الل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جایگاه ژن در کروموزم

اَلل به زبان یونانی allélon به معنای متقابل یا دوجانبه است. هر ژن بر روی کروموزوم (فام‌تن) جایگاه ویژه‌ای دارد در این جایگاه ویژه نوکلئوتیدها چیده شده‌اند که به آن توالی اسید نوکلئیک می‌گویند. [۱] الل (allele) در حقیقت ژن کنترل‌کننده ی یک صفت است که در یک جایگاه مشخص روی کروموزوم قرار گرفته. آلل‌هایی که در جایگاه مشابه هم روی کروموزوم‌های همتا قرار گرفته اند یک صفت را کنترل می‌کنند. مثلاً چروکیدگی یا صاف بودن دانه‌های یک گیاه را دو آللی که در جایگاه مشابه هم روی دو کروموزوم همتا قرار گرفته اند کنترل می‌کنند. بین آلل‌ها سه رابطه ی غالب و مغلوب، غالب ناقص و هم توان برقرار است.

برای نمونه اگر فرض کنید در یک گیاه دیپلویید (Diploid) تنها یک ژن رنگ گلبرگها را تنظیم می‌کند و این گونهٔ گیاهی می‌تواند دارای ۲ گلبرگ به رنگهای سرخ و سپید باشد و رنگ سرخ بر سپید چیره است، آنگاه گیاه با داشتن الل سرخ بر روی هر دو کروموزوم (فام‌تن) خود دارای گلبرگ سرخ، با داشتن الل (دگره) سپید بر روی هر دو کروموزوم خود دارای گلبرگ سپید، و با داشتن الل سرخ بر روی یکی از کروموزوم‌ها و داشتن الل (دگره) سپید بر روی کروموزوم دیگر باز هم دارای گلبرگ سرخ (به دلیل چیرگی صفت سرخی) می‌شود.

رابطه میان الل‌ها[ویرایش]

غالب و مغلوب: در این رابطه بین دو یا چند آللی که روی کروموزوم‌های همتا ( بسته به تعداد کروموزوم‌های همتا تعداد آلل‌ها هم تغییر می‌کند ) قرار دارند رابطه ی غالب و مغلوبی وجود دارد یعنی اینکه یکی ( یا درصورت پلی پلوئیدی بودن ممکن از چندتا ) از آلل‌ها بر دیگری غالب است و اجازه پروتئین‌سازی و تعیین فنوتیپ را به آلل مغلوب نمی دهد. مثلاً صادف یا چروکیده بودن دانیه یک گیاه دیپلوئیدی فقط از طریق دو آلل روی کروموزوم‌های همتا تعیین می‌شود. درصورتی که آلل مربوط به چروکیدگی همان آلل مغلوب باشد و آلل مربوط به صادفی آلل غالب اگر روی یکی از کروموزوم‌ها آلل غالب باشد و روی دیگری آلل مغلوب چون آلل صافی غالب است دانه ی گیاه صاف می‌شود. درصورتی که هردو آلل غالب باشند نیز همان اتفاق می افتد و دانه صاف می‌شود و تنها در صورتی که هردو آلل روی کروموزوهای همتا مغلوب باشند دانه چروکیده می‌شود.

a = آلل مغلوب ( چروکیدگی )

A = آلل غالب ( صافی )

AA = هردو آلل غالب و دانه صاف می‌شود.( خالص )

aa = هردو آلل مغلوب و دانه چروکیده می‌شود. ( خالص )

Aa = آلل صافی غالب است و اجازه ی بروز پیدا کردن به مغلوب نمی دهد یعنی دانه صاف می‌شود. ( ناخالص )

هم توانی: در این رابطه هیچ یک از دو آلل نمی تواند بر دیگری به درستی غالب شود و هردو آلل به صورت هم‌زمان بروز پیدا می‌کنند. مثل گاوی که یک آلل برای رنگ موی سیاه دارد و یک آلل برای رنگ موی سفید به همین دلیل موی در بعضی قسمت‌ها سفید و در بعضی قسمت‌ها سیاه است.

غالب ناقص: در این رابطه هردو آلل به‌طور هم‌زمان و ترکیبی اثر خود را نشان می دهند و فنوتیپی بینابین ظاهر می‌کنند. مثلاً رنگ گلبرگ‌های یک گل دیپلوئیدی که یک آلل رنگ سرخ دارد و یک آلل رنگ سفید به دلیل رابطه ی هم توانی گلبرگ‌های صورتی خواهد داشت. یعنی ترکیب رنگ سرخ و سفید.

تغییر الل[ویرایش]

جهش با بازآرایی، کاهش، یا افزایش نوکلئوتید(ها) در توالی اسید نوکلئیک یک الل (دگره) می‌تواند باعث پدید آمدن الل (دگره) ای نو در یک جاندار شود که اگر این دگره نو باعث سازگاری کمتر آن جاندار در زیستگاه آن نشود، این دگره نو می‌تواند در نسلهای بعدی آن جاندار گسترش یابد.

یاخته‌های جانداران دودسته یا دولا، برای هر ژن دو کروموزوم دارند. در جایگاه ویژهٔ آن ژن بر روی آن ۲ کروموزوم، ۲ الل (دگره) از دگره‌های گوناگون احتمالی می‌توانند جای بگیرند. این دو دگره می‌توانند همانند باشند که در این صورت ژنوتیپ این جاندار [هموزیگوت] می‌باشد. اگر دو الل (دگره) یک ژن همانند یکدیگر نباشند، ژنوتیپ [هتروزیگوت] خواهد بود. در این صورت فنوتیپ (رخ‌مانهٔ) جاندار می‌تواند دارای چندین حالت باشد که این حالت‌ها بستگی به کارکرد و واکنش فرآورده‌های آن ژن و الل‌های آن ژن دارد.

منابع[ویرایش]

  1. دگره از واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی به جای allele یا allelomorph در انگلیسی و در حوزهٔ زیست‌شناسی است. «فرهنگ واژه‌های مصوّب فرهنگستان: ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۵، بخش لاتین». فرهنگستان زبان و ادب فارسی. ۱۱. بازبینی‌شده در ۱۴ فروردین ۱۳۹۱.