تفنگ بادی

تفنگ بادی نوعی تفنگ است که برای شلیک گلوله از فشار هوای ایجاد شده توسط یک پیستون که با چکاندن ماشه توسط فنری قوی به جلو رانده می‌شود یا فشار هوای محبوس در کپسول هوا استفاده می‌کند.

قدیمی‌ترین تفنگ بادی موجود مربوط به سال ۱۵۸۰ میلادی است که در موزه‌ای در استکهلم نگهداری می‌شود.

امروزه تفنگ‌های بادی در سطح وسیعی، از مسابقات تیراندازی گرفته تا شکار جانوران بزرگ، مورد استفاده قرار می‌گیرند. این اسلحه هم در نوع تفنگ و هم در نوع سلاح کمری در دسترس است و نیز تفنگ بی‌بی با امکان شلیک گلوله‌های گِرد پلاستیکی در این رده قرار دارد.

شرح

«تفنگ بادی» نوعی تفنگ است که با بهره‌گیری از هوای فشرده یا دیگر گازهای پرفشار، پرتابه‌ها را شلیک می‌کند؛ سازوکاری که یادآور اصول کار فوتک (تفنگ فوتی) باستانی است. این سازوکار در برابر تفنگ آتشین قرار دارد که پرتابه را با فشار حاصل از احتراق یک پیشران شیمیایی شلیک می‌کند؛ این پیشران در تفنگ‌های آتشین قدیمی اغلب باروت سیاه و در تفنگ‌های نوین باروت بی‌دود است.

تفنگ‌های بادی در دو گونهٔ تفنگ دراز (تفنگ بادی دراز) و تفنگ دستی (تپانچهٔ بادی) ساخته می‌شوند. هر دو گونه معمولاً پرتابه‌های فلزی را شلیک می‌کنند که یا ساچمه‌های قرقره‌ای‌شکل (دیابولو) هستند یا گلوله‌های گِردی که بی‌بی (BB) نامیده می‌شوند؛ هرچند در سال‌های اخیر، پرتابه‌های استوانه‌ای-مخروطی به شکل گلولهٔ مینیه که اسلاگ نامیده می‌شوند، محبوبیت بیشتری یافته‌اند. برخی از انواع تفنگ‌های بادی (معمولاً تفنگ‌های بادی دراز) ممکن است پرتابه‌های پایدارشده با بالَک مانند پیکانچه (دارت) (برای نمونه، در تفنگ‌های بیهوشی) یا تیرهایی با بدنهٔ توخالی (که «کمان بادی» نامیده می‌شوند) نیز پرتاب کنند.

ساچمه‌های تفنگ بادی

نخستین تفنگ‌های بادی در همان اوایل سدهٔ شانزدهم میلادی ساخته شدند و از آن زمان در شکار، ورزش تیراندازی و حتی در جنگ به کار رفته‌اند. تفنگ‌های بادی نوین بسته به طراحی‌شان سه منبع نیروی متفاوت دارند: فنر-پیستون، هوای فشردهٔ از پیش ذخیره‌شده (پنوماتیک)، یا گاز فشردهٔ کپسولی (معمولاً دی‌اکسید کربن و به‌تازگی نیتروژن).

تاریخچه

تفنگ بادی کونیتومو که به دست مخترع ژاپنی، کونیتومو ایکانسای، در حدود سال‌های ۱۸۲۰–۱۸۳۰ ساخته شد.

