پرش به محتوا

تاماهاک بی‌جی‌ام-۱۰۹

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
تاماهاک
پرواز یک موشک بی‌جی‌ام-۱۰۹ تاماهاک در نوامبر ۲۰۰۲
نوعموشک کروز
موشک ضدکشتی[۱] (گونه‌های بلوک ۵ و TASM)
موشک کروز پرتاب‌شونده از زیردریایی
موشک تهاجم زمینی
موشک سطح‌به‌سطح[۲]
خاستگاهپرچم ایالات متحده آمریکا ایالات متحده آمریکا
تاریخچه خدمت
خدمت۱۹۸۳–تاکنون
استفاده‌شده توسطبنگرید به کاربران
تاریخچه تولید
سازندهجنرال داینامیکس (ابتدایی)
مک‌دانل داگلاس
شرکت هواپیماسازی هیوز
ریتیان میسلز اند دفنس
قیمت واحد
  • ۱٫۸۷ میلیون دلار (سال مالی ۲۰۱۷)[۳] (بلوک ۴)
  • ۲ میلیون دلار (سال مالی ۲۰۲۲)[۴] (بلوک ۵)
  • قیمت صادراتی: ۴ میلیون دلار (سال مالی ۲۰۲۳)[۵]
ویژگی‌ها
وزن۲٬۹۰۰ پوند (۱٬۳۰۰ کیلوگرم)، ۳٬۵۰۰ پوند (۱٬۶۰۰ کیلوگرم) با بوستر
طول
  • ۱۸ فوت ۳ اینچ (۵٫۵۶ متر) بدون بوستر؛
  • ۲۰ فوت ۶ اینچ (۶٫۲۵ متر) با بوستر
قطر۲۰٫۴ اینچ (۰٫۵۲ متر)
طول بال۸ فوت ۹ اینچ (۲٫۶۷ متر)
سر جنگیجنگ‌افزار هسته‌ای: کلاهک W80 (قدرت انفجار ۵ تا ۲۰۰ کیلوتن تی‌ان‌تی (۲۱ تا ۸۳۷ تراژول)) (بازنشسته)[۶][۷]
جنگ‌افزار متعارف: ۱٬۰۰۰ پوند (۴۵۰ کیلوگرم) مواد منفجره شدید یا پرتابگر بمب خوشه‌ای با BLU-97/B Combined Effects Bomb یا PBXN
سازوکار
انفجار
چاشنی FMU-148 از بلوک ۳ به بعد، چاشنی‌های دیگر برای موارد خاص
موتورویلیامز اینترنشنال F107-WR-402 توربوفن
سوخت: TH-dimer
دارای بوستر موشک سوخت جامد
برد
عملیاتی
بلوک ۲ TLAM-N – ۱٬۳۵۰ مایل دریایی (۱٬۵۵۰ مایل؛ ۲٬۵۰۰ کیلومتر)

بلوک ۳ TLAM-C، بلوک ۴ TLAM-E – ۹۰۰ مایل دریایی (۱٬۰۰۰ مایل؛ ۱٬۷۰۰ کیلومتر)
بلوک ۳ TLAM-D – ۷۰۰ مایل دریایی (۸۱۰ مایل؛ ۱٬۳۰۰ کیلومتر)[۸]
بلوک ۴ – ۸۶۴ مایل دریایی، بیش از ۱۰۰۰ مایل، بیش از ۱۶۰۰ کیلومتر
بلوک ۵ب – بیش از ۹۰۰ مایل دریایی، بیش از ۱۰۳۵ مایل، بیش از ۱۶۶۶ کیلومتر (برد دقیق محرمانه است)[۹]

RGM/UGM-109B TASM – ۲۵۰ مایل، ۴۶۰ کیلومتر[۱۰]
ارتفاع پرواز۹۸–۱۶۴ فوت (۳۰–۵۰ متر) فراز از سطح زمین[۱۱]
بیشینهٔ سرعتزیرصوت (~ماخ ۰٫۷۴)، حدود ۵۷۰ مایل بر ساعت (۵۰۰ گره؛ ۹۲۰ کیلومتر بر ساعت)
سامانهٔ
هدایت
سامانه موقعیت‌یاب جهانی، INS, TERCOM, DSMAC، آشیانه‌یابی راداری فعال (RGM/UGM-109B)
سکوی
پرتاب
سامانه پرتاب عمودی مارک ۴۱
اژدرانداز
شناورهای جنگی سطحی
زیردریایی تهاجمی
کشنده برپاگر پرتابگر

بی‌جی‌ام-۱۰۹ تاماهاک (به انگلیسی: Tomahawk، ‎/ˈtɒməhɔ:k/‎) موشک تهاجم زمینی (TLAM) یک موشک کروز آمریکایی زیرصوت، مجهز به پیشران جت، مناسب برای تمام شرایط آب‌وهوایی و برد بلند است که عمدتاً توسط نیروی دریایی ایالات متحدهٔ آمریکا و نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا در عملیات‌های تهاجم زمینی از کشتی‌ها و زیردریایی‌ها استفاده می‌شود.

این موشک در آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جانز هاپکینز تحت سرپرستی جیمز اچ. واکر در نزدیکی لورل، مریلند توسعه یافت و در دههٔ ۱۹۷۰ به‌عنوان یک موشک کروز ماژولار توسط جنرال داینامیکس ساخته شد. تاماهاک با هدف پاسخ به نیاز یک موشک با برد متوسط تا بلند، پرواز در ارتفاع پایین و قابلیت‌های چندگانه طراحی شد. طراحی ماژولار آن امکان استفاده از طیف گوناگونی از کلاهک‌ها، ازجمله انفجاری شدید، بمب‌های خوشه‌ای و نفوذگرهای بتنی را فراهم می‌کند. تاماهاک می‌تواند از سامانه‌های هدایت مختلفی مانند جی‌پی‌اس، ناوبری اینرسیایی و مقایسهٔ توپوگرافی زمین بهره ببرد.

