بهلول

برای دیگر کاربردها، بهلول (ابهام‌زدایی) را ببینید.

بهلول
نام هنگام تولد	ابو واهب بن عمرو الطیرافی کوفی
زادهٔ	قرن هشتم کوفه، خلافت عباسی (عراق امروزی)
درگذشت	۱۹۷ هجری (۸۱۳/۸۱۲ میلادی) بغداد، خلافت عباسی، (عراق امروزی)
مدفن	گورستان الشونیزیه، بغداد
پیشه(ها)	قاضی، مجذوب قدیس
دوران	دوره طلایی اسلام
خویشاوندان	هارون‌الرشید.
خانواده	فهرست بنی‌هاشم شاخه:دودمان عباسی

بهلول نام مشهور واهب بن عمرو، از یاران موسی کاظم بود. او در دوران خلافت هارون‌الرشید می‌زیست. بهلول قاضی و محققی سرشناس بود که از خانواده‌ای مرفه برخاسته بود.

در فرهنگ‌های کردی و افغان نیز شخصیت‌هایی با نام بهلول وجود دارند که در عین داشتن رفتاری دیوانه خردمند محسوب می‌شوند. برخی اشعار کردی به بهلول کرد که با نام بهلول ماهی شناخته می‌شود منسوب است و باور بر این است که او یکی از حکیمان یارسان بوده است. همچنین در فرهنگ افغان اعتقاد بر این است که بهلول مذکور هم دوره محمود غزنوی بوده است.

واژه بهلول در معنای لغوی به معنای مردی خندان، مهتر، نیک‌روی، رهبر مردم و گردآورنده صدقات است، اما در مناطق فرهنگی غیرعرب مانند تاجیک، به معنای فردی ابله و نادان و در شمال آفریقا به معنای شخصی ساده‌لوح به کار می‌رود و شاید با واژه هوبالی/بوهالی نیز هم‌ریشه باشد. در باب معنای آن اختلاف‌نظر وجود دارد. ابن عربی با اشاره به صورت جمع این واژه (بَهالیل)، بهلول تاریخی را نمونه‌ای از آن دسته دیوانگانی دانسته است که بر اثر جذبه و شور معنوی عقل متعارف خود را از دست داده و در زمره شیفتگان الهی قرار گرفته‌اند. مجلسی نیز این واژه را به عنوان صفتی به معنای زیرک و شجاع به کار برده است.

بهلول شدن

زمانی که از سوی هارون‌الرشید در معرض خطر قرار گرفت خود را به دیوانگی زد ولی در مواقع لزوم به مردم پند و اندرز می‌داد.

نسب

نسب کامل او: ابا وهب بهلول بن عمرو بن مغیره بن عباس بن محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب بن هاشم.

دیدار با هارون‌الرشید

نیشابوری، در کتاب خود عقلاء المجانین (عاقلان دیوانه)، ماجرای مشهوری را نقل می‌کند:

هارون‌الرشید در سفر حج بود که از حومه کوفه می‌گذشت. او بهلول را دید که دوان‌دوان می‌رفت و گروهی از کودکان به دنبالش می‌دویدند. خلیفه پرسید، «این کیست؟» گفتند، «بهلولِ دیوانه.» هارون گفت، «همواره آرزوی دیدارش را داشتم. او را فراخوانید، اما نترسانیدش.»

آن‌ها بهلول را صدا زدند و گفتند، «امیرالمؤمنین تو را می‌خواند!» اما او به آن‌ها اعتنایی نکرد.

سپس خود هارون‌الرشید ندا داد، «سلام بر تو ای بهلول.»

بهلول پاسخ داد، «و بر تو باد سلام، ای امیرالمؤمنین.»

هارون گفت، «مشتاق دیدار تو بودم.»

بهلول در پاسخ گفت، «اما من هرگز مشتاق دیدار تو نبودم!»

هارون گفت، «مرا پندی ده، ای بهلول.»

بهلول پاسخ داد، «به چه چیزی پندت دهم؟ به کاخ‌هایشان بنگر... و به گورهایشان نیز بنگر!»

هارون که تحت تاثیر قرار گرفته بود، گفت، «بیشتر پندم ده، که سخن نیکویی گفتی.»

بهلول گفت، «ای امیرالمؤمنین، هر کس که خداوند به او ثروت و زیبایی عطا کند و او در زیبایی‌اش پاک‌دامن بماند و در ثروتش بخشنده باشد، نامش در زمره صالحان ثبت خواهد شد.»

هارون که گمان می‌کرد بهلول خواهان پول است، گفت، «دستور دادیم تا بدهی‌هایت را بپردازند.»

بهلول پاسخ داد، «نه، ای امیرالمؤمنین! بدهی را نمی‌توان با ایجاد بدهی دیگری پرداخت. تو باید حقوق مردم را به آنان بازگردانی و دِین جان خویش را ادا کنی!»

سپس هارون گفت، «دستور دادیم تا مستمری‌ای برایت مقرر کنند.»

بهلول در پاسخ گفت، «ای امیرالمؤمنین، آیا به‌راستی گمان می‌کنی که خداوند روزی تو را می‌دهد اما مرا فراموش می‌کند؟»

سپس روی برگرداند و دوان‌دوان دور شد.

معلمان او

بهلول از ناقلان دانش بود و از محققانی همچون افراد زیر روایت می‌کرد:

• جعفر صادق

• موسی کاظم

• عمرو بن دینار

• عاصم بن ابی‌النجود

• ایمن بن نائل

مرگ و آرامگاه

بهلول در بغداد درگذشت و در گورستان الشونیزیه که امروزه به نام گورستان قدیمی کرخ شناخته می‌شود به خاک سپرده شد. آرامگاه او مکانی تاریخی و شناخته شده است که در پشت مزار معروف کرخی قرار دارد.

اگرچه برخی منابع تاریخ وفات او را سال ۱۹۰ هجری (۸۰۵ میلادی) ذکر کرده‌اند، اما تاریخ‌نگار محمد ابن اسحاق النحوی الوشع، در کتاب خود با عنوان الفاضل فی صفة الأدب الکامل (فضیلت در ساخت ادبیات بی‌نقص)، تاریخ صحیح آن را سال ۱۹۷ هجری (۸۱۳/۸۱۲ میلادی) ثبت کرده است.

بنای آرامگاه او در سال ۱۸۹۳ میلادی توسط کاظم پاشا مرمت شد و گنبدی بر فراز آن ساخته گردید.

جستارهای وابسته

• بهلول ماهی

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «بهلول». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۴ آبان ۱۳۹۱.
• دانشنامه جهان اسلام کتاب نام اوران