آرتاوازد

آرْتاوازْد [ārtāvāzd]، نام چند تن از پادشاهان نواحی شمالی ایران، و به‌ویژه ارمنستان در دورۀ باستان. این نام که صورت ارمنی شدۀ اَرته وزده (ﻫ م) ایرانی باستان است، علاوه بر شماری از شاهان ارمنستان، برای چند شخصیت ایرانی‌تبار دیگر هم به همین شکل آمده است. منابع تاریخی از چند آرتاوازد یاد کرده‌اند که بر ارمنستان حکومت داشته‌اند.

• آرتاوازد (پسر اردوان پنجم)، او به مدت سه سال در مقابل اردشیر بابکان مقاومت کرد.
• آرتاوازد یکم، بزرگ‌ترین پسر آرتاکسیاس یا آرتاشس، از شاهان دودمان آرتاکسی بود که در سدۀ 2پ‌م (ظاهراً میان سالهای۱۲۳ تا ۹۵ق‌م) حکومت کرد.. مهرداد دوم، پادشاه اشکانی ایران بر وی چیره شد و شاهزاده تیگران (فرزند یا به احتمال بیشتر برادرزادۀ آرتاوازد) را به گروگان گرفت.. بزرگان ارمنستان به سبب تندخویی و سختگیری او به‌دشمنی با او برخاستند و هم از این‌رو می‌گویند که به دست ایشان کشته شد.
• آرتاوازد (افسانه) در افسانه‌های ارمنی از شاهی به نام آرتاوازد یاد می‌شود که در کودکی موجودات اهریمنی وی را به اسارت بردند و بچه دیوی به جای او نهادند. در باب فرجام کار وی نیز روایت‌هایی مردمی وجود دارد که ارتباطی با گاه‌شماری دارند. به نظر می‌رسد این افسانه‌ها، بعدها دربارۀ شخصیت تاریخی آرتاوازد یکم شکل گرفته‌اند.
• آرتاوازد دوم، پسر تیگران کبیر در ۵۵پ‌م، با اِعمال نفوذ روم به حکومت ارمنستان رسید. وی در لشکرکشی‌های رومیان بر ضد ایرانیان نقش مهمی ایفا کرد. او که متحد روم بود، به کراسوس پیشنهاد کرد که از طریق ارمنستان به اشکانیان حمله کند، اما کراسوس نپذیرفت. ظاهراً پس از شکست رومیان، به ناچار با فرهاد چهارم، پادشاه اشکانی پیمان بست و بخش جنوبی ارمنستان را به وی واگذار کرد.
• آرتاوازد (رومی)، منابع تاریخی وی را مردی فرزانه و صاحب آثاری به زبان یونانی معرفی کرده‌اند، به هنگام لشکرکشی مارک آنتونی، دیگر سردار رومی به ایران، بار دیگر متحد رومیان شد و آنان را یاری کرد. با این همه، آنتونی گناه شکست خود را به گردن آرتاوازد انداخت و او را پس از مدتی حبس، به قتل رسانید.
• آرتاوازد سوم، در واپسین سال‌های حیات سلسلۀ آرتاکسیِ ارمنستان، پادشاهی به نام آرتاوازد سوم، مدتی کوتاه حکومت کرد. وی که دست‌نشاندۀ دولت روم بود، در پی شورش مردم ارمنستان، و حمایت فرهاد اشکانی از آنان، ناچار به دربار روم پناهنده شد و تیگران چهارم به جای وی بر تخت نشست

منابع

• «آرْتاوازْد». مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۱.