل ارتشی کوچک با فرماندهی دوردی مورت ضربات سختی بر پیکره ارتش سرخ وارد آرودند. در این نبردها بلشویک ها از هواپیماهای جنگی بهره می بردند و از مواد زهر آگین برای مسموم کردن چاههای آب استفاده می کردند.

فرار به ترکمن‌صحرای ایران

در اکتبر ۱۹۲۷ صحرای قراقوم صحنه نبردهای شدیدی بین قوای جنید خان و بلشویک ها بود. بلشویک ها روز به روز عرصه را بر آنها تنگ‌تر می کردند. مقاومت در برابر سپاه تا دندان مسلح بلشویک ، خصوصاً که بوسیله هواپیماهای جنگی پشتیبانی می شدند ، امر بسیار مشکلی بود. در این میان سوارانی که به فرماندهی شیخ سولقون به ایران فرستاده شده بودند، با خبرهای خوبی برگشتند. این گروه به امر جنید خان برای کسب اطلاع از اوضاع و موقعیت ترکمن‌های جنوب غربی (ترکمن صحرای امروزی) فرستاده شده بود. شیخ سولقون خبر آورد که جنید خان و یارانش می توانند به جنوب بروند و ترکمنان آن نواحی آماده استقبال از آنها هستند . در ماه ﮊوئن ۱۹۲۸ جنیدخان به همراه ششصد سوار وفادار خود به طرف ترکمن صحرای ایران حرکت کرد.

در آن سالها ترکمن صحرا خود درگیر جنگی خونین با حکومت وقت تهران که به دنبال از بین بردن هویت ترکمنها بود ، بودند. رضا پهلوی بدنبال سرکوب و خلع سلاح عشایر جنوب ، یورش وسیعی را به ترکمن صحرا آغاز کرده بود . قشون رضاشاه روستای سلاخ را به آتش کشیدند و آنا گلدی سردار یکی از رهبران شاخص نظامی سیاسی صحرا که بارها قشون رضا پهلوی را در نبرد رو در رو شکست داده بود ، در پی بمباران ترکمنصحرا و نابودی تجهیزات ترکمنها ، به قتل رساندند. بخشی از ترکمنها به تبعیت از چوپان سردار ، فرزند آنا گلدی با سواران خود به گنبد قابوس و مراوه دفه عقب نشینی کردند.استقبال از جنید خان (دراگری بوغاز) توسط بزرگان ترکمن ، در چنین اوضاع و احوالی صورت گرفت.

پایان زندگی و وصیت در افغانستان

اوضاع ترکمن‌صحرا باعث شد جنید خان نتواند از هم قومان جنوبی خود کمکی بگیرد و نیز کمکی به آن ها بکند و مجبور شد به هرات ، به میان ترکمنان شمال افغانستان کنونی نقل مکان کند و سرانجام در همانجا ، با دلی آکنده از آرزوی آزادی وطن فوت کرد. قولتیف در کتاب «سایوز هم قاراشسیزلیق» که به سال ۱۹۹۲ در عشق آباد منتشر شد ، ضمن بازبینی تاریخ آن دوره به وصیت جنید خان به نقل از نزدیکانش اشاره می کند:« بعد از مرگ جسدم را به سرزمین مادریم ببرید و دفن کنید. اگر ممانعت کردند رشوه بدهید و اگر آن نیز کارساز نشد ، جسدم را به آن رودخانه جاری بسپارید. خان پیر به آب جیحون نظر کرد و ادامه داد: «من بوسیله این رود خود را به سرزمینم خواهم رساند و اگرهم نشد بوسیله ماهیانی که جسدم را می خورند به آنجا خواهم رسید».

متن ترکمنی وصیت جنید خان

«من اؤلسم ، جسدیمی إنه توپراغا آشیریپ جایلانگ. اگر إلتدیرمه سه لر پول بیلن آشیرینگ. إگر بو- دا بولماسا جسدیمی هول آقیب یاتان دریا تاشلانگ». قارری خان جیحونا ناظار دیکیأر: «من تورکمن ایلینه دریا بیلن بارایین ، بولماسا-دا جسدیمی ایِین بالیق لار بیلن بارارین».