چفیه

مرد یمنی با چفیه

مسعود بارزانی رئیس پیشین اقلیم کردستان عراق با چفیه

چَفیه (عربی: کوفیة، بالغترة، الشماغ، الحطّة، المشدة، القضاضة) (کُردی: جه‌مه‌دانی،جامانه)، یا گاهی چپیه یک نوع سربند رایج در پوشاک سنتی مردم عرب ایران، کُرد و کشورهای عربی و بعضاً کشورهای دیگر است که بر روی سطح سر و زیر عقال (عگال) قرار می‌گیرد. چفیه می‌تواند به اشکال مختلفی بسته شود.

چفیه به‌عنوان سربند استفاده می‌شود تا از سر و چشم دهان آنان در برابر آفتاب و شن محافظت کند. در مواقعی بستن کوفیه فقط برای تکمیل بودن لباس فرد استفاده می‌شود. چفیه را با رشته‌ای به نام عقال (عِگال) بر سر می‌بندند که در مجموع «چفیه و عقال» نامیده می‌شود. چفیه یا عمامه در کشورهای مختلف به صورت‌های مختلف بسته می‌شود.

ریشه نام

با وجود رواج بیشتر واژهٔ «چفیه»، برخی مانند ابوالحسن نجفی، «چفیه» را شکل غلط کلمه می‌دانند و اصرار دارند که حتماً باید واژهٔ «کوفیه» به کار رود. بعضی خاستگاه اصطلاح کوفیه را شهر کوفه دانسته‌اند. حال آن‌که به نظر می‌رسد چفیه از پوشاک‌ بسیار قدیمی و همه‌گیر سرزمین عرب بوده است. به طوری که کاهنان سومری و بابِلی در حدود ۵۰۰۰ سال پیش آن را بر سر می‌گذاشتند.

طرح

بر پایه گفته‌های ثابت نشده، طرح تور چفیه نماد تور ماهیگیران دریای مدیترانه است. همچنین خطوط پررنگ حاشیه آن نمایانگر مسیرهای تجاری و خطوط موج‌دار آن، برگ‌های زیتون را تداعی می‌کنند که نشانه پایداری و استقامت هستند. از نگاه دیگر، این نقش‌ها تنها برای زیبایی هستند و هیچ معنایی ندارند.

پیشینه

مردم عرب از دیرباز سر خود را برای محافظت در برابر آفتاب سوزان و سرمای زمستان می‌پوشاندند و نوع این پوشش بسته به منطقه و شرایط اقلیمی متفاوت بود. از میان این پوشش‌ها می‌توان به عمامه اشاره کرد که عمر بن خطاب آنرا «تاج اعراب» نامید. از سوی دیگر چفیه‌هایی که میان بادیه‌نشینان و کشاورزان در سرزمین شام، عراق و شبه‌جزیره عربستان رایج بود. ساکنان شهرهای امپراتوری عثمانی، فینه به سر می‌کردند.

کودک ایرانی با چفیه در مراسم سوگواری محرم

چفیه در حکومت ایران

چفیه در ایران به عنوان یک نماد حکومتی استفاده می‌شود. سیدعلی خامنه‌ای در بسیاری از دیدارهای رسمی با چفیه روی دوش خود ظاهر می‌شود. بسیاری از منسوبان حکومت جمهوری اسلامی نیز روی دوش خود، چفیه دارند. محمدعلی جعفری فرمانده پیشین کل سپاه پاسداران گفته است «آیت الله سید علی خامنه‌ای برای مقابله با دوم خردادی‌ها چفیه به گردن خود انداخت... وی چفیه را با سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی و محور مقاومت گره زده است.» محمود احمدی‌نژاد در سال ۱۳۸۹ بر گردن «سرباز هخامنشی» در نمایشگاه منشور کوروش چفیه انداخت.

چفیه بر دوش سید علی خامنه‌ای

در سال ۱۴۰۰ تولید مانتو در شهر مشهد با طرح چفیه با عکس‌العمل شدید وابستگان حکومت روبرو شد. پایگاه صراط نیوز نوشت: «کاربرد چفیه در طراحی مانتوها «چندش‌آور و بی‌ریخت» و حتی «جسارت به پارچه‌ای است که سال‌های سال به عنوان نمادی از استقامت در کشور به کار گرفته می‌شود.»

