گروسو فوگ

گروسو فوگ (به آلمانی: Große Fuge)‏ (فوگ بزرگ) یک قطعهٔ تک-موومانه برای کوارتت زهی از لودویگ وان بتهوفن می‌باشد. شهرتش به خاطر طبیعت بی‌رحم و درونگرانهٔ آن و همچنین دشواری اجرا از نظر تکنیکی می‌باشد، حتی با توجه به معیارهای دورهٔ پایانی آثار وی. در سال‌های ۱۸۲۵ تا ۱۸۲۶ تصنیف شده، زمانی که بتهوفن کاملاً ناشنوا بوده. این اثر، به تنهایی، تجلی ماهیت ژرف و پیچدهٔ آثار متأخر بتهوفن می‌باشد.

اکثر منتقدین قرن ۱۹ـُم این کار را رد کردند. دانیل گرگوری میسون آن را "زننده" می‌خواند. لویس اسپور، همراه آثار متأخر بتهوفن، آن را "غیر قابل کشف و درک نکردنی" می‌خواند. تئودور هلم می‌نویسد: "آثار بتهوفن همیشه زیبا و شکوهمند است، ولی در اینجا از زیبایی و شکوه چیزی نمی‌بینم، زیرا او در این فوگ به یکباره به هوس بازی‌هایِ دیوِ پنهانِ نفس تسلیم شده، به خشونت روی آورده، و به همین دلیل کسالت بار می‌نماید." هرچند نظرات نکوهندهٔ منتقدان در مورد این اثر بیشتر اوایل قرن ۲۰ـُم شکل گرفت. در حال حاضر این اثر به عنوان بزرگترین دستاوردهای بتهوفن شناخته می‌شود. ایگور استراوینسکی در مورد آن گفته: "قطعه‌ای کاملاً معاصر که تا ابد معاصر خواهد ماند." وی معتقد است این اثر بزرگترین اثر موسیقایی تاریخ موسیقی است.

تاریخچه

بتهوفن گروسو فوگ را در اصل به عنوان موومان پایانی کوارتت زهی شمارهٔ ۱۳ اپوس ۱۳۰ تصنیف کرده بوده. ولی به خاطر طبیعت ناملومس و دشواری اجرای آن، ناشرش آرتاریا از او خواست تا پایان (فینال) دیگری برای این کوارتت بسازد. بتهوفن به خاطر شخصت سرسختش و بی‌تفاوتی‌اش نسبت به‌نظر عموم مشهور بوده، ولی در مقابل اصرار و پافشاری آرتاریا و دیگران تسلیم می‌شود و این فوگ را جداگانه منتشر می‌کند (با اپوس ۱۳۳). یک سال بعد یعنی در پاییز ۱۸۲۶ روندوی فینال فعلی راکه ملایم‌تر و وابستگی بیشتری به سایر موومان‌های کوارتت دارد برای آن می‌سازد. امروزه اجرا کنندگان این کوارتت، هر دو فینال را برای آن اجرا می‌کنند.

اولین طرح‌های این فوگ در کنار مقدمهٔ کوارتت شمارهٔ ۱۵ در دفترچه‌های سال ۱۸۲۴ روی کاغذ آمده، یعنی پیش از تولد ایدهٔ خود کوارتت شمارهٔ ۱۳. (شماره گذاری آخرین کوارتت‌های بتهوفن با تاریخ تنظیم آن‌ها نمی‌خواند. ایدهٔ کوارتت‌های شمارهٔ ۱۳ و ۱۵ تقریباً با هم در ذهن بتهوفن نشسته بودند و در کنار هم پیش رفته‌اند. ولی کوارتت ۱۳ را بیش از ۳ ماه پس از اتمام کوارتت شمارهٔ ۱۵ به اتمام رساند.)

آنالیز

کوارتت با یک پیش‌درآمد ۲۴ میزانه شروع می‌شود، که یکی از دو تِم اصلی فوگ را معرفی می‌کند، لحن آن ارتباط نزدیکی با پیش‌درآمد کوارتت زهی شمارهٔ ۱۵ اپوس ۱۳۲ دارد. سپس بتهوفن به یک فوگ دوتایی ناموزون و سخت، با مضمون ثانویه‌ای از نواهای جهشی دراماتیک، پرش می‌کند. به‌دنبال این پیش‌درآمد، قسمت فوگال آغاز می‌شود، که از چند بخش دنباله‌ای در ریتم و میزان سرعتی متفاوت تشکیل شده. بخش‌های فوگ، برای به وجود آوردن ساختاری بریده بریده و شگفت انگیز، بارها و بدون هیچ مقدمه‌ای قطع می‌شوند. قسمت پایانی ملایم، با مکث‌های طولانی و خلاصه‌ای از پیش‌درآمد است، که با فینالی پرشتاب به انتها می‌رسد.