از زمان طراحی اولیه، بیش از دوازده گونه و نسخهٔ ارتقایافته از این موشک توسعه یافته‌اند، ازجمله پیکربندی‌های پرتاب از هوا، زمین و زیردریایی، با تسلیحات متعارف و هسته‌ای. تاریخچهٔ تولید تاماهاک شامل تغییراتی بوده است: در دههٔ ۱۹۷۰، جنرال داینامیکس تنها تأمین‌کنندهٔ آن بود. بین سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۴، مک‌دانل داگلاس تنها سازندهٔ موشک شد و نسخه‌های بلوک ۲ و ۳ را تولید کرد و بسیاری از موشک‌ها را به مشخصات بلوک ۳ بازتولید نمود.[۱۲] در سال ۱۹۹۴، هیوز که در سال ۱۹۹۲ بخش موشکی جنرال داینامیکس را خریداری کرده بود، با شکست دادن مک‌دانل داگلاس، به تنها تأمین‌کنندهٔ تاماهاک تبدیل شد.[۱۳][۱۴]

از ۱۹۹۵ تا زمان خرید هیوز توسط ریتیون در سال ۱۹۹۷، تولید موشک توسط یک سرمایه‌گذاری مشترک میان هیوز و ریتیون انجام شد، و پس از آن، ریتیون تنها تولیدکنندهٔ این موشک شد.[۱۵][۱۶] در سال ۲۰۱۶، وزارت دفاع ایالات متحده ۱۴۹ موشک تاماهاک بلوک ۴ را به ارزش ۲۰۲٫۳ میلیون دلار خریداری کرد.[۳] تا تاریخ ۲۰۲۴، ریتیون همچنان تنها تولیدکنندهٔ گونه‌های دریاییِ غیرهسته‌ای تاماهاک باقی مانده است.[۱۷]

گونه‌ها

[ویرایش]

گونه‌ها و ارتقاءهای مختلف این موشک شامل موارد زیر است:

  • بی‌جی‌ام-۱۰۹ای موشک تهاجم زمینی تاماهاک – هسته‌ای (TLAM-N) با کلاهک هسته‌ای W80. بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۳ از خدمت خارج شد.[۷] گزارش‌هایی در اوایل ۲۰۱۸ حاکی از آن است که نیروی دریایی آمریکا در حال بررسی بازگرداندن نوعی نامشخص از موشک کروز هسته‌ای به خدمت است.[۱۸]
  • آرجی‌ام/یوجی‌ام-۱۰۹بی موشک ضدکشتی تاماهاک (TASM) – گونهٔ موشک ضدکشتی با سامانهٔ آشیانه‌یابی راداری فعال؛ در سال ۱۹۹۴ از خدمت خارج شد و به نسخهٔ بلوک ۴ تبدیل گردید.[۸]
  • بی‌جی‌ام-۱۰۹سی موشک تهاجم زمینی تاماهاک – متعارف (TLAM-C) با کلاهک یکپارچه. در ابتدا از کلاهک اصلاح‌شدهٔ بولپاپ استفاده می‌کرد.
  • بی‌جی‌ام-۱۰۹دی موشک تهاجم زمینی تاماهاک – پخش‌کننده (TLAM-D) با بمب خوشه‌ای.[۱۹]
  • آرجی‌ام/یوجی‌ام-۱۰۹ئی موشک تهاجم زمینی تاماهاک (TLAM-E بلوک ۴) – نسخهٔ بهبود یافتهٔ TLAM-C.[۸] همچنین با نام «تاکتیکال تاماهاک» شناخته می‌شود.[۲۱]
  • بی‌جی‌ام-۱۰۹جی گریفون موشک کروز پرتاب‌شونده از زمین (GLCM) – با کلاهک هسته‌ای W84؛ در سال ۱۹۹۱ و در پی اجرای پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد از خدمت خارج شد.[۸]
  • ای‌جی‌ام-۱۰۹اچ/ال موشک هواپرتاب میان‌برد سطح‌به‌سطح (MRASM) – یک موشک کروز هواپایه با برد کوتاه‌تر، پیشرانه توربوجت و کلاهک متعارف غیرهسته‌ای که برای نیروی هوایی و نیروی دریایی ایالات متحده طراحی شده بود. مدل AGM-109H برای نیروی هوایی (طول: ۵٫۸۴ متر (۱۹ فوت ۲ اینچ)) دارای هدایت میانی TERCOM و هدایت پایانی DSMAC، و محمولهٔ بمب‌های خوشه‌ای ضد باند برای حمله به فرودگاه‌ها بود. AGM-109L برای نیروی دریایی (طول: ۴٫۸۷ متر (۱۶ فوت ۰ اینچ)) با کلاهک یکپارچه برای حمله به کشتی‌ها یا اهداف زمینی مهم، مجهز به جستجوگر فروسرخ تصویری و پیوند داده.[۲۲] هرگز وارد خدمت نشد، هزینهٔ هر فروند:  دلار آمریکا۵۶۹٬۰۰۰ دلار (۱۹۹۹).[۲۳]

موشک‌های کروز پرتاب‌شونده از زمین بی‌جی‌ام-۱۰۹جی گریفون (GLCM) و پرتابگرهای کامیون‌مانند آن‌ها در پایگاه‌هایی در اروپا مستقر بودند؛ اما برای پایبندی به پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد سال ۱۹۸۷ از خدمت خارج شدند.[۸] بسیاری از گونه‌های ضدکشتی در پایان جنگ سرد به موشک‌های تهاجم زمینی (TLAM) تبدیل شدند.[۱۸] موشک‌های بلوک ۳ TLAM که در سال ۱۹۹۳ وارد خدمت شدند، با بهره‌گیری از موتورهای جدید توربوفن خود توان پرواز در برد بلندتر را دارند،[۸] و با استفاده از گیرنده‌های سامانه موقعیت‌یاب جهانی (GPS) می‌توانند با دقت بیشتری هدف را بزنند.[۱۸]

موشک‌های TLAM-C بلوک ۳ همچنان سامانهٔ ناوبری همبستگی صحنهٔ دیجیتال (DSMAC) نسخهٔ دوم را حفظ کرده‌اند که سه شیوهٔ ناوبری را ممکن می‌سازد: تنها با GPS، که برنامه‌ریزی سریع مأموریت را ممکن می‌کند اما کمی از دقت کاسته می‌شود؛ تنها با DSMAC، که برنامه‌ریزی بیشتری نیاز دارد اما دقت برخورد در مرحلهٔ پایانی بهتر است؛ و ترکیب DSMAC II و GPS که بالاترین دقت را به همراه دارد.[۸]

موشک‌های TLAM بلوک ۴ دارای موتور توربوفن بهبودیافته هستند که مصرف سوخت بهینه‌تری دارند و توانایی تغییر سرعت در حین پرواز را فراهم می‌کنند.[۸] همچنین، این موشک‌ها قابلیت چرخش در منطقهٔ نبرد (loitering) را دارند و مجهز به حسگرهای الکترواپتیکی هستند که امکان ارزیابی هم‌زمان از خسارات وارده را فراهم می‌سازد.[۸] موشک‌های بلوک ۴ می‌توانند در حین پرواز هدف جدیدی دریافت کنند و پیش از اصابت، تصویری را از طریق ماهوارهٔ مخابراتی ارسال کنند تا مشخص شود آیا موشک به هدف برخورد خواهد کرد و خسارت احتمالی چقدر خواهد بود.[۸]

ارتقاءها

[ویرایش]
انفجار موشک تاماهاک یوجی‌ام-۱۰۹ بالای یک هدف آزمایشی، ۱۹۸۶

یکی از ارتقاءهای عمدهٔ تاماهاک، قابلیت‌های مربوط به جنگ شبکه‌محور است که از داده‌های چندین حسگر (هواپیما، پهپادها، ماهواره‌ها، نیروهای پیاده، تانک‌ها و ناوها) برای یافتن هدف بهره می‌گیرد. همچنین می‌تواند داده‌هایی را که از حسگرهای خود دریافت می‌کند، به این سامانه‌ها ارسال کند.