چفیه در جنگ ایران و عراق

در جنگ ایران و عراق، رزمندگانِ جبهه به چفیه «چپی» هم می‌گفتند. موارد استفاده:

• حوله و لنگ حمام

• سفره نان

• شال کمر در کارهای سنگین

• پیچیدن به سر و صورت برای محافظت در برابر گرد و غبار (به‌ویژه در مناطق رملی) و بادهای تند

• بغچه و ساک دستی برای حمل وسایل (به حمام و خرید)

• خیس کردن و گرفتن جلو صورت در خلاف جهت باد برای خنک شدن در گرمای شدید (شبیه کولر)

• نجات فرد گرمازده با خیس کردن و باد دادن و انداختن روی صورت (حتی در هوای ۵۰ درجه شلمچه)

• تور ماهی‌گیری در اوقات فراغت کنار رودخانه‌ها، سدها، هورها و کانال‌ها

• دستمال قاشق‌زنی در شب چهارشنبه‌سوری (انداختن به چادر فرماندهان و تدارکات)

• صافی شربت (نسخه نو و تمیز) وقتی تدارکات گردان به رزمندگان شربت می‌داد

• باند و شریان‌بند برای بستن زخم مجروحان در عملیات

• ماسک ضد گاز جایگزین (چفیه خیس) در پاتک‌های شیمیایی

• بغچه برای جابه‌جایی مهمات سبک، فشنگ، نارنجک و خمپاره ۶۰ (به‌ویژه غنیمتی)

• شال کمر یا دور گردن هنگام نماز

• عمامه (پیچیدن به سر)

• سجاده برای نماز

• سربند پیک‌های موتورسوار گردان (به‌ویژه در هوای سرد برای جلوگیری از سینوزیت)

• وسیله گریستن در عزا و مصیبت اهل‌بیت(ع)

• مشخص‌ترین بخش لباس بسیجی و یادگار سال‌های رزم و مقاومت

• تنها چیزی که رزمنده هنگام شهادت می‌توانست به هم‌رزمش ببخشد

• وسیله‌ای در حجله شهید و تابلوی مزار که رنگ و بوی شجاعت‌ها، غربت‌ها، مظلومیت‌ها و شهادت‌ها را دارد

• کفن در دسترس برای پیکر قطعه‌قطعه‌شده شهدا

• پوشاندن چهره «پا لگدکن»ها (نماز شب‌خوان‌ها)

• دورکننده حشرات سمج و موذی

• دستمال مرطوب برای پیشانی برادران تب‌دار

• عرق‌گیر چهره‌های سوخته گرمازده (پشت تویوتا و در راه‌پیمایی‌های طولانی)

• هدیه روز عید غدیر به بچه‌سیدها

• دستگیره برای برداشتن ظرف غذای داغ

• جایگزین دستمال ابریشمی برای مزاح (پرتاب به جلو و ایجاد صدا در رقص باباکرم)

در فرهنگ عامه

چفیه فلسطینی

مقالهٔ اصلی: چفیه فلسطینی

چفیه فلسطینی باعث شناساندن جهانی چفیه شد. در دهه نخست سده ۲۱ (میلادی) چفیه با طراحی‌ها و رنگ‌های نوآورانه و غیر سنتی به مد روز جهانی تبدیل شد.

مردم شام

در فرهنگ عامه مردم شام حضور مرد بدون پوشش سر، کاری ناپسند شمرده می‌شود. تا جایی که برخی خانواده‌ها از ازدواج دختران خود با مردانی که چفیه یا پوشش‌های دیگر به سر نمی‌گذاشتند، خودداری می‌کردند.

بین احزاب کُرد

پیشمرگه‌های احزاب کُرد ایرانی چون کومله و دموکرات و پژاک نیز از چفیه استفاده می‌کنند که در زبان کردی، به آن جامانه می‌گویند.

گونه‌ها

• شماغ: همان چفیه سرخ رنگ شطرنجی که در اکثر نقاط کرد نشین و عربی کاربرد دارد.
• فلسطینی: بیشتر در عراق، خوزستان ایران، سوریه، فلسطین و اردن رایج است.
• سفید و ساده: چفیه رایج در بین عرب‌های منطقهٔ جنوب خلیج فارس.
• مصار: نوعی چفیه طرح‌دار است که بیشتر در عمان، یمن، امارات، عربستان سعودی، قطر و جزایر و سواحل خلیج فارس و در میان عرب‌های خوزستان رایج است.

جستارهای وابسته

• عقال
• فینه
• دشداشه
• عرق‌چین
• چفیه فلسطینی