تفنگ‌های بادی کهن‌ترین فناوری بادی (پنوماتیک) به شمار می‌روند. کهن‌ترین تفنگ بادی مکانیکی موجود به حدود سال ۱۵۸۰ بازمی‌گردد و اکنون در موزهٔ لیوروست‌کامارن در استکهلم نگهداری می‌شود. این تاریخ تقریباً همان زمانی است که بیشتر تاریخ‌نگاران آن را سرآغاز تفنگ بادی نوین می‌دانند. در طول سده‌های هفدهم تا نوزدهم، تفنگ‌های بادی با کالیبر ۳۰ تا ۵۱ برای شکار جانوران بزرگ مانند گوزن و گراز به کار می‌رفتند. این تفنگ‌های بادی با استفاده از یک تلمبه برای پر کردن مخزن هوا شارژ می‌شدند و سرعتی میان ۶۵۰ تا ۱۰۰۰ فوت بر ثانیه (حدود ۱۹۸ تا ۳۰۵ متر بر ثانیه) ایجاد می‌کردند. این تفنگ‌ها در جنگ نیز کاربرد داشتند که شناخته‌شده‌ترین نمونهٔ آن تفنگ بادی ژیراندونی است؛ یک تفنگ چندتیر که ارتش اتریش در جنگ سال ۱۷۸۸ علیه ترکیه از آن بهره برد. در آن زمان، این تفنگ‌ها برتری‌های چشمگیری نسبت به تفنگ‌های آتشین ابتداییِ آن دوره داشتند. برای نمونه، تفنگ‌های بادی را می‌شد در هوای مرطوب و بارانی شلیک کرد (برخلاف تفنگ‌های فتیله‌ای و چخماقی)، و بسیار سریع‌تر از تفنگ‌های سرپُر شلیک می‌کردند. افزون بر این، از تفنگ آتشین با کالیبر مشابه کم‌صداتر بودند و هنگام شلیک، هیچ شعله یا دودی از دهانهٔ لوله بیرون نمی‌دادند. از این رو، جای تیرانداز را لو نمی‌دادند و دید او را مختل نمی‌کردند؛ برخلاف تفنگ‌های باروت سیاه سده‌های هجدهم و نوزدهم. این تفنگ‌ها در دستان سربازان ماهر، به ارتش برتری ویژه‌ای می‌بخشیدند. فرانسه، اتریش و دیگر ملت‌ها یگان‌های تک‌تیرانداز ویژه‌ای داشتند که از تفنگ‌های بادی بهره می‌بردند و بیشترشان از نیروهای یِگِر (پیاده‌نظام سبک) بودند. مدل ۱۷۷۹ ساخت اتریش «ویندبوخسه» (Windbüchse) (در آلمانی به معنای «تفنگ بادی») نام داشت. این تفنگ در سال ۱۷۶۸ یا ۱۷۶۹ به دست ساعت‌ساز، مکانیک و اسلحه‌ساز لادین‌های تیرولی، بارتولومئوس ژیراندونی (۱۷۴۴–۱۷۹۹)، ساخته شد و گاهی در نوشتارها با نام تفنگ بادی ژیراندونی یا تفنگ ژیراندونی از آن یاد می‌شود (این نام به شکل‌های «Girandony»، «Giradoni» یا «Girardoni» نیز نوشته شده است). «ویندبوخسه» که در سال ۱۷۷۹ توسط سران اتریش به کار گرفته شد، حدود ۴ فوت (۱.۲ متر) طول و ۱۰ پوند (۴.۵ کیلوگرم) وزن داشت، یعنی تقریباً هم‌اندازه و هم‌جرم یک تفنگ معمولی بود. مخزن هوای آن یک قنداق جداشدنی و گُرزمانند بود. «ویندبوخسه» بیست و دو گلولهٔ سربی کالیبر ۵۱. (۱۳ میلی‌متر) را در یک خشاب لوله‌ای جای می‌داد. یک تیرانداز ماهر می‌توانست یک خشاب را در حدود سی ثانیه شلیک کند. شلیک این تفنگ بادی می‌توانست از فاصلهٔ صد قدمی یک تختهٔ چوبی به ضخامت یک اینچ (۲.۵ سانتی‌متر) عبور کند، اثری که تقریباً برابر با یک تپانچهٔ کالیبر ۹×۱۹ میلی‌متر یا ۴۵. اِی‌سی‌پی نوین است. حوالی سال ۱۸۲۰، مخترع ژاپنی، کونیتومو ایکانسای، روش‌های گوناگونی برای ساخت تفنگ ابداع کرد و همچنین بر پایهٔ دانش غربی («رانگاکو») که از هلندی‌ها در دجیما آموخته بود، یک تفنگ بادی ساخت.