گونه‌های تاماهاک بلوک ۲ همگی بین ژانویهٔ ۱۹۸۱ تا اکتبر ۱۹۸۳ آزمایش شدند. این نسخه در سال ۱۹۸۴ وارد خدمت شد و برخی از بهبودهای آن شامل: راکت کمکی ارتقاءیافته، ارتفاع‌سنج راداری موشک کروز، و هدایت از طریق سامانهٔ «همبستگی صحنهٔ دیجیتال» (DSMAC) بود.[نیازمند منبع]

DSMAC نوعی هوش مصنوعی ابتدایی اما بسیار دقیق بود که به رایانه‌های کم‌قدرت آن زمان اجازه می‌داد با استفاده از دوربین‌های نصب‌شده روی موشک، مسیر را هدایت کرده و اهداف را با دقت شناسایی و هدف‌گیری کنند. به‌دلیل توان محاسباتی محدود در آن زمان، DSMAC نقشه‌ها را مستقیماً پردازش نمی‌کرد، بلکه نقشه‌هایی با کنتراست بالا تولید می‌کرد و چندین نقشه را در یک بافر ترکیب کرده و سپس میانگین آن‌ها را با داده‌های موجود در حافظهٔ کوچک خود مقایسه می‌کرد تا موقعیت را تشخیص دهد. مسیر پرواز با وضوح پایین ذخیره می‌شد تا فضای حافظه برای داده‌های با وضوح بالا از منطقهٔ هدف آزاد بماند.

داده‌های مربوط به مسیر توسط یک رایانهٔ مرکزی محاسبه می‌شد که عکس‌های ماهواره‌ای جاسوسی را پردازش کرده و حدس می‌زد که زمین در پرواز در ارتفاع پایین چگونه به‌نظر خواهد رسید. از آنجا که این داده‌ها دقیقاً با زمین واقعی مطابقت نداشتند، و از آنجا که ویژگی‌های زمین با فصول و نور متفاوت می‌شدند، DSMAC تفاوت‌های بین نقشه‌ها را فیلتر کرده و بخش‌های مشابه را حفظ می‌کرد تا بتواند مکان خود را علی‌رغم تغییر ظاهر زمین پیدا کند. همچنین این سامانه دارای یک چراغ فلاش بسیار قوی بود که می‌توانست برای کسری از ثانیه زمین را در شب روشن کرده و موقعیت خود را تعیین کند، و تفاوت‌های ظاهری زمین در شب را نیز در محاسبات خود لحاظ می‌کرد.[۲۴] تاماهاک بلوک ۳ که در سال ۱۹۹۳ معرفی شد، قابلیت کنترل زمان رسیدن به هدف و دقت بهبودیافته برای سامانهٔ همبستگی صحنهٔ دیجیتال (DSMAC) و سامانه موقعیت‌یاب جهانی مقاوم در برابر اخلال را اضافه کرد. همچنین این نسخه مجهز به کلاهک سبک‌تر و کوچک‌تر WDU-36، موتور بهبودیافته و برد افزایش‌یافته بود.[۲۳][۲۵]

سامانهٔ کنترل جنگ‌افزار تاماهاک تاکتیکی (TTWCS) از ویژگی پرسه‌زنی موشک در مسیر پرواز بهره می‌برد و به فرماندهان اجازه می‌دهد در صورت نیاز مسیر موشک را به سوی هدفی دیگر تغییر دهند. این موشک می‌تواند در حین پرواز برای حمله به اهداف از پیش تعیین‌شده با مختصات جی‌پی‌اس ذخیره‌شده در حافظه، یا هر مختصات جی‌پی‌اس جدیدی، بازبرنامه‌ریزی شود. همچنین، موشک می‌تواند داده‌هایی دربارهٔ وضعیت خود را به فرمانده بازگرداند. این سامانه در اواخر سال ۲۰۰۴ وارد خدمت در نیروی دریایی ایالات متحده شد. سامانهٔ TTWCS همچنین امکان برنامه‌ریزی محدود مأموریت را در داخل واحد پرتاب‌کننده (FRU) فراهم می‌کند.[۲۶]

تاماهاک بلوک ۴ که در سال ۲۰۰۶ معرفی شد، مجهز به سامانهٔ کنترل ضربه (strike controller) است که می‌تواند مسیر موشک را در حین پرواز به سوی یکی از ۱۵ هدف جایگزین از پیش برنامه‌ریزی‌شده تغییر دهد یا آن را به سوی هدفی کاملاً جدید هدایت کند. این انعطاف‌پذیری در هدف‌گیری شامل توانایی پرسه‌زنی (loitering) بر فراز میدان نبرد برای انتظار جهت حمله به هدفی حیاتی‌تر نیز می‌شود.

موشک همچنین می‌تواند از طریق پیوند دادهٔ ماهواره‌ای دوطرفه، تصاویر مربوط به ارزیابی خسارت نبرد و پیام‌هایی دربارهٔ وضعیت عملکرد و سلامت موشک را ارسال کند. پرتابگرها اکنون قادرند مأموریت‌هایی صرفاً مبتنی بر جی‌پی‌اس را طراحی و اجرا کنند. بلوک ۴ همچنین دارای گیرندهٔ جی‌پی‌اس مقاوم در برابر اختلالات رادیویی است که عملکرد مأموریتی را بهبود می‌بخشد.

