گره‌های مداری ماه

گره‌های ماه دو نقطه‌ای هستند که مسیر مداری ماه، دایرةالبروج (مسیر ظاهری سالانه خورشید بر روی کره سماوی) را قطع می‌کند.

به هر یک از دو گره مداری ماه، گره ماه گفته می‌شود؛ یعنی دو نقطه‌ای که مدار ماه، مدار زمین (دایرةالبروج) را قطع می‌کند. گره صعودی یا شمالی جایی است که ماه وارد نیمکره دایرةالبروجی شمالی می‌شود، در حالی که گره نزولی یا جنوبی جایی است که ماه وارد نیمکره دایرةالبروجی جنوبی می‌شود.

آن‌ها دلیل فصل گرفت هستند و تقاطع لازم برای هم‌راستا شدن خورشید، زمین و ماه به شمار می‌روند.

گره‌های ماه و گوزهر در سنت ایرانی

در اخترشناسی و اختربینی سنتی، دو نقطه‌ای که مدار ماه، دایرةالبروج را قطع می‌کند «گره‌های ماه» نامیده می‌شوند. گره‌ای که ماه هنگام گذر از آن از جنوب دایرةالبروج به سوی شمال می‌رود، گره بالارونده و گره روبه‌روی آن که گذر ماه از شمال به جنوب در آن رخ می‌دهد، گره پایین‌رونده نام دارد. در متون فارسی و عربی دورهٔ اسلامی، این دو به‌ترتیب با نام‌های رأس و ذنب شناخته می‌شدند و در مجموع «عقدتین»، «جوزهرتین» یا دو «جوزهر» نیز خوانده می‌شدند. ابوریحان بیرونی در التفهیم نیز جوزهر را نام این دو نقطه می‌داند و توضیح می‌دهد که نقطهٔ گذر به سوی شمال «رأس» و نقطهٔ گذر به سوی جنوب «ذنب» نامیده می‌شود. ذنب شکل عربی‌شده دنب (دُم) فارسی است.

گرهٔ پایین‌روندهٔ مدار ماه (دُم، ذنب)، به‌صورت پیکرهٔ انسانیِ بی‌سر، برگرفته از یک نسخهٔ خطی فارسی.

واژهٔ گوزهر یا گوچهر پیشینه‌ای ایرانی و پیش از اسلام دارد و صورت عربی‌شدهٔ آن جوزهر است. در زبان فارسی میانه، گوزیهر نام اژدهایی آسمانی بود که میان دو گرهٔ ماه کشیده تصور می‌شد. سر این اژدها، یعنی سرِ گوزهر، با گرهٔ بالارونده و دم آن، دمِ گوزهر، با گرهٔ پایین‌رونده برابر دانسته می‌شد. دانشنامهٔ ایرانیکا این واژه را دنبالهٔ واژه‌ای ایرانی باستان می‌داند که در اوستا به صورت صفتی برای ماه به کار رفته است؛ در دورهٔ فارسی میانه، این واژه معنایی ویژه در اخترشناسی و اختربینی یافت و به اژدهای خیالیِ میان دو گرهٔ ماه گفته شد.

پیوند گوزهر با اژدها از آنجا اهمیت یافت که خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی تنها هنگامی می‌توانند رخ دهند که خورشید و ماه در نزدیکی گره‌های ماه قرار گیرند. از این رو، در جهان‌بینی کهن، اژدهای گوزهر با «بلعیدن» یا تاریک کردن خورشید و ماه پیوند یافت. در فارسی میانه برای دو سوی این پیکره از تعبیرهای «سرِ گوزهر» و «دمِ گوزهر» استفاده می‌شد و همین انگاره پس از انتقال به سنت اخترشناسی دورهٔ اسلامی در قالب «رأس» و «ذنب» و نیز «رأس‌التنین» و «ذنب‌التنین» ادامه یافت.