همانند پایان اکثر کارهای متأخر بتهوفن، همانند چکامهٔ شادی از سمفونی شمارهٔ ۹ و موومان پایانی سونات هامرکلاویر، گروسو فوگ را به عنوان یک فرم چند-موومانه که در یک موومان بزرگ‌تر ادقام شده می‌توان در نظر گرفت. هر بخش کوچکتر دگرگون شدهٔ تم اصلی می‌باشد. گروسو فوگ نمونهٔ یک روند ترکیبی می‌باشد که بتهوفن در آثار متأخر خود به کار برده: ترکیبی از عناصر فرم واریاسیون، فرم سونات و فوگ. البته برخی از مفسران کل گروسو فوگ را به عنوان یک سونات ملاحظه کردند.

تنظیم برای پیانو چهار-دست

پس از اینکه بتهوفن را مجبور کردند که گروسو فوگ را از کوارتت شماره ۱۳ جدا کند، آرتاریا که انتشار اثر را به عهده گرفته بود، در نظر داشت که این فوگ را با تغییراتی برای پیانو چهار-دست تنظیم و به چاپ برساند. انجام این کار را به آنتون هالم از شیفتگان بتهوفن واگذاشت. هالم در ضمن این کار چنان مجذوب آن شده بود که در هر میزان آن به حال جذبه دچار می‌شد و احساس می‌کرد که قدرت هارمونی و پربار بودن بیان هنری‌اش مانند موجی آدمی را می‌گیرد و همراه خود می‌برد. بتهوفن از این کار راضی نبود و موافق نبود که فوگ به صورت چهار-دست اجرا شود، هالم به ناچار برای نواختن آن با دو دست تلاش‌های بسیار کرد و گاهی مجبور می‌شد با دست راست قسمتی از وظایف دست چپ را هم انجام دهد. بتهوفن کار او را زیر نظر داشت و تصحیح می‌کرد، با آنکه آرتاریا برای تنظیم فوگ به صورت جدید بهایی به هالم پرداخته بود، ولی در تنظیم جدید بیشتر خود بتهوفن سهیم بود. این تنظیم در دهم مارس ۱۸۲۷ با اپوس ۱۳۴ منتشر شد.

اجرا و ویژگی‌های فرهنگی

در اولین اجرای کوارتت زهی شمارهٔ ۱۳ به رهبری شوپنتزیگ در ۲۱ مارس ۱۸۲۶، حضار درخواست اجرای دوبارهٔ فقط دو موومان میانی این کوارتت را کردند که خشم بتهوفن را برانگیخت. غرولند کنان گفت: "پس چرا اجرای دوبارهٔ فوگ را درخواست نکردند؟ آن به تنهایی باید تکرار می‌شد. باید تنقلات در آخور این گاو و خرها ریخت. این‌ها از فوگ چیزی سر در نمی‌آورند. فوگ به درد اینها نمی‌خورد!"

گروسو فوگ از جملهٔ تصنیفات بتهوفن است که کمتر در لحظهٔ اول مورد قبول شنونده قرار می‌گیرد، علت آن ترکیب دیسونانسی و پیچیدگی کُنترپوانی آن می‌باشد. منتقدی در اولین اجرای آن نوشت: "غیر قابل درک همانند زبان چینی." جوسف دی مارلاو در راستای درک قطعه نوشته: "نگرش ذهنی اکثر مردمی که موسیقی مجلسی گوش می‌دهند باید دستخوش تغییری بنیادی شود." ماهیت مبهم و دشوار قطعه در رمان منفی پنجاه درجه‏ی کیم استنلی رابینسون به نمایش گذاشته شده: در صحنه‌ای از آن شخصیت اصلی به صورت جنون آمیزی مشغول تمیز کردن خانهٔ خود می‌باشد، در حالی که به گروسو فوگ و موومان 4ـُم سونات هامرکلاویر به صورت همزمان گوش می‌دهد به طوری که هر کدام با صدای بسیار بلند از دو دستگاه پخش جداگانه در حال پخش هستند.

منابع

• ژوزف دی مارلاو، کوارتت‌های بتهوفن (۱۹۲۸)، انتشارات دوور ۱۹۶۱ ISBN ۰-۴۸۶-۲۰۶۹۴-۷
• ژوزف کرمان، کوارتت‌های بتهوفن ۱۹۶۶ ISBN ۰-۳۹۳-۰۰۹۰۹-۲
• کیم استنلی رابینسون، منفی پنجاه درجه (۲۰۰۷)، بانتام، ISBN ۰-۵۵۳-۵۸۵۸۱-۹
• ماینارد سالومون، بتهوفن (۱۹۷۸)، انتشارات گراندا، ISBN ۰-۵۸۶-۰۵۱۸۹-۹
• رابرت وینتر و رابرت مارتین، همراه کوارتت بتهوفن (۱۹۹۴)، انتشارات دانشگاه کالیفرنیا ISBN ۰-۵۲۰-۲۰۱۲۰-۴
• رومن رولان، زندگی بتهوفن، ترجمهٔ دکتر محمد مجلسی، چاپ دوم، ۱۳۷۵، انتشارات دنیای نو

‎