بلوک ۴ شامل سامانهٔ کنترل جنگ‌افزار تاماهاک (TTWCS) و سامانهٔ فرماندهی و کنترل تاماهاک (TC2S) نیز می‌شود.[۲۷][۲۸][۲۹]

در ۱۶ اوت ۲۰۱۰، نیروی دریایی ایالات متحده نخستین آزمایش زندهٔ سامانهٔ مشترک کلاهک چندمنظوره (JMEWS) را تکمیل کرد؛ این کلاهک جدید به‌گونه‌ای طراحی شده است که ضمن حفظ قابلیت‌های انفجاری-ترکش‌زا، توانایی نفوذ تقویت‌شده‌ای را نیز در قالب یک کلاهک واحد فراهم کند. در این آزمایش ایستا، کلاهک منفجر شد و حفره‌ای به‌اندازه‌ای ایجاد کرد که بخش نفوذگرِ دنباله‌رو بتواند کاملاً از هدف بتنی عبور کند.[۳۰]

در فوریهٔ ۲۰۱۴، فرماندهی مرکزی ایالات متحدهٔ آمریکا از توسعه و آزمایش JMEWS پشتیبانی کرد تا توانایی این کلاهک برنامه‌پذیر برای نصب روی موشک تاماهاک بلوک ۴ مورد بررسی قرار گیرد؛ هدف آن بود که این موشک به تأثیرات بمب سنگرشکن دست یابد و بهتر بتواند به سازه‌های تقویت‌شده نفوذ کند.[۳۱] در سال ۲۰۱۲، نیروی دریایی ایالات متحده بررسی‌هایی را برای ادغام فناوری موشک هدایت‌شوندهٔ پیشرفتهٔ ضدتشعشع (AARGM) در موشک تاماهاک تاکتیکی آغاز کرد.[۳۲]

در سال ۲۰۱۴، شرکت ریتیون آزمایش‌هایی را برای ارتقاء موشک‌های بلوک ۴ آغاز کرد تا این موشک‌ها قادر به حمله به اهداف دریایی و اهداف متحرک زمینی شوند.[۳۳] جستجوگر جدید رادار غیرفعال قادر است سطح مقطع راداری هدف را دریافت کرده و آن را دنبال کند، و پیش از برخورد، با ارسال سیگنال راداری، بازتاب آن را دریافت کرده و مشروعیت هدف را تأیید نماید.[۳۱] نصب حسگر چندحالته بر دماغهٔ موشک باعث کاهش فضای سوخت خواهد شد، اما مقامات شرکت معتقدند نیروی دریایی حاضر است برای بهره‌گیری از این فناوری جدید، بخشی از ظرفیت سوخت را فدا کند.[۳۴] موشک تاماهاک ضدکشتی پیشین، که بیش از یک دهه پیش بازنشسته شده بود، از هدایت اینرسیایی و جستجوگر موشک هارپون (موشک) استفاده می‌کرد، و نگرانی‌هایی در مورد توان آن برای تشخیص دقیق اهداف از فاصله‌های دور وجود داشت، زیرا حسگرهای نیروی دریایی بردی کمتر از موشک داشتند. جستجوگر جدید با استفاده از ردیابی غیرفعال و بسامد بس‌بالا و همچنین آشیانه‌یابی راداری فعال، این مشکل را رفع می‌کند.[۳۵][۳۶]

ریتیون برآورد کرده است که افزودن جستجوگر جدید به هر موشک حدود ۲۵۰٬۰۰۰ دلار هزینه دارد.[۳۷] سایر ارتقاءها شامل مسیر پروازی نزدیک به سطح دریا (sea-skimming) نیز هستند.[۳۸][۳۹] نخستین موشک‌های TLAM بلوک ۴ که به قابلیت حملهٔ دریایی مجهز شده‌اند، قرار بود در سال ۲۰۲۱ وارد خدمت شوند.[۴۰]

یک نسخهٔ فراصوت از تاماهاک در دست بررسی برای توسعه است که از رم‌جت برای افزایش سرعت تا ماخ ۳ بهره می‌برد. یکی از محدودیت‌های این طرح، ابعاد پرتابگرهای کشتی‌مبنا است. به‌جای تغییر طراحی تمام ناوهایی که موشک کروز حمل می‌کنند، موشک تاماهاک مجهز به رم‌جت باید همچنان در لوله‌ای با قطر ۲۱-اینچ (۵۳۰-میلیمتر) و طول ۲۰-فوت (۶٫۱-متر) جا بگیرد.[۳۴]

در اکتبر ۲۰۱۵، شرکت ریتیون اعلام کرد که تاماهاک در یک پرتاب آزمایشی توانایی‌های جدیدی از خود نشان داده است: موشک با استفاده از دوربین داخلی خود عکس شناسایی گرفته و آن را به ستاد ناوگان ارسال کرد، سپس در الگوی پروازی چرخشی باقی ماند تا مختصات هدف جدید برای حمله به آن دریافت شود.[۴۱]

تا ژانویهٔ ۲۰۱۶، آزمایشگاه ملی لس آلاموس روی پروژه‌ای کار می‌کرد که در آن سوخت نسوختهٔ باقی‌مانده در موشک تاماهاک هنگام رسیدن به هدف، به نیروی انفجاری اضافه‌ای تبدیل شود. در این طرح، سوخت JP-10 موشک به یک سلاح گرمافشاری تبدیل می‌شود که با ترکیب با اکسیژن هوا به‌شدت می‌سوزد. انفجار گرمافشاری حاصل از احتراق این سوخت نقش کلاهک دوم را ایفا می‌کند و در برخی موارد حتی می‌تواند از کلاهک اصلی نیز قدرت بیشتری داشته باشد، به‌ویژه زمانی که موشک برای هدفی با برد کوتاه استفاده شده و سوخت زیادی باقی مانده باشد.[۲۹][۴۲]

ناوشکن یوا چِیفی (DDG-90) در حال پرتاب یک موشک تاماهاک بلوک ۵ در آغاز آزمایش عملیاتی در سال ۲۰۲۰

تاماهاک بلوک ۵ در سال ۲۰۲۱ معرفی شد و شامل بهبودهایی در ناوبری و هدف‌گیری در حین پرواز است. گونهٔ بلوک ۵اِی با عنوان «تاماهاک ضربتی دریایی» (MST) این امکان را می‌دهد که موشک بتواند به هدف متحرک در دریا حمله کند، و بلوک ۵بی مجهز به کلاهک JMEWS برای نفوذ به اهداف سخت است. این دو نسخه پس از تحویل دستهٔ نخست موشک‌های بلوک ۵ در مارس ۲۰۲۱ عرضه خواهند شد.[۴۳]

در سال ۲۰۲۵، یک سخنگوی برنامهٔ تاماهاک نیروی دریایی ایالات متحده اعلام کرد که نسخهٔ MST تا پایان سپتامبر همان سال روی ناوشکن‌ها عملیاتی خواهد شد و نصب آن بر زیردریایی‌های تهاجمی نیز در سال مالی ۲۰۲۶ آغاز می‌شود.[۴۴]

