چلیپا (خوشنویسی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

چلیپا یكى از پركاربردترین قالبها و شیوه‌هاى نگارش در خوشنویسى به‌ویژه در ایران است. خط چلیپا شکلی است از دو خط متقاطع که به زوایای قایم تقاطع کرده باشند . به نوشته امیرخانى چلیپا مورب نوشتنِ دو بیت یا چهار مصراع از شعرى، با مضمون و پیامِ واحد، در یك صفحه مستطیل است. بدین ترتیب كه باید چهار سطر شعر را، كه امكان دارد از نظر هندسه حروف و كلمات، ناموزون و ناهمگون باشند، در مجموعه‌اى تناسب بخشند، ضمن آنكه در مجموع و در هر چهارسطر، نسبتهاى مشترك چون زنجیره‌اى پیوستگى داشته باشند و در آن اصول زیبایى رعایت شود.

چلیپا در خوشنویسی[ویرایش]

از كلمه چلیپا در خوشنویسى دو معنا استنباط می‌شود: 1) نمونه آثارى كه در آن كرسىِ كلمات «مورب» است و سطرها به صورتِ متقاطع با كرسىِ آشنا و اولیه خوشنویسى (كرسى افقى) قرار گرفته‌اند، كه نمونه آن در آثارِ تاریخى خوشنویسى، بیشتر در آثارِ قبل از قرن نهم و در اَقلام ستّه (خطوط شش‌گانه) و خط تعلیق، مشهود است.

2) كرسیهاىِ مورب چهارگانه‌اى كه با نسبتى خاص (بر مبناى خطوط مفروضِ عمودى و افقى) قرار می‌گیرند و ظهور آنها در تاریخ خوشنویسى با وضوح بیشتر، پس از ابداع و رواجِ خط نستعلیق و سپس شكسته، یعنى پس از قرن نهم، دیده می‌شود . با توجه به رواج چلیپا در معناى دوم، آنچه گذشتگان به نام چلیپا می‌شناختند، به مورب‌نویسى شهره شد.

با آنكه چلیپانویسى حتى در اولین آثار به خط نستعلیق - به قلم خواجه‌ میرعلی تبریزی با شكلى امروزى - دیده می‌شود و با اینكه همه بزرگانِ نستعلیق، به چلیپانویسى اقبال بسیار داشته‌اند، لیكن هیچ كدام چلیپا را تعریف نكرده‌اند. گواهِ این مدعا نپرداختن به این موضوع در سه رساله نامدارِ صراط‌السطورِ سلطان‌علی مشهدی ، مدادالخطوطِ میرعلی هروی ، و آداب‌المشقِ باباشاه اصفهانى یا میرعماد قزوینی است. این اقبال به چلیپانویسى و نپرداختن به مسائلِ نظرىِ آن، شاید از آن‌رو بوده است كه خوشنویسانِ گذشته، ملاك و معیارِ زیبانویسى عبارات را در قالب «سطرنویسى» می‌جسته و می‌پنداشته‌اند هركس سطرنویسى را درست آموخته باشد، از عهده چلیپا نیز بر خواهد آمد. اما چون در سیر تاریخىِ خوشنویسى، چلیپانویسى با شعر فارسى نسبتِ استوارى برقرار ساخته، یكى از شیوه‌هاىِ نوشتارىِ پركاربرد خوشنویسى، به ویژه خط نستعلیق و خط شكسته شده است.

چلیپا در خوشنویسی معاصر[ویرایش]

خوشنویسان قرنِ حاضر در ایران، براساس مشاهدات خود از نمونه‌هاى تاریخىِ چلیپا و تجربیات خویش تقسیم‌بندیهاى گوناگونى از چلیپا كرده‌اند كه مورد توافق همه نیست.

این تقسیم‌بندیها بر دو نوع‌اند: 1) انواع چلیپا براساس ساختارِ كرسى سطرها، كه عبارت‌اند از : چلیپاى ساده؛ چلیپاى مُرَدَّف، كه تفاوت آن با چلیپاى ساده این است كه همه سطرها از یك جهت آغاز می‌شوند؛ چلیپاهاى مركّب، كه از تركیب چلیپاهاى ساده یا مردّف پدید می‌آیند و صورتهاى متنوعى به دست می‌دهند، مانندِ چلیپاى گیسو و چلیپاى گردان).

2) انواع چلیپا برپایه تركیب حروف و عبارات در سطرها، كه عبارت‌اند از :

الف) چلیپاى ساده (موافق)، كه در هر سطر یك كشیده (مَدّ) قرار می‌گیرد و تمامى چهار كشش از انواع كشیده‌هاى اصلى (مدّاتِ حقیقى) محسوب می‌شوند، مانند باء كشیده، و سین. بهترین حالت قرار گرفتنِ كشیده‌ها در چلیپا، روبه‌روى هم بودن آنهاست یا اینكه مَدِّ سطرِ دوم، به نسبت سطر اول، اندكى به سمت راست متمایل شود.

ب) چلیپاى غیرهمگون (ناموافق). در این نوع، برخلاف نوع اول، كشیده در مصراع دوم در سمت چپ و نزدیك به انتهاى سطر واقع است :

ج) چلیپاهاى همساز (داراى ردیف شعرى)، كه انتهاى مصراعهاى 1 و 2 و 4 آنها به یك شكل است :

د) چلیپـاهـایـى با چند كرسـى در هر سطـر :

در چلیپاهایى كه طول هر سطر آن (به لحاظ تعداد كلمات در سطر) متعادل و متوسط باشد، میانگینِ فاصله بین سطور ده تا دوازده نقطه، از نقطه معیار خواهد بود (نقطه معیار هر قلم عبارت است از نقطه كاملى با طول و عرض مساوى، كه با زبانه هر قلم بر كاغذ ایجاد می‌شود). در چلیپاهایى كه طول سطرهاى آن بلند است، فاصله مذكور تا پانزده نقطه نیز به زیبایىِ اثر نقصانى وارد نمی‌آورد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

چلیپای ایرانی

منابع[ویرایش]

فرهنگ معین؛ غلامحسین امیرخانى، «حسن وضع و حسن تشكیل»، فصلنامه چلیپا، ش 2 (زمستان 1370)؛ برگزیده‌اى از گنجینه خط و كتابت (میرعماد): مجموعه فرهنگى سعدآباد، تهران: سازمان میراث فرهنگى كشور، 1376ش؛ مهدى بیانى، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران 1363ش؛ حبیب‌اللّه فضائلى، اطلس خط، اصفهان 1350ش؛ حمیدرضا قلیچ‌خانى، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسى و هنرهاى وابسته، تهران 1373ش.