در بندهشن، یکی از مهم‌ترین نوشته‌های کیهان‌شناختی زرتشتی به زبان فارسی میانه، گوزهر در شمار نیروهای آسیب‌رسان به سامان آسمانی قرار گرفته و با خورشید، ماه و اختران در ستیز دانسته شده است. در این متن، گوزهر و «موش‌پَریگ» در کنار سیارات بدکردار ظاهر می‌شوند و در برابر اختران و تابندگان قرار می‌گیرند. لغت‌نامهٔ دهخدا نیز ذیل «گوزهر»، با استناد به بندهشن و حاشیهٔ ابراهیم پورداوود بر یسنا، به همین پیوند گوزهر با نیروهای مخالف خورشید و ماه اشاره می‌کند.

انگارهٔ گوزهر همچنین در باورهای فرجام‌شناختی زرتشتی حضور دارد. در روایت بندهشن، گوزهر در رویدادهای پایانی جهان نقشی دارد و سقوط یا نابودی آن با گداخته‌شدن فلزات و پالایش نهایی جهان پیوند یافته است. بنابراین گوزهر در فرهنگ ایرانی تنها یک اصطلاح فنی اخترشناختی نبود، بلکه هم‌زمان عنصری از کیهان‌شناسی، اسطوره‌شناسی و فرجام‌شناسی ایرانی نیز به شمار می‌رفت.

پس از گسترش اخترشناسی ایرانی در جهان اسلام، واژهٔ فارسی «گوزهر» به صورت عربی‌شدهٔ «جوزهر» وارد متون علمی عربی شد. در این متون «جوزهر» گاه به هر یک از گره‌ها، گاه به مجموعهٔ آن دو و در برخی آثار به دستگاه فرضی مربوط به مدار ماه گفته می‌شد. لغت‌نامه دهخدا، با نقل از کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم و دیگر فرهنگ‌های کهن، «جوزهر»، «عقدتین»، «جوزهرتین» و «تِنّین» را از نام‌های مرتبط با این دو نقطه برمی‌شمارد.

از این رو، نام‌های تاریخی و فارسیِ مرتبط با گره‌های ماه را می‌توان چنین خلاصه کرد: گره بالارونده = رأس، سرِ گوزهر یا سرِ اژدها؛ گره پایین‌رونده = ذنب، دمِ گوزهر یا دمِ اژدها؛ و هر دو با هم = گره‌های ماه، گوزهر، جوزهر، عقدتین یا جوزهرتین. در کاربرد فارسیِ امروز، «گره بالارونده» و «گره پایین‌رونده» از نظر اخترشناختی روشن‌ترین نام‌ها هستند، در حالی که «سرِ گوزهر» و «دمِ گوزهر» بازتاب‌دهندهٔ سنت واژگانی و اسطوره‌ای ایرانی‌اند.

نام‌ها و نمادها

گره‌ها در فرهنگ‌های مختلف جهان نام‌های گوناگونی دارند. در متون عربی قرون وسطی، در کنار هفت اختر ، اعتقاد بر این بود که یک شبه‌سیاره هشتم علت خورشیدگرفتگی و ماه گرفتگی است که به آن التنین یا الجوزهر گفته می‌شد. گره صعودی با عنوان سر اژدها با نماد ☊ و گره نزولی با عنوان دم اژدها با نماد ☋ شناخته می‌شود.

در اختربینی هندو، گره‌ها در کنار هفت اختر ناواگراها را تشکیل می‌دهند؛ گره صعودی ☊ راهو و گره نزولی ☋ کتُو نامیده می‌شود.

حرکت

خط گره‌ها که محل تقاطع دو صفحه مربوطه نیز است، با دوره تناوب ۱۸.۶ سال یا ۱۹.۳۵ درجه در سال می‌چرخد. هنگام مشاهده از شمال سماوی، گره‌ها در جهت عقربه‌های ساعت به دور زمین حرکت می‌کنند، یعنی با حرکت راجع (خلاف چرخش خود زمین و گردش آن به دور خورشید). بنابراین زمان از عبور از یک گره تا گره بعدی تقریباً نصف سال منهای نصفِ ۱۹.۱ روز - یا حدود ۱۷۳ روز است.