سازوکار ماشهٔ تفنگ بادی کونیتومو

لشکرکشی لوئیس و کلارک (۱۸۰۴) یک تفنگ بادی مخزن‌دار به همراه داشت که به احتمال زیاد از نوع ژیراندونی بود، زیرا این تفنگ ۲۲ گلولهٔ گِرد کالیبر ۴۶. را در یک خشاب لوله‌ای جای می‌داد که در کنار لولهٔ تفنگ نصب شده بود. قنداق تفنگ نقش مخزن هوا را داشت و فشار کاری آن ۸۰۰ پوند بر اینچ مربع (psi) بود. گفته می‌شد این تفنگ قادر به شلیک ۲۲ تیرِ هدف‌گیری‌شده در دقیقه بود و لوله‌ای خان‌دار با قطر داخلی ۰.۴۵۲ اینچ و قطر خان ۰.۴۶۲ اینچ داشت. یکی از نخستین تفنگ‌های بادیِ از نظر تجاری موفق و دارای تولید انبوه، توسط شرکت «تفنگ بادی مارکهام» (Markham Air Rifle Company) متعلق به ویلیام اف. مارکهام در پلیموث، میشیگان، آمریکا ساخته شد. نخستین مدل تفنگ بادی آن‌ها، مدل چوبی «چلنجر» (Challenger) بود که در سال ۱۸۸۶ به بازار عرضه شد. در پاسخ به این محصول، کلارنس همیلتون از شرکت رقیب «تفنگ بادی پلیموث» (که بعدها در سال ۱۸۹۵ به شرکت تولیدی دِیزی تغییر نام داد) در اوایل سال ۱۸۸۸ تفنگ تمام‌فلزی خود با نام «تفنگ بی‌بی دیزی» (Daisy BB Gun) را به بازار فرستاد. این کار مارکهام را واداشت تا در سال ۱۸۸۸ با مدل «شیکاگو» (Chicago) و سپس در سال ۱۸۹۰ با مدل «کینگ» (King) به آن پاسخ دهد. مدل «شیکاگو» توسط شرکت سیرز، روباک به قیمت ۷۳ سنت در کاتالوگش فروخته می‌شد. در سال ۱۹۲۸، پس از آنکه شرکت دیزی در سال ۱۹۱۶ و پس از دهه‌ها رقابت شدید، شرکت مارکهام را خرید، نام آن را به «شرکت تفنگ بادی کینگ» تغییر داد و به تولید تفنگ بادی مدل «کینگ» تا سال ۱۹۳۵ ادامه داد و سرانجام در دههٔ ۱۹۴۰ به کلی فعالیت خود را متوقف کرد. از دههٔ ۱۸۹۰ به بعد، تفنگ‌های بادی در بیرمنگام، انگلستان برای ورزش تیراندازی رقابتی به هدف مورد استفاده قرار گرفتند. مسابقات در میخانه‌ها و باشگاه‌های کارگری که حامی تیم‌های تیراندازی بودند، برگزار می‌شد. این رقابت‌ها اغلب به شکل «تیراندازی به هدف زنگوله‌ای» (Bell Target) بود که در آن، شرکت‌کننده می‌کوشید با شلیک از درون یک سوراخ کوچک در صفحه‌ای فولادی، زنگی را به صدا درآورد. جایزه‌ها، مانند یک ران گوسفند برای گروه برنده، توسط گروه بازنده پرداخت می‌شد. در این دوران، بیش از ۴٬۰۰۰ باشگاه و انجمن تفنگ بادی در سراسر بریتانیای کبیر وجود داشت که تنها ۱٬۶۰۰ مورد از آن‌ها در بیرمنگام بود. در این دوره، تفنگ بادی با شکار غیرقانونی نیز تداعی می‌شد، زیرا می‌توانست بدون صدای شلیک قابل توجهی، گلوله را پرتاب کند.

کاربرد

تفنگ‌های بادی برای شکار (جانوران کوچک تا متوسط)، مهار آفات، تیراندازی تفریحی (که عموماً با نام «پلینکینگ» شناخته می‌شود) و ورزش‌های رقابتی مانند رشته‌های تیراندازی ۱۰ متر با تفنگ بادی و ۱۰ متر با تپانچهٔ بادی در المپیک تابستانی به کار می‌روند. فیلد تارگت (FT) نوعی رقابت از تیراندازی به نیم‌رخ فلزی است که در آن اهداف، هدف‌های فولادی به شکل حیوانات با یک «ناحیهٔ کُشت» برش‌خورده هستند. هانتر فیلد تارگت (HFT) نیز گونه‌ای دیگر از همین ورزش است که با تجهیزات یکسان اما با قوانینی متفاوت برگزار می‌شود. فاصله‌ها در مسابقات فیلد تارگت و هانتر فیلد تارگت برای HFT بین ۷.۳ تا ۴۱.۱ متر و برای FT بین ۷.۳ تا ۵۰.۲۹ متر است و از «کاهنده‌»های با اندازه‌های گوناگون برای افزایش یا کاهش اندازهٔ ناحیهٔ کُشت استفاده می‌شود.

