اتاق تمیز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
اتاق تمیز یکی از مراکز تحقیقاتی ناسا.
Typical cleanroom head garment

اتاق تمیز اصولاً به محیطی گفته می‌شود که جهت تولید و یا تحقیقات علمی و صنعتی در آن فعالیت‌هایی صورت می‌گیرد و در این محیط مقدار آلایندههای زیست محیطی بسیار پایین تر از حد معمول فضای یک محیط بسته می‌باشد. آلاینده‌های معمول عبارتند از: گرد و غبار، میکروبهای معلق در فضا و بخار مایعات محیطی. بطور دقیق تر اتاق تمیز محیطی با آلایش کنترل شده ذرات معلق در فضاست که در هر متر مکعب آن تعداد معینی ذره موجود است. بطور مثال در ساختار تعریف شده در ISO ۹ برای اتاق‌های تمیز تعداد کمتر از ۳۵ میلیون ذره در هر متر مکعب تشریح شده‌است.

تعریف[ویرایش]

اتاق تمیز می‌تواند فضای بسیار بزرگی باشد بطوریکه گاهی اوقات تمامی یک کارخانه با هزاران متر مربع مساحت می‌تواند در سولههایی با فضای تعریف شدهٔ اتاق تمیز و زمین‌های پوشیده شده با کف پوش مخصوص اینگونه اتاقها ساخته شده باشد.

اتاق‌های تمیز معمولاً برای تولید مواد نیمه رسانا مانند ژرمانیوم، سیلیکون و یا برای تولید لوازم تکنولوژیک پزشکی و زمینه‌های دیگر که تولیدات مربوط به آنها نیاز به محیطی بسیار پاکیزه و فاقد آلودگیهای عادی محیط دارند.

جریان هوای هدایت شده به داخل اتاقهای تمیز توسط دستگاه مخصوص تصفیه و فیلتر می‌شوند و همچنین هوای داخل محیط بطور دائم در چرخش و تصفیه مجدد قرار می‌گیرد و توسط دستگاههای تمیز کننده ذرات هوای قوی (HEPA) و یا (ULPA) پردازش می‌شوند تا ذرات ایجاد شده در محیط اتاق تمیز نیز از بین بروند.

کارکنان از دوش هوا که در اتاق مخصوصی در محل ورود به سالن تعبیه شده می‌گذرند و همواره از لباسهای مخصوص و پوشیده مانند کلاه و ماسک و دستکش و روپوش و کفش ویژه و... استفاده می‌کنند. حتی وسایل کار و دستگاههای موجود در اتاق تمیز نیز به شکلی طراحی شده‌اند تا کمترین تعداد ذرات معلق در هوا از نتیجه کارشان حاصل شود. قابل توجه‌است که اتاق تمیز محیط استریل نیست و الزاماً به دلیل تعداد کنترل شده ذرات معلق در هوای محیط، اتاق تمیز نامیده می‌شود. این ذرات توسط دستگاه شمارنده این ذرات قابل اندازه گیری هستند.

منظره بیرونی اتاق تمیز(دانشگاه کاردیف)

برخی اتاقهای تمیز دارای فشار مثبت هوا هستند و در این موارد در صورت وجود هرگونه درز و شیار در محیط اتاق تمیز به هوای بیرون، هوا از محیط اتاق تمیز خارج می‌شود و با این فشار مثبت هوا، از ورود هوای بیرون از این شیارها به داخل اتاق پیشگیری صورت می‌گیرد. برخی اتاقهای تمیز نیز به دستگاههای ویژه کنترل رطوبت هوا مجهز هستند که تلاش می‌کنند تا در موارد مورد نیاز رطوبت محیط را پایین نگه دارند. اتاقهای تمیز رده پایین شاید نیازی به تمامی این موارد نداشته باشند و تنها با رعایت پوشش کارکنان و بویژه کفش‌های آنها و یا تعویض روپوش، فضای دلخواه را پدید آورند.