تمام موشک‌های بلوک ۴ به استاندارد بلوک ۵ ارتقاء خواهند یافت، در حالی که باقی‌ماندهٔ موشک‌های بلوک ۳ بازنشسته و خنثی‌سازی خواهند شد.[۴۵] تاماهاک بلوک ۵ برد بلندتر و هدف‌گیری پویا دارد و می‌تواند کشتی‌ها را در دریا هدف بگیرد (نقش ضربتی دریایی). شرکت ریتیان در حال آزمودن مجدد و نوسازی این موشک است که عمر خدمت آن را ۱۵ سال افزایش می‌دهد و منجر به ایجاد سری جدید تاماهاک بلوک ۵ شده است:

  • بلوک ۵: نسخهٔ نوسازی‌شدهٔ تاکتیکال تاماهاک (TACTOM) با ناوبری و ارتباطات ارتقایافته
  • بلوک ۵اِی: نسخهٔ ضدکشتی بلوک ۵ که قادر به هدف‌گیری اهداف متحرک در دریاست. برد بلوک ۵اِی از نسخهٔ پایهٔ بلوک ۵ کوتاه‌تر است، زیرا فضای بیشتری برای سامانهٔ ناوبری، حسگرها و رادار غیرفعال جدید نیاز دارد. تخمین زده می‌شود که برد آن میان ۳۱۰ تا ۴۳۰ مایل (۵۰۰ تا ۷۰۰ کیلومتر) باشد.
  • بلوک ۵بی: نسخه‌ای از بلوک ۵ با کلاهک مشترک چندمنظوره که می‌تواند اهداف متنوع‌تری را در خشکی هدف بگیرد.[۴۳]

در سال ۲۰۲۰، آزمایشگاه ملی لس آلاموس اعلام کرد که از اتانول ذرت برای تولید سوخت داخلی تاماهاک استفاده خواهد کرد، که برخلاف سوخت مبتنی بر نفت (JP-10)، نیاز به اسیدهای خورنده در فرایند تولید ندارد.[۴۶]

سامانه‌های پرتاب

[ویرایش]

هر موشک در یک محفظهٔ تحت فشار نگهداری و پرتاب می‌شود که از آن در برابر آسیب در حین حمل‌ونقل و انبارداری محافظت کرده و همچنین به‌عنوان لولهٔ پرتاب عمل می‌کند.[۴۷] این محفظه‌ها در پرتابگرهای جعبه‌ای زرهی (ABL) جای می‌گرفتند که بر روی چهار رزم‌ناو بازفعال‌شدهٔ کلاس آیووا یعنی یواس‌اس آیووا، یواس‌اس میزوری، و یواس‌اس ویسکانسین نصب شده بودند. ABLها همچنین بر روی هشت ناوشکن ناوشکن کلاس اسپرانس، چهار رزم‌ناو ویرجینیا و رزم‌ناو هسته‌ای یواس‌اس لانگ بیچ نصب شده بودند. این محفظه‌ها همچنین در پرتابگرهای عمودی (VLS) در دیگر ناوهای سطحی، سامانه‌های پرتاب کپسولی (CLS) در زیردریایی‌های بعدی کلاس زیردریایی کلاس لس آنجلس و زیردریایی کلاس ویرجینیا و نیز در اژدراندازهای زیردریایی‌ها استفاده می‌شوند. تمام ناوهای مجهز به ABL بازنشسته شده‌اند.

برای موشک‌هایی که از زیردریایی پرتاب می‌شوند (یوجی‌ام-۱۰۹)، پس از بیرون رانده‌شدن با فشار گاز (به‌صورت عمودی از VLS) یا فشار آب (به‌صورت افقی از لولهٔ اژدر)، یک موشک سوخت جامد روشن می‌شود تا موشک را از آب خارج کرده و به آن شتاب دهد.[۴۸] پس از دستیابی به پرواز، بال‌های موشک برای ایجاد نیروی برآر باز می‌شوند، دهانهٔ ورودی هوا باز شده و موتور توربوفن برای کروز (پرواز) به‌کار می‌افتد. بر فراز آب، تاماهاک از سامانه ناوبری اینرسیایی یا GPS برای دنبال‌کردن مسیر از پیش تعیین‌شده استفاده می‌کند؛ هنگامی که به خشکی می‌رسد، سامانهٔ هدایت موشک از هم‌ترازی با نقشه‌برداری ارتفاعی زمین (TERCOM) کمک می‌گیرد. هدایت نهایی توسط سامانهٔ تطبیق دیجیتال صحنه و منطقه (DSMAC) یا GPS انجام می‌شود که دایرهٔ خطای احتمالی آن در حدود ۳۰ فوت (۱۰ متر) اعلام شده است.

سامانهٔ تسلیحاتی تاماهاک شامل خود موشک، مرکز برنامه‌ریزی مأموریت تئاتری (TMPC) یا سامانهٔ برنامه‌ریزی شناور و همچنین سامانهٔ کنترل تسلیحاتی تاماهاک (در ناوهای سطحی) یا سامانهٔ کنترل رزمی (برای زیردریایی‌ها) است.

نسخه‌های گوناگونی از سامانه‌های کنترل تاکنون به‌کار رفته‌اند، از جمله:

  • v2 TWCS – سامانهٔ کنترل تسلیحاتی تاماهاک (۱۹۸۳)، که به «صفحه‌سبزها» معروف بود و بر پایهٔ سامانهٔ رایانه‌ای تانک‌های قدیمی طراحی شده بود.
  • v3 ATWCS – سامانهٔ پیشرفتهٔ کنترل تسلیحاتی تاماهاک (۱۹۹۴)، نخستین سامانهٔ مبتنی بر تجهیزات تجاری آمادهٔ مصرف، با بهره‌گیری از اچ‌پی-یواکس.
  • v4 TTWCS – سامانهٔ کنترل تسلیحاتی تاکتیکی تاماهاک (۲۰۰۳).
  • v5 TTWCS – نسل جدید سامانهٔ کنترل تسلیحاتی تاکتیکی تاماهاک (۲۰۰۶).

در ۱۸ اوت ۲۰۱۹، نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا یک پرتاب آزمایشی از موشک تاماهاک را با استفاده از نسخهٔ زمینی سامانهٔ پرتاب عمودی مارک ۴۱ انجام داد.[۴۹] این نخستین پرتاب رسمی ایالات متحده از موشکی بود که نقض پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد (۱۹۸۷) محسوب می‌شد؛ پیمانی که دولت ترامپ در ۲ اوت (پس از نقض آن از سوی روسیه) از آن خارج شد.[۵۰]

نیروی زمینی ایالات متحدهٔ آمریکا با موفقیت موشک تاماهاک را از سامانهٔ موشکی تایفون پرتاب کرده است.[۵۱]

تاریخچه عملیاتی

[ویرایش]
باقی‌مانده‌های موتور توربوفن یک موشک تاماهاک که گفته می‌شود در جریان بمباران یوگسلاوی توسط ناتو (۱۹۹۹) سرنگون شده است؛ به نمایش درآمده در موزهٔ هوانوردی در بلگراد، صربستان.