تیراندازی در بازی‌های المپیک تابستانی ۲۰۱۶ – تفنگ بادی ۱۰ متر زنان

در بریتانیا، محدودیت توان در مسابقات برابر با بیشینهٔ توان قانونی برای یک تفنگ بادی بدون نیاز به مجوز، یعنی ۱۲ فوت-پوند (حدود ۱۶ ژول)، تعیین شده است. «بنچ‌رست» تفنگ بادی یک ورزش تیراندازی بین‌المللی است که در آن هدف، زدن خالِ (کوچک) هدف از فاصلهٔ ۲۵ متری است. این ورزش دو دسته دارد: ARLV با توان ۱۲ فوت-پوند و ARHV با توان ۲۰ فوت-پوند. افزایش دسترسی به تفنگ‌های هوای فشردهٔ از پیش ذخیره‌شده (PCP) پرقدرت، امکان استفاده از پرتابه‌های بزرگ‌تر و رقابت در فواصل دورتر را فراهم کرده است. برای نمونه، در مسابقهٔ «اکستریم بنچ‌رست» که سالانه در گرین ولی، آریزونا برگزار می‌شود، کالیبرهای تا ۳۰. اینچ در فاصلهٔ ۷۵ یارد (۶۸.۵۸ متر) مجاز هستند، در حالی که در شاخهٔ «بنچ‌رست کالیبر بزرگ» همین مسابقه در مکان‌های دیگر، اهداف در فاصلهٔ ۳۵ تا ۳۰۰ یارد (حدود ۳۲ تا ۲۷۴ متر) قرار دارند.

منبع نیرو

بخشی از تفنگ بادی که فشار گاز لازم برای پرتاب پرتابه‌ها را فراهم می‌کند، «منبع نیرو» نامیده می‌شود که از گاز پرفشار ذخیره‌شدهٔ درونی استفاده می‌کند؛ و نیز «گاز فشرده» (معمولاً دی‌اکسید کربن) که از منابع بیرونی گاز پرفشار بهره می‌برد.

انواع تفنگ بادی

تفنگ‌های بادی بر پایهٔ سازوکار ایجاد فشار هوا به چند گونهٔ اصلی تقسیم می‌شوند: فنری (پیستون‌دار)، نیترو پیستون (هوای فشردهٔ محبوس)، پی‌سی‌پی (هوای فشردهٔ پر فشار) و کلت بادی کپسول‌دار.

تفنگ بادی فنری (سازوکار فنر و پیستون)

مجموعه‌ای از تفنگهای بادی فنر پیستون

چند نمونه از تفنگهای بادی فنر پیستون و گاز پیستون

این نوع، نخستین و ساده‌ترین گونهٔ تفنگ بادی است. در آن از یک فنر نیرومند با خاصیت ارتجاعی زیاد، پیستون و گیرهٔ ماشه استفاده می‌شود. با کشیدن اهرم یا پایین آوردن لوله، فنر فشرده و پیستون در وضعیت قفل‌شده قرار می‌گیرد. با چکاندن ماشه، پیستون به جلو رانده می‌شود و فشاری در حدود ۳۰ تا ۵۰ بار ایجاد می‌کند که موجب حرکت ساچمه در لوله می‌شود. این تفنگ‌ها معمولاً در دو کالیبر ۴٫۵ و ۵٫۵ میلی‌متر ساخته می‌شوند. کالیبر ۴٫۵ دقت و برد بیشتری دارد و برای تمرین و مسابقات تیراندازی مناسب‌تر است.

تفنگ بادی نیترو پیستون (سازوکار هوای محبوس و پیستون)

در این نوع، به جای فنر فلزی از هوای فشردهٔ محبوس در سیلندر استفاده می‌شود. با مسلح‌کردن سلاح، پیستون به عقب رفته و هوای پشت آن فشرده می‌شود. هنگام چکاندن ماشه، این هوای فشرده پیستون را با قدرت به جلو می‌راند و فشاری تا حدود ۱۰۰ بار ایجاد می‌کند. این مدل نسبت به نوع فنری، لرزش کمتر و عمر مفید بیشتری دارد.