از آنجا که صفحه مداری ماه در فضا حرکت پیشروی دارد، گره‌های ماه نیز به دور دایرةالبروج پیشروی می‌کنند و یک دور کامل را در ۱۸.۶۱۲۹۵۸ سال تکمیل می‌کنند. همین چرخه اندازه‌گیری‌شده در برابر یک دستگاه مرجع لخت، مانند سامانه بین‌المللی مرجع سماوی، که دستگاه مختصات نسبی به ستارگان ثابت است، ۱۸.۵۹۹۵۲۵ سال است.

گرفتگی‌ها

پیشروی گرهی گره‌های ماه در حالی که زمین به دور خورشید می‌گردد، باعث ایجاد فصل گرفت تقریباً هر شش ماه یک‌بار می‌شود

ماه گرفتگی تنها زمانی می‌تواند رخ دهد که ماه کامل در نزدیکی یکی از گره‌های ماه باشد، در حالی که خورشیدگرفتگی تنها زمانی می‌تواند رخ دهد که ماه نو در نزدیکی یکی از گره‌های ماه باشد.

هر دو خورشیدگرفتگی ژوئیه ۲۰۰۰ در زمانی رخ دادند که ماه در گره صعودی خود بود. گرفتگی‌های گره صعودی به‌طور متوسط پس از یک سال دراکونی که حدود ۰.۹۴۹۰۱ سال گرگوریایی است، تکرار می‌شوند، همان‌طور که گرفتگی‌های گره نزولی نیز چنین هستند.

گرفتگی ماه یا خورشید زمانی می‌تواند رخ دهد که گره‌ها با خورشید هم‌راستا شوند، که تقریباً هر ۱۷۳.۳ روز یک‌بار اتفاق می‌افتد. انحراف مدار ماه نیز گرفتگی‌ها را تعیین می‌کند؛ سایه‌ها زمانی متقاطع می‌شوند که گره‌ها با ماه کامل و ماه نو هم‌زمان شوند، یعنی زمانی که خورشید، زمین و ماه در سه بعد در یک راستا قرار گیرند.

در عمل، این بدان معناست که سال استوایی روی ماه تنها ۳۴۷ روز طول می‌کشد. این سال دراکونی نامیده می‌شود. فصل‌های روی ماه در این دوره جای می‌گیرند. برای حدود نیمی از این سال دراکونی، خورشید در شمال استوای ماه است و برای نیمه دیگر، در جنوب استوای ماه است. بدیهی است که اثر این فصل‌ها در مقایسه با تفاوت بین شب ماه و روز ماه ناچیز است. در قطب‌های ماه، به جای روزها و شب‌های معمولی ماه که حدود ۱۵ روز زمینی است، خورشید به مدت ۱۷۳ روز بالا خواهد بود؛ طلوع و غروب قطبی هر سال ۱۸ روز طول می‌کشد.

افراط‌ها

افراط‌های انحراف

هر ۱۸.۶ سال، زاویه بین مدار ماه و استوای زمین به حداکثر ۲۸ درجه و ۳۶ دقیقه می‌رسد. به این پدیده توقف بزرگ ماه گفته می‌شود. در حدود این زمان، میل ماه از -۲۸°۳۶′ تا +۲۸°۳۶′ تغییر خواهد کرد. برعکس، ۹.۳ سال بعد، زاویه بین مدار ماه و استوای زمین به حداقل ۱۸ درجه و ۲۰ دقیقه می‌رسد. به این پدیده توقف کوچک ماه گفته می‌شود.

اثر بر کشند

پیشروی گره‌های ماه تأثیر کوچکی بر جزر و مد زمین دارد. سازمان ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده پایین‌ترین آب کم‌فشار میانگین را در یک مکان با میانگین‌گیری ارتفاع پایین‌ترین جزر ثبت شده در آن مکان در طول دوره ثبت ۱۹ ساله تعیین می‌کند.

جستارهای وابسته

• خورشیدگرفتگی
• توقف ماه
• مدار ماه

پیوندهای بیرونی

• پایگاه داده خورشید و ماه