اشتقاق

در زبان شناسی، اشتقاق برای ساختن کلمات جدید استفاده می شود، همانطور که کلمه شاد-ی و نا-خشنود از کلمه شاد، یا کلمه تعیین از کلمه تعیین کردن ساخته شده است . یک تقابل با فرآیند صرف معنی می شود که نوع دیگری از وند را به منظور ساختن نوع دیگر همان کلمه بکار می گیرد . همانطور که تعیین کردن / تعیین کردن سوم شخص / در حال تعیین کردن / معین .(1)

یک پسوند اشتقاقی معمولاً مربوط به کلماتی از مقوله نحوی است و آنها را به کلماتی از مقوله نحوی دیگری تغییر می دهد . برای مثال، پسوند اشتقاقی انگلیسی ly صفت را به قید تبدیل می کند . (آهسته = به آهستگی) . مثال هایی از الگوهای اشتقاقی انگلیسی و پسوندهای آنان :

• صفت به اسم : ness – (آهسته = آهستگی)
• صفت به فعل : ise – (امروزی = امروزی کردن) در انگلیسی بریتانیا یا ize – (قدیمی = قدیمی کردن) در انگلیسی آمریکا و هجی آکسفورد
• صفت به صفت : ise – (قرمز = مایل به قرمز)
• صفت به قید : ly - (شخصی = بطور شخصی)
• اسم به صفت : al – (تفریح = تفریحی)
• اسم به فعل : fy – (جلال = جلال دادن)
• فعل به صفت : able – (نوشیدن = نوشیدنی)
• فعل به اسم (عام) : ance – (تحویل دادن = رهایی)
• فعل به اسم (اسم ذات) : er – (نوشتن = نویسنده)

اگرچه وند های اشتقاقی لزوماً مقوله نحوی را توصیف نمی کنند، اما معنای پایه را توصیف می کنند . در بیشتر موارد، وندهای اشتقاقی هم مقوله نحوی و هم معنا را تغییر می دهند : امروزی = امروزی کردن ("نوین کردن") . گاهی اوقات تعدیل معنا قابل پیش بینی است . صفت + ness = حالت صفت بودن ؛ (سفید = سفیدی) .

یک پیشوند (نوشتن = دوباره نوشتن؛ سرور = ارباب) به ندرت مقوله نحوی در انگلیسی را تغییر می دهد . پیشوند اشتقاقی -un به صفت (سالم = ناسالم)، به بعضی افعال (انجام دادن = بی اثر کردن) متصل می شود اما به ندرت به اسمها متصل می شود . پیشوندهای -en و -be استثناهای کمی هستند . – en ( - em قبل از آوای لبی ) معمولا به عنوان یک نشانه گذرا در افعال بکار می روند، اما همچنین می توانند به صفات و اسمها متصل شوند تا افعال گذرا بسازند : دور زدن (فعل) = حلقه زدن (فعل)؛ اما ثروتمند (صفت) = ثروتمند کردن (فعل)، بزرگ (صفت) = بزرگ کردن (فعل)، وجد (اسم) = به وجد آوردن (فعل)، برده (اسم) = بنده کردن (فعل) .

توجه کنید که وندهای اشتقاقی تکواژهای محدود هستند . به این معنی که، اشتقاق با ترکیب کردن متفاوت است که با تکواژهای آزاد ترکیب شده اند (دادخواهی، استاد زبان لاتین) . همچنین با صرف متفاوت است به این معنی که صرف، واژگان جدید نمی سازد اما ترکیب کلمات جدید می سازد (میز = میزها و باز = باز شده) .

اشتقاق می تواند بدون هیچ تغییری در شکل اتفاق بیفتد . برای مثال تلفن (اسم) و تلفن کردن . این بعنوان تغییر یا اشتقاق صفر شناخته شده است . بعضی از زبان شناسان تصور می کنند که وقتی مقوله نحوی یک کلمه بدون هیچ تغییری در شکل عوض شده است، یک تکواژ پوچ اضافه شده است .

اشتقاق یا هم‌ریشگی از آرایه‌های ادبی است که از هم‌ریشه بودن واژه‌ها برمی‌خیزد، به شرطی که واج‌های یکسان در آن نمودار باشد. در کتب سنتی، اشتقاق نوعی جناس دانسته می‌شد، اما امروزه آرایه اشتقاق عموماً جدا از جناس دانسته می‌شود.

اگر دو واژه که هم‌ریشه‌اند، تنها در یک حرف با هم اختلاف داشته باشند، در این حال هم جناس دارند و هم اشتقاق، اما اگر اختلاف آن‌ها در بیش از یک حرف باشد و تنها با هم‌ریشه باشند، نمی‌توان آن را جناس دانست.

هم‌ریشگی در ادبیات فارسی، برای هر دو گونه واژه‌های فارسی و وام‌واژه‌های عربی به کار می‌رود. مثالی برای اشتقاق:

ستاره‌ای بدرخشید و ماه مجلس شد دل رمیده ما را انیس و مونس شد

در بیت بالا، دو واژه «انیس» و «مونس» هم‌ریشه هستند و در دو صامت «ن» و «س» مشترک‌اند؛ و در نتیجه می‌توان آن را اشتقاق دانست.