ایالات متحدهٔ آمریکا

[ویرایش]

نیروی هوایی

[ویرایش]

نیروی هوایی پیش‌تر از نسخهٔ هسته‌ای موشک تاماهاک با نام بی‌جی‌ام-۱۰۹جی گریفون استفاده می‌کرد.[۵۲]

نیروی زمینی

[ویرایش]

در نوامبر ۲۰۲۰، نیروی زمینی ایالات متحدهٔ آمریکا موشک تاماهاک را برای برنامهٔ توانمندی میان‌برد (MRC) برگزید و بدین‌ترتیب به یک موشک دوربرد زمین‌پایه برای هدف‌گیری اهداف زمینی و دریایی دست یافت. ارتش قصد دارد تاماهاک را در کنار موشک زمین‌پایهٔ SM-6 به‌کار گیرد و تا پایان سال ۲۰۲۳ آن‌ها را مستقر کند.[۵۳]

نیروی دریایی

[ویرایش]
تعداد موشک‌های تاماهاک شلیک‌شده
عملیات کشور هدف تاریخ (میلادی/خورشیدی) تعداد
جنگ خلیج فارس عراق ۱۷ ژانویه ۱۹۹۱ / ۲۷ دی ۱۳۶۹ ۲۸۸
بخشی از عملیات خلع‌سلاح عراق عراق ۱۷ ژانویه ۱۹۹۳ / ۲۸ دی ۱۳۷۱ ۴۶
بخشی از عملیات خلع‌سلاح عراق عراق ۲۶ ژوئن ۱۹۹۳ / ۵ تیر ۱۳۷۲ ۲۳
عملیات نیروی قاطع بوسنی و هرزگوین ۱۰ سپتامبر ۱۹۹۵ / ۱۹ شهریور ۱۳۷۴ ۱۳
بخشی از عملیات خلع‌سلاح عراق عراق ۳ سپتامبر ۱۹۹۶ / ۱۳ شهریور ۱۳۷۵ ۴۴
عملیات ضربت بی‌پایان افغانستان / سودان ۲۰ اوت ۱۹۹۸ / ۲۹ مرداد ۱۳۷۷ ۷۹
بمباران عراق (دسامبر ۱۹۹۸) عراق ۱۶ دسامبر ۱۹۹۸ / ۲۵ آذر ۱۳۷۷ ۳۲۵
بمباران یوگسلاوی توسط ناتو یوگسلاوی ۲۴ مارس ۱۹۹۹ / ۴ فروردین ۱۳۷۸ ۲۱۸
عملیات آزادی پایدار افغانستان ۷ اکتبر ۲۰۰۱ / ۱۵ مهر ۱۳۸۰ ۵۰
حمله ۲۰۰۳ به عراق عراق ۲۰ مارس ۲۰۰۳ / ۲۹ اسفند ۱۳۸۱ ۸۰۲
حمله هوایی دابلی سومالی ۳ مارس ۲۰۰۸ / ۱۳ اسفند ۱۳۸۶ ۲
حمله به یک اردوگاه القاعده در یمن یمن ۱۷ دسامبر ۲۰۰۹ / ۲۶ آذر ۱۳۸۸ ۲
مداخله نظامی در لیبی (۲۰۱۱) لیبی ۱۹ مارس ۲۰۱۱ / ۲۸ اسفند ۱۳۸۹ ۱۲۴
جنگ با داعش عراق ۲۳ سپتامبر ۲۰۱۴ / ۱ مهر ۱۳۹۳ ۴۷
پاسخ به حمله موشکی انصارالله به کشتی‌های آمریکایی یمن ۱۳ اکتبر ۲۰۱۶ / ۲۲ مهر ۱۳۹۵ ۵
حمله موشکی به پایگاه هوایی الشعیرات (۲۰۱۷) سوریه ۶ آوریل ۲۰۱۷ / ۱۷ فروردین ۱۳۹۶ ۵۹
بمباران دمشق و حمص (۲۰۱۸) سوریه ۱۳ آوریل ۲۰۱۸ / ۲۴ فروردین ۱۳۹۷ ۶۶
حملات هوایی آمریکا و بریتانیا به یمن یمن ۱۱ ژانویه ۲۰۲۴ / ۲۱ دی ۱۴۰۲ ۱۳۵
حملات ایالات متحده آمریکا به یمن (مارس–مه ۲۰۲۵) یمن ۱۵ مارس ۲۰۲۵ / ۲۵ اسفند ۱۴۰۳ نامشخص
حملهٔ ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ به تأسیسات هسته‌ای ایران ایران ۲۱ ژوئن ۲۰۲۵ / ۳۱ خرداد ۱۴۰۴ ۳۰

کاربران

[ویرایش]
کاربران کنونی موشک تاماهاک با رنگ آبی، و کاربران آینده با رنگ سبز نمایش داده شده‌اند.

