کنترل جمعیت

نقشه جهان که نمایانگر کشورها و نرخ زادولد در آن‌ها است. اطلاعات ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰.

     ۷-۸ فرزند      ۶-۷ فرزند      ۵-۶ فرزند      ۴-۵ فرزند      ۳-۴ فرزند      ۲-۳ فرزند      ۱-۲ فرزند      ۰-۱ فرزند

کنترل جمعیت انجام اعمالی است که به‌طور ارادی میزان زاد و ولد را کاهش می‌دهد. کنترل جمعیت معمولاً در کنار تنظیم خانواده مطرح می‌شود و هدف از این هر دو، کمک به والدین است تا از داشتن فرزند ناخواسته جلوگيري كنند و فاصله بين فرزندان را خود تنظيم نمايند. کنترل جمعیت در ابعاد خرد، باعث کاهش مرگ و میر نوزادان و مادران و پرهیز به دنیا آمدن فرزندها ناخواسته، و در ابعاد کلان باعث بهبود وضعیت آموزش و برخورداری خانواده‌ها از سطح زیستی مناسب و نیز کنترل رشد جمعیت و هماهنگی آن با توسعه اجتماعی و اقتصادی می‌گردد.

کنترل جمعیت انسان

منظور از کنترل جمعیت در انسان، ایجاد تغییری عامدانه و ساختگی در نرخ رشد جمعیت انسان است. از نظر تاریخی، کنترل جمعیت انسانی از طریق محدودسازی نرخ زایش، و معمولاً به دستور دولت صورت گرفته است.تا به امروز، کنترل جمعیت انسانی به عنوان یک واکنش به عواملی نظیر سطح بالا یا رو به افزایش فقر، نگرانی‌های زیست‌محیطی، دلایل مذهبی، و جمعیت بیش از اندازه صورت گرفته است. در حالی که کنترل جمعیت می‌تواند شامل اقداماتی باشد که زندگی انسان‌ها را با دادن کنترل بیشتر به آنها بر روی تولیدمثل‌شان بهبود بخشد، برخی برنامه‌ها این معیارها را نوعی سوءاستفاده می‌دانند. در سطح جهانی، جنبش کنترل جمعیت از دهه‌های 1960 و 1970 فعال است، و پروژه‌های بسیاری در زمینه‌ی بهداشت تولیدمثل و برنامه‌ریزی برای خانواده‌ها انجام داده است.در دهه‌ی 1980، بین طرفداران کنترل جمعیت و فعالان سلامت زنان تنش بالا گرفت، چرا که فعالان سلامت زنان، حقوق تولیدمثلی زنان را به عنوان بخشی از یک رویکرد حقوق بشری قبول داشتند. مخالفت فزاینده با رویکرد محدود و تک‌بعدی به کنترل جمعیت، منجر به تغییری قابل توجه در سیاست‌های کنترل جمعیت در سال‌های ابتدایی دهه‌ی 1990 گردید.

روش‌ها

رای کنترل جمعیت ممکن است از یک مورد یا موارد بیشتری از روش‌های زیر استفاده شود، هر چند که روش‌های دیگری نیز غیر از این‌ها وجود دارد: • پیشگیری از بارداری • خودداری (abstinence) • سقط‌جنین پزشکی • کاستن از مهاجرت • عقیم‌سازی (سترون‌سازی) • مرگ خودخواسته (euthanasia) • نسل‌کشی روش یا روش‌های گزینش‌شده برای کنترل جمعیت، می‌تواند به‌شدت تحت تاثیر باورهای مذهبی و فرهنگی اعضای جامعه باشد. ناکامی در استفاده از سایر روش‌های کنترل جمعیت، می‌تواند منجر به استفاده از سقط‌جنین یا نوزادکشی به عنوان راه‌حل‌هایی در این زمینه باشد [نیازمند منبع]. همان‌طور که عمل کنترل جمعیت ممکن است در یک کشور جلوه‌ای قانونی/ اجباری داشته باشد، ممکن است در کشوری دیگر غیرقانونی یا مشروط باشد، که حاکی از مجادله‌ها پیرامون این موضوع است.

جنبش کنترل جمعیت

در قرن بیستم، حامیان کنترل جمعیت جذبِ بینش‌های توماس مالتوس، روحانی و اقتصاددان بریتانیایی شدند، که در سال 1798 اثری را زیر عنوان «درباره‌ی اصل جمعیت (An Essay on the Principle of Population)» منتشر کرد. مالتوس معتقد بود که، «جمعیت جامعه، هنگامی که کنترل نشود، با ضریب هندسی (2، 4، 8، 16، 32، پ - م) افزایش می‌یابد، در حالی که منابع غذایی با ضریب محاسباتی (1، 2، 3، 4، – م) افزایش می‌یابند.» وی همچنین مفاهیم «کنترل‌کننده‌های مثبت» و «کنترل‌کننده‌های پیشگیرانه» را مطرح کرد. «کنترل‌کننده‌های مثبت» مانند بیماری‌ها، جنگ، فجایع و قحطی، از جمله عواملی هستند که مالتوس آنها را در افزایش ضریب مرگ‌ومیر مؤثر می‌دانست.

کنترل جمعیت در ایران

کنترل جمعیت در ایران از سال ۱۳۳۷ شروع شد اما برنامه‌های منسجم کنترل جمعیت از سال ۱۳۴۸ آغاز شدند. در سال‌های قبل از انقلاب اسلامی ایران، رشد جمعیت ایران در اثر این برنامه‌ها از ۱٫۳ درصد به ۱٫۲ درصد کاهش نشان داد. بعد از انقلاب و به واسطه عوامل مختلف از جمله جنگ ایران و عراق رشد جمعیت در ایران به شدت افزایش یافت به طوری که در سال ۱۳۶۵ به بالاتر از ۳٫۲ درصد رسید. در سال ۱۳۶۷ سیاست‌های جلوگیری از موالید در دستورکار دولت قرار گرفت که شامل ارائه خدمات پیشگیری از بارداری رایگان (ارائه کاندوم رایگان در مراکز بهداشت شهری و روستایی، و نیز انجام رایگان وازکتومی) و حذف کلیه سیاست‌های تشویقی ۳ اولاد به بالا بود. (قانون حذف سیاست‌های تشویقی فرزند سوم به بعد، در سال ۱۳۷۲ رسما به تایید شورای نگهبان رسید.) این اقدامات منجر به سریع‌ترین کاهش ثبت شده در نرخ رشد جمعیت یک کشور شد و نرخ رشد جمعیت ایران را در مدت کوتاهی از ۳٫۲٪ به ۱٫۲٪ در سال رساند. با این وجود در سال‌های اخیر مسئولان بلندپایه مانند رئیس‌جمهور محمود احمدی‌نژاد با سیاست کنترل جمعیت مخالفت کرده‌اند.

جستارهای وابسته

• جمعیت جهان
• فهرست کشورها بر پایه نرخ رشد جمعیت