بایکند

چنگال تزئین‌شده، سده‌های ۷–۸ میلادی، پایکند.

نمایی از شهری باستانی بایکند در ازبکستان - ۲۰۲۳

پایکند (ازبکی: Poykend) شهری کهن از شهرهای ایرانیان سغدی‌تبار بود که به دست عرب‌ها ویران شد. این شهر امروزه در ازبکستان امروزی است که در پایین‌دست رود زرافشان قرار دارد و یکی از بزرگ‌ترین شهرهای واحهٔ بخارا به‌شمار می‌آمد. این شهر از یک دژ، دو بخش سکونتی و یک رَبَض (حومه) تشکیل می‌شد. پایکند هم‌اکنون در فهرست پیشنهادی میراث جهانی یونسکو قرار دارد.

تاریخچه

چراغ با دو لوله، سده‌های ۱۱–۱۲ میلادی، پایکند.

در اوایل سدهٔ هشتم میلادی، پایکند مرکز بزرگ دادوستد بود و با دیوارهای سترگ خشت‌گلی و یک دژ درونی حفاظت می‌شد. با رسیدن فتوحات مسلمانان در همان سده، مردم ناچار به پرداخت خراج شدند. با این‌حال، در سال ۷۰۶ میلادی شورش کردند. بر پایهٔ برخی روایت‌ها، علت این شورش تلاش فرماندار عرب برای سوءاستفاده از دختر بومی بود یا شاید صرفاً به دلیل نپذیرفتن پرداخت خراج.

قتیبه بن مسلم، فرماندار خراسان، برای عبرت‌دادن به دیگران شهر را محاصره کرد. او دیوارها را فروریخت و هرچند کارگران حفار در ریزش دیوار کشته شدند، شهر سقوط کرد. پس از آن، همهٔ مردان جنگی را کشتند و زنان و کودکان را به اسارت بردند. عرب‌ها غنایم فراوانی به دست آوردند و بسیاری از آثار کهن نقره را برای پرداخت مزد سپاه ذوب کردند. شهر پس از این ویرانی هرگز بهبود نیافت و به‌زودی زیر سایهٔ شهر همسایه، بخارا قرار گرفت.

شرح محوطه

بطری شیشه‌ای، پایکند، سده‌های ۱۰–۱۲ میلادی

بر پایهٔ پژوهش‌های باستان‌شناسی، پایکند در سدهٔ چهارم پیش از میلاد به‌صورت روستایی کوچک پایه‌گذاری شد و بعدها به دژی بدل گشت. در آن دوره، پایکند مرکز دادوستد بود، زیرا شهر کشورهای جنوبی (باختر، هند، ایران) را به کشورهای شمالی (پیشاورال، کرانهٔ ولگا، قفقاز شمالی) پیوند می‌داد. پایکند یکی از مراکز مهم نظامی و بازرگانی مرزهای غربی سغد بود. با گسترش راه بزرگ ابریشم و پیوستن دژ پایکند، دو بخش نخستین سکونتگاه‌های کهن بنیان نهاده شدند و از این‌رو شهر پایکند پدید آمد.

بر اساس سال‌نامه‌های چینی، این شهر زیر فرمان پادشاهی «آن» (安، بخارا) بود و مرکز خانات «بی» (毕) به‌شمار می‌رفت. همچنین گزارش شده است که در پایکند حکیم (فرماندار) وجود نداشت و شهر به‌دست شورای بازرگانان اداره می‌شد، به‌گونه‌ای که در سده‌های ششم و هفتم میلادی، در معنای کامل واژه، جمهوری بود. پژوهشگران مؤسسهٔ باستان‌شناسی آکادمی علوم ازبکستان سالیان دراز در ویرانه‌های شهر کاوش کرده‌اند. در نتیجه، نیایشگاه‌های زرتشتی، کاخی، مسجدی از سدهٔ نهم میلادی و بازمانده‌های برجی در دژ کشف شدند. در بخش درونی شهر، دیوارهای دفاعی، دروازه، راه‌ها و بقایای محله‌ها (محلات) یافت شده‌اند، در حالی‌که در ربض‌های بیرونی، مراکز سفالگری و کاروانسراها وجود داشته‌اند. به گفتهٔ پژوهشگران، به دلیل دسترسی دشوار به پایین‌دست رود زرافشان، این شهر در میانهٔ سدهٔ نهم میلادی از میان رفت.

وضعیت میراث جهانی

این محوطه در ۱۸ ژانویهٔ ۲۰۰۸ در ردهٔ فرهنگی به فهرست پیشنهادی میراث جهانی یونسکو افزوده شد. سرانجام در سال ۲۰۲۳ به‌عنوان بخشی از راه‌های ابریشم: کریدور زرافشان–قره‌قوم در فهرست میراث جهانی ثبت شد.