مبنای جریان هوا در اتاق تمیز[ویرایش]

جریان هوا در اتاق تمیز به روش گردشی"
جریان هوا در اتاق تمیز به روش ورقه ای"

رده بندی اتاق تمیز[ویرایش]

اتاق تمیز بر اساس تعداد و حجم ذرات معلق در هر واحد از هوا در کلاسهای مختلف تقسیم بندی می‌شوند. اعداد بزرگی مانند کلاس ۱۰۰ یا کلاس ۱۰۰۰ مربوط به سیستم آمریکایی رده بندی می‌باشند و اجازه حضور ذرات با سایز ۰٫۵ میکرومتر یا بزرگتر را در هر فوت مکعب نمی‌دهند. این نوع استاندارد آمریکایی اجازه درج بالاتر را می‌دهد پس می‌توان پیش بینی کرد که ممکن است کلاس ۲۰۰۰ نیز پدید آید. اعداد کوچک تر به سیستم بین‌المللی ایزو ۱-۱۴۶۶۴ مربوط می‌شوند که از سیستم لگاریتم اعشاری برای تعیین تعداد ذرات معلق در هوا استفاده می‌کنند که از پایه ۰٫۱ میکرومتر آغاز می‌شوند و برای نمونه اتاق تمیز کلاس ۵ در بیشترین تعداد مجازش دارای ۱۰۰٬۰۰۰ عدد ذره می‌باشد. هر دو این استانداردها یک رابطه معکوس دوطرفه بین تعداد و اندازه ذرات معلق در هوا ایجاد کرده‌اند. به همین دلیل هرگز چیزی بعنوان تعداد صفر ذره معلق در هوا نخواهیم داشت. در جداول مربوط به این استانداردها، خانه‌های خالی کاربردی نیستند و عدم وجود عدد در آنها نمایانگر عدد صفر نیست.

قابل ذکر است که در یک اتاق معمولی (محیط خانه) در حدود یک میلیون ذره موجود است.

ورودی یک اتاق تمیز بدون دوش هوا(دانشگاه کاردیف)
اتاق تمیز ویژه تولید قطعات بسیار ریز الکترونیکی

سیستم آمریکایی[ویرایش]

جدول استاندارد آمریکایی اتاق تمیز

Class حداکثر تعداد ذرات در هر فوت مکعب ISO
کلاس برابری با سیستم
≥0.1 µm ≥0.2 µm ≥0.3 µm ≥0.5 µm ≥5 µm
1 35 7 3 1   ISO 3
10 350 75 30 10   ISO 4
100   750 300 100   ISO 5
1،000       1،000 7 ISO 6
10،000       10،000 70 ISO 7
100،000       100،000 700 ISO 8

US FED STD ۲۰۹E بطور رسمی منحل شده‌است اما هنوز این جدول و این استاندارد بطور گسترده‌ای رایج است

سیستم بین‌المللی ISO[ویرایش]

سیستم استاندارد اتاق تمیز ISO

Class حداکثر تعداد ذرات در هر فوت مکعب FED STD 209E
کلاس برابری با سیستم آمریکایی
≥0.1 µm ≥0.2 µm ≥0.3 µm ≥0.5 µm ≥1 µm ≥5 µm
ISO 1 10 2        
ISO 2 100 24 10 4    
ISO 3 1،000 237 102 35 8   Class 1
ISO 4 10،000 2،370 1،020 352 83   Class 10
ISO 5 100،000 23،700 10،200 3،520 832 29 Class 100
ISO 6 1،000،000 237،000 102،000 35،200 8،320 293 Class 1000
ISO 7       352،000 83،200 2،930 Class 10،000
ISO 8       3،520،000 832،000 29،300 Class 100،000
ISO 9       35،200،000 8،320،000 293،000 Room air

سیستم بین‌المللی BS[ویرایش]

BS ۵۲۹۵ استاندارد بین‌المللی

  حداکثر تعداد ذرات معلق در هر فوت مکعب
Class ≥0.5 µm ≥1 µm ≥5 µm ≥10 µm ≥25 µm
Class 1 3،000        
Class 2 300،000   2،000 30  
Class 3   1،000،000 20،000 4،000 300
Class 4     200،000 40،000 4،000

اتاق تمیز در ایران[ویرایش]

اتاق تمیز در ایران در صنایع داروسازی،صنایع خودروئی، کامپیوتر، صنایع فضائی، صنایع غذائی، صنایع اپتیک، ساخت دی وی دی و الکترونیک و بسیاری صنایع دیگر استفاده می شود.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]