فعلی

[ویرایش]
 استرالیا
 بریتانیا
 ایالات متحده آمریکا
 هلند

آینده

[ویرایش]
 کانادا
 ژاپن

منابع

[ویرایش]
  1. ↑ "US Navy set to receive latest version of the Tomahawk missile". Defense news. 17 March 2021.
  2. ↑ Trevithick, Joseph (13 October 2021). "The Army Plans to Fire Its Version of The Navy's SM-6 Missile from This aLauncher". The Drive. Archived from the original on 8 February 2022. Retrieved 10 January 2022.
  3. 1 2 "United States Department of Defense Fiscal Year 2017 Budget Request Program Acquisition Cost by Weapon System" (PDF). Office of The Under Secretary of Defense (Comptroller) / Chief Financial Officer. January 2016. p. 63.
  4. ↑ "Anti-Ship Missiles Top Marines $2.95B Fiscal Year 2022 Wishlist". 2 June 2021.
  5. ↑ "Australia to buy 220 Tomahawk cruise missiles from US".
  6. ↑ "The Role of Nuclear Weapons in U.S. and Allied Military Forces" (PDF). Nuclear Weapons Databook. 1.
  7. 1 2 Kristensen, Hans M. (18 March 2013). "US Navy Instruction Confirms Retirement of Nuclear Tomahawk Cruise Missile". Strategic Security. Federation of American Scientists. Archived from the original on 9 July 2014. Retrieved 9 July 2014.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "Tomahawk". Missile Threat. CSIS. 15 June 2018.
  9. ↑ "U.S. Marines Experimenting with Tomahawk for Land-Attack and Anti-Ship Missions". 17 June 2021.
  10. ↑ "Raytheon AGM/BGM/RGM/UGM-109 Tomahawk".
  11. ↑ Tomahawk cruise missiles proved to be difficult targets for Russian electronic warfare systems بایگانی‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۱ توسط Wayback Machine
  12. ↑ Schlueter, Jim (9 March 1993). "McDonnell Douglas delivers its first Tomahawk cruise missile with Block III improvements" (Press release). St. Louis: McDonnell Douglas Aerospace. PR Newswire. Archived from the original on 2017-10-11. Retrieved 2019-02-15.
  13. ↑ Vartabedian, Ralph (1992-05-12). "Hughes to Buy General Dynamics' Missile Business". Los Angeles Times. Archived from the original on 2023-12-17. Retrieved 2023-12-17.
  14. ↑ Pearlstein, Steven (1994-09-17). "HUGHES WINS IN THE BATTLE FOR TOMAHAWK MISSILE CONTRACT". The Washington Post. Archived from the original on 2023-12-17. Retrieved 2023-12-17.
  15. ↑ Mintz, John (1995-03-18). "RAYTHEON, HUGHES ELECTRONICS TO FORM JOINT MISSILE VENTURE". The Washington Post. Archived from the original on 2023-12-17. Retrieved 2023-12-17.
  16. ↑ Peltz, James (1997-01-17). "Raytheon Acquires Hughes Wing in $9.5-Billion Deal". Los Angeles Times. Archived from the original on 2020-08-15. Retrieved 2023-12-17.
  17. ↑ Kristensen, Hans. "US Navy Instruction Confirms Retirement of Nuclear Tomahawk Cruise Missile – Federation of American Scientists". Retrieved 2021-04-24.
  18. 1 2 3 Burgess, Richard (2 February 2018). "Nuke Posture: More Flexible Response Posed for Navy Submarines". Sea Power. Archived from the original on 3 February 2018. Retrieved 3 February 2018.
  19. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام mine وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  20. ↑ Atkinson, Rick (1993). Crusade: The Untold Story of the Gulf War. Houghton Mifflin Harcourt. p. 30.
  21. ↑ "Tomahawk".
  22. ↑ Pretty 1983, p. 201.
  23. 1 2 Petty, Dan. "Fact File: Tomahawk Cruise Missile". The US Navy. Archived from the original on 27 August 2017. Retrieved 8 October 2015.
  24. ↑ "Image Processing for Tomahawk Scene Matching". Johns Hopkins APL Technical Digest, Volume 15, Number 3. Geoffrey B. Irani and James P. Christ.
  25. ↑ "Tactical Tomahawk Missile". Navy Programs (PDF). Department of Defense. 2002. pp. 219–22. Archived from the original (PDF) on 2017-02-01. Retrieved 2017-03-14.
  26. ↑ "Tactical Tomahawk Weapons Control System (TTWCS)". Lockheed Martin. 23 July 2019.
  27. ↑ "Navy Posts Successful Test of Raytheon's Block IV Tomahawk Cruise Missile". Raytheon. Archived from the original on 2018-05-23. Retrieved 2018-05-22 – via PR news wire.
  28. ↑ Communications, Raytheon Corporate. "Raytheon: Tomahawk Cruise Missile".
  29. 1 2 Eshel, Tamir (17 January 2017). "Tomahawk Cruise Missiles to Become Dual-Mission, Assume Anti-Ship Role". Defense Update. Raytheon.
  30. ↑ U.S. Navy Completes First Test of New Warhead for Tomahawk Block IV Missile – Raytheon press release via PRNewswire.com, 24 October 2010
  31. 1 2 Navy Wants Its Tomahawks to Bust More Bunkers[usurped!] – Defensetech.org, 14 February 2014
  32. ↑ "Viability Study associated with Advanced Anti-Radiation Guided Missile". Federal Business Opportunities. Archived from the original on 2 February 2014.
  33. ↑ Raytheon Corporate Communications. "Raytheon". Archived from the original on 12 November 2014. Retrieved 8 October 2015.
  34. 1 2 Facing End of Tomahawk Production, Raytheon Plays Industrial Base Card بایگانی‌شده در ۲۰۱۵-۰۹-۰۴ توسط Wayback Machine, National defense magazine, 2 April 2014
  35. ↑ New Seeker Could Put Tomahawk In Long-Range Anti-Ship Missile Race – Aviationweek.com, 12 November 2014
  36. ↑ US Navy: More Can Be Done if Risks Are Accepted بایگانی‌شده در ۲۰۱۵-۱۲-۰۳ توسط Wayback Machine, Military times, 1 December 2015
  37. ↑ Pentagon Budget Requests $2B for Tomahawks, $2.9B for SM-6 – Defensenews.com, 3 February 2016
  38. ↑ Beckhusen, Robert (10 February 2016). "Ship-Killing Missiles Are the Pentagon's Big Budget Winner". War is Boring.[پیوند مرده]
  39. ↑ Eshel, Tamir (6 February 2015). "Enhanced Tomahawk cruise missile engages moving targets". Defense Update. Raytheon.
  40. ↑ U.S. Navy Anti-Ship Tomahawk Set for Surface Ships, Subs Starting in 2021 – News.USNI.org, 18 February 2016
  41. ↑ US Navy, Raytheon demonstrate network-enabled Tomahawk cruise missiles in flight: Raytheon press release via PRNewswire, 5 October 2015
  42. ↑ Tomahawk Missiles Will Get Twice as Deadly by Blowing Up Their Own Fuel, Popular Mechanics, 15 January 2016
  43. 1 2 "Raytheon delivers first batch of Block V Tomahawk Missiles to US Navy". Naval news. 26 March 2021.
  44. ↑ Chan, Ryan (3 June 2025). "US Announces 'Game Changer' Missile Upgrade to Rival China". نیوزویک. Archived from the original on 6 June 2025.