تفنگ بادی پی‌سی‌پی (سازوکار هوای فشردهٔ پر فشار)

در این مدل، فنر و پیستون کاملاً حذف شده‌اند. در زیر لولهٔ سلاح، سیلندری تعبیه می‌شود که تا حدود ۲۲۰ تا ۳۰۰ بار با کمپرسور هوا پر می‌شود. نبود اجزای متحرک، باعث کاهش لگد و افزایش دقت تیر می‌شود. سازوکار آن چنین است: پس از پر شدن سیلندر، هوای فشرده به‌وسیلهٔ رگلاتور یا مجراهایی کنترل می‌شود. با هر بار چکاندن ماشه، مقدار معینی هوا آزاد شده و ساچمه را از لوله پرتاب می‌کند. این تفنگ‌ها در کالیبرهای بالا نیز ساخته می‌شوند؛ در مدل‌های بزرگ‌تر که برای شکار جانداران بزرگی مانند بوفالو طراحی شده‌اند، از نوع «بیگ بور» (Big Bore) استفاده می‌شود.

کلت بادی کپسول‌دار (گاز CO₂)

در این نوع، نیروی پرتاب ساچمه از یک کپسول گاز CO₂ تأمین می‌شود. بیشتر در قالب سلاح کمری ساخته می‌شود و دارای خشاب است. مسلح شدن در آن به‌صورت خودکار انجام می‌گیرد. کپسول‌ها معمولاً یک‌بار مصرف‌اند و این نوع کلت‌ها برای تمرینات تیراندازی و اهداف آموزشی به کار می‌روند.

سازوکارهای مسلح‌شدن تفنگ بادی

تفنگ‌های بادی بسته به نوع سازوکار، به چند روش مسلح می‌شوند:

کمرشکن

در این سازوکار، با پایین دادن لولهٔ سلاح، فشار به پیستون منتقل شده و فنر تا حد قفل شدن فشرده می‌شود. سپس با چکاندن ماشه، پیستون آزاد شده و شلیک انجام می‌گیرد. تفنگ‌های کمرشکن ساده‌ترین و پرفروش‌ترین نوع تفنگ بادی هستند.

اهرمی

دو قبضه تفنگ بادی اهرمی (زیر تاشو) و یک قبضه کمرشکن

در این نوع، لوله ثابت است و مسلح‌کردن سلاح به‌وسیلهٔ اهرمی انجام می‌شود که زیر لوله یا در کنار سلاح قرار دارد. از نظر عملکرد، شبیه نوع کمرشکن است اما دوام لوله بیشتر است.

گلنگدن خودکار و نیم‌خودکار

در این گونه از سلاح‌ها، سازوکار گلنگدن مانند سلاح‌های جنگی عمل می‌کند و با فشار مستقیم یا غیرمستقیم گاز CO₂ یا هوای فشرده، سلاح برای شلیک بعدی آماده می‌شود. این سازوکار بیشتر در ایر سافت‌ها، فیلم‌برداری‌ها یا تمرین‌های نظامی استفاده می‌شود. شرکت والتر از سازندگان اصلی این نوع سلاح‌ها است.

گلنگدن دستی (غیر خودکار)

در این سازوکار، مانند تفنگ برنو، با عقب‌کشیدن و جلوبردن گلنگدن، یک ساچمه به جان لوله فرستاده می‌شود. سپس با چکاندن ماشه و آزاد شدن هوای فشرده یا گاز CO₂، ساچمه شلیک می‌گردد. در این سلاح‌ها معمولاً از خشاب‌های مدور ۶ تا ۱۲‌تایی شبیه رولور استفاده می‌شود. این مدل در تفنگ‌های پی‌سی‌پی شکاری برای شبیه‌سازی حس تیراندازی با سلاح گرم کاربرد دارد.

مشهورترین کارخانه‌های سازنده

دسته‌بندی بر اساس قدرت و مشهور بودن

• کرال ترکیه
• هانتر ترکیه
• والتر
• وایرخ
• نوریکا اسپانیا
• گامو اسپانیا
• دیانا
• هاتسان ترکیه
• دی استیت انگلیس
• دیزی آمریکا
• بنجامین آمریکا
• ایر آرمز
• گامو(gamo)

جستارهای وابسته

• تپانچه بادی
• تفنگ ایرسافت
• تفنگ بی‌بی

منابع

• بیگ بور شکار گراز
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Air gun». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۴ اوت ۲۰۱۵.