  45. ↑ Entire Navy Tomahawk Missile Arsenal Will Upgrade To Block V. USNI News. 22 January 2020.
  46. ↑ "Revolutionizing Tomahawk fuel". Los Alamos National Laboratory. 20 April 2020. Archived from the original (PDF) on 21 May 2020. Retrieved 1 June 2020.
  47. ↑ GAO (October 1997). Test and evaluation impact of DOD. DIANE Publishing. ISBN 978-1-4289-7929-1. Retrieved 2013-08-30.
  48. ↑ "AGM-109/BGM-109 Tomahawk". Forecast International. January 2007. Retrieved 15 February 2019.
  49. ↑ "Pentagon Tests New Missile System, Weeks After a U.S. /Russia Nuclear Arms Treaty Collapsed". Time. Retrieved 2019-08-20.
  50. ↑ "The US Just Launched a Long-Outlawed Missile. Welcome to the Post-INF World". Defense One. 19 August 2019. Retrieved 2019-08-20.
  51. ↑ "Army successfully fires Tomahawk missiles from MRC system". United States Army. 22 August 2023.
  52. ↑ "General Dynamics/McDonnell Douglas BGM-109G "Gryphon" Ground-launched Cruise Missile". Archived from the original on 17 February 2006.
  53. ↑ Army Picks Tomahawk & SM-6 For Mid-Range Missiles. Breaking Defense. 6 November 2020.
  54. ↑ Robinson, John (5 September 1996). "Tomahawk launch breaks submarine silence". Defense Daily. Archived from the original on 4 September 2015.
  55. ↑ Paul F Foster (PDF), United States Navy
  56. ↑ "Pittsburgh IV (SSN 720)". United States Navy. Archived from the original on 2017-05-11. Retrieved 2017-04-27.
  57. ↑ "President Bush(Sr) to Trump: Operational history of Tomahawk missiles". WION. 7 April 2017. Retrieved 2024-01-30.
  58. ↑ "2nd Cruise Missile Strikes in Iraq". Emergency. 9 February 2005. Archived from the original on 9 February 2005.
  59. ↑ Michaels, J. (19 March 2013). The Discourse Trap and the US Military: From the War on Terror to the Surge. Springer. ISBN 978-0-230-37205-4.
  60. ↑ "1998 – Operation Desert Fox". Air Force Historical Support Division. Retrieved 2024-04-25.[پیوند مرده]
  61. ↑ Koplow, David A. (30 November 2009). Death by Moderation: The U.S. Military's Quest for Useable Weapons. Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-48401-5.
  62. ↑ Holmes, Tony (20 November 2012). F-14 Tomcat Units of Operation Enduring Freedom. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-78200-735-7.
  63. ↑ "Tomahawk". Missile Threat. Retrieved 2023-11-09.
  64. ↑ "U.S. Forces Fire Missiles into Somalia at a Kenyan". The New York Times. 4 March 2008.
  65. ↑ Nathan Hodge, 'US strikes Al-Qaeda target located in southern Somalia," JDW, 12 March 2008 (Vol 45, Issue 11), p.18
  66. ↑ Cruise Missiles Strike Yemen. ABC News (18 December 2009). Retrieved on 2013-08-16.
  67. ↑ "United States: Cluster Munition Ban Policy". Landmine monitor, US 2011 report. International Campaign to Ban Landmines. 22 October 2010. Archived from the original on 30 August 2011. Retrieved 23 November 2011.
  68. ↑ "Live blog: allied airstrikes continue against Gadhafi forces". CNN. 2011-03-20. Archived from the original on 2011-03-21. Retrieved 2011-03-20.
  69. ↑ "Libya: Navy running short of Tomahawk missiles". Telegraph. 23 March 2011. Retrieved 8 October 2015.
  70. ↑ "U.S. launches first missiles against Gadhafi forces". CNN. 2011-03-19. Archived from the original on 2014-02-22. Retrieved 2011-03-19.
  71. ↑ "U.S. aviators rescued; Gadhafi remains defiant". CNN. 11 May 2011. Archived from the original on March 24, 2011.
  72. ↑ "23 Sept. : U.S. Military, Partner Nations Conduct Airstrikes Against ISIL in Syria". U.S. Central Command. 23 September 2014. Archived from the original on 25 September 2014. Retrieved 23 September 2014.
  73. ↑ "Al-Qaeda Khorasan cell in Syria attack 'was imminent'". BBC News. 23 September 2014. Retrieved 23 September 2014.
  74. ↑ Dan, Lamothe (13 October 2016). "Navy launches Tomahawk missiles at rebel sites in Yemen after attacks on U.S. ships". The Washington Post. Retrieved 13 October 2016.
  75. ↑ "Statement from Pentagon Spokesman Capt. Jeff Davis on U.S. strike in Syria". U.S. Central Command. 7 April 2017. Retrieved 7 April 2017.
  76. ↑ Laura Smith-Spark; Barbara Starr (7 April 2017). "US investigates possible Russia role in Syria chemical attack". CNN.
  77. ↑ Starr, Barbara; Diamond, Jeremy (7 April 2017). "Trump launches military strike against Syria". CNN.
  78. ↑ Jenny Gathright (14 April 2018). "PHOTOS: 2 Syrian Chemical Weapons Sites Before And After Missile Strikes". NPR.
  79. ↑ Gareth Davies (14 April 2018). "Syria fired 40 missiles 'at nothing' after allied air strikes destroyed three Assad chemical sites". The Telegraph – via Yahoo News.
  80. ↑ Peter Beaumont; Andrew Roth (14 April 2018). "Russia claims Syria air defences shot down 71 of 103 missiles". The Guardian.
  81. ↑ Oren Liebermann; Haley Britzky; Natasha Bertrand; Kevin Liptak; Alex Marquardt; MJ Lee; Jennifer Hansler (2024-01-11). "US and UK carry out airstrikes against Iran-backed Houthis in Yemen". CNN. Retrieved 2024-01-13.
  82. ↑ "US launches fresh strike on Yemen a day after broader attack". The Irish Times. Retrieved 2024-01-13.
  83. ↑ Lauren Frias (12 January 2024). "These are ships and aircraft that struck back at the Houthi military". Business Insider. Retrieved 2024-01-13.
  84. ↑ Epstein, Jake (2024-07-22). "A US Navy carrier strike group fired nearly 800 missiles and bombs during its Red Sea fight against the Houthis". www.msn.com.
  85. ↑ Swan, Jonathan; Haberman, Maggie (2025-06-22). "With Decision to Bomb Iran, Trump Injects U.S. Into Middle East Conflict". The New York Times (به انگلیسی). ISSN 0362-4331. Retrieved 2025-06-22.
  86. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام MinisterDefenceDec2024 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  87. ↑ "US Army's first mid-range missile battery coming in FY23 with 3 to follow". 21 June 2021.
  88. ↑ "Raytheon Awarded $217M Tomahawk Missiles Contract for Navy, Marines, Army". 25 May 2022.
  89. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام NLProcurement وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=تاماهاک_بی‌جی‌ام-۱۰۹&oldid=43690929»