الکساندر بلوک

الکساندر بلوک
زادهٔ	۱۶ نوامبر ۱۸۸۰
درگذشت	۷ اوت ۱۹۲۱
ملیت	روسیه
امضاء

الکساندر بلوک (روسی: Алекса́ндр Алекса́ндрович Бло́к؛ IPA: [ɐlʲɪˈksandr ɐlʲɪˈksandrəvʲɪt͡ɕ ˈblok] ()؛ زاده ۱۶ نوامبر ۱۸۸۰ درگذشته ۷ اوت ۱۹۲۱) یک نویسنده اهل روسیه بود.

بلوک در سن‌پترزبورگ و در خانواده‌ای اهل دانش زاده شد. پدرش، الکساندر لوویچ بلوک، استاد حقوق در ورشو بود و مادرش، الکساندرا آندری‌یِونا بکتووا، دختر آندری بکتوف، گیاه‌شناس نامدار و رئیس دانشگاه دولتی سن‌پترزبورگ بود. پس از جدایی والدین، بلوک با خویشاوندان اشرافی‌اش در ملک شخماتوو نزدیک مسکو زندگی کرد. در همان‌جا با فلسفه ولادیمیر سولویف و اشعار شاعرانی چون فئودور تیوتچف و آنافاسی فِت ــ که در آن زمان چندان شناخته‌شده نبودند ــ آشنا شد. این تأثیرات در نخستین نوشته‌های او نمود یافت و بعدها در کتاب «آنتِه لوسِم» گردآوری شد.

در سال ۱۹۰۳، او با بازیگر لیوبوف (لیوبا) دیمیتریونا مندلیف، دختر شیمیدان نامدار دمیتری مندلیف ازدواج کرد. بعدها لیوبا او را وارد رابطه‌ای پیچیده از عشق و نفرت با آندری بلی، شاعر هم‌مسلک نمادگرای او، کرد. بلوک چرخه شعری‌ای را که او را به شهرت رساند و با عنوان «اشعاری درباره بانو‌ی زیبا» (۱۹۰۴) شناخته می‌شود، به لیوبا تقدیم کرد.

بلوک با شور و شوق از انقلاب ۱۹۰۵ روسیه استقبال کرد. در واپسین سال‌های زندگی‌اش، او بیشتر به موضوعات سیاسی پرداخت و به سرنوشت مسیحایی سرزمینش اندیشید؛ آثاری چون «مکافات» (۱۹۱۰–۱۹۲۱)، «میهن» (۱۹۰۷–۱۹۱۶) و «سکاها» (۱۹۱۸) حاصل این دوران است. او در ۱۹۰۶ سرودی ستایش‌آمیز برای میخائیل باکونین نوشت. تحت تأثیر آموزه‌های سولویوف، بیم‌های آخرالزمانی مبهمی داشت و مدام میان امید و نومیدی در نوسان بود. در تابستان ۱۹۱۷ در دفتر یادداشتش نوشت: «احساس می‌کنم رویداد بزرگی در راه است، اما اینکه دقیقاً چیست بر من آشکار نشده است.» برخلاف انتظار بیشتر دوستدارانش، او انقلاب اکتبر را تحقق همین اشتیاق‌های آخرالزمانی دانست.

در مه ۱۹۱۷، بلاک به‌عنوان منشی‌نویس در کمیسیون ویژه‌ای منصوب شد که وظیفه‌اش بررسی اقدامات غیرقانونی وزرا و ثبت بازجویی‌های مربوط به کسانی بود که گریگوری راسپوتین را می‌شناختند. به گفته اورلاندو فیجز، او تنها در یک جلسه بازجویی حضور داشت.

در نوامبر ۱۹۱۷، چند روز پس از انقلاب اکتبر، آناتولی لوناچارسکی (کمیسار مردم در امور فرهنگ و آموزش) ۱۲۰ نویسنده و شخصیت فرهنگی برجسته را به جلسه‌ای دعوت کرد؛ اما بیشترشان حاضر نشدند. بلوک یکی از پنج نفری بود که شرکت کرد، در کنار ولادیمیر مایاکوفسکی و وسولود مایرهولد. با تأسیس «آکادمی سوسیالیستی علوم اجتماعی» در ۱۹۱۸، بلوک نیز به جمع اعضا پیوست.

شعر معروف او، «دوازده تن» (۱۹۱۸)، دوازده نگهبان سرخ را در میانه هرج‌ومرج خونین جنگ داخلی روسیه توصیف می‌کند که به حواریون مسیح تشبیه شده‌اند، در حالی که «پیشاپیش آنان، عیسی مسیح گام برمی‌دارد.»

به دلیل همین حمایت‌های اولیه، بلوک نزد بلشویک‌ها محترم ماند، هرچند در اشعار پیش از انقلابش تصویرهای مذهبی پررنگ بود و بعدها از انقلاب دلسرد شد. در ۱۹۲۳، لئون تروتسکی فصلی کامل از کتاب ادبیات و انقلاب را به بلوک اختصاص داد و نوشت: «بلوک به ادبیات پیش از اکتبر تعلق داشت، اما بر آن فائق آمد و هنگامی که دوازده تن را سرود، وارد قلمرو اکتبر شد. به همین دلیل، او جایگاهی ویژه در تاریخ ادبیات روسیه خواهد داشت.» همچنین در گزارش رسمی کنگره اول نویسندگان شوروی، نیکلای بوخارین بلوک را «شاعری با نیروی عظیم که اشعارش به یادمانی تراش‌خورده می‌ماند» ستود، هرچند افزود: «او می‌پنداشت که می‌تواند با نشانه صلیب هم انقلاب را متبرک کند و هم از آن برحذر دارد؛ و بی‌آنکه کلام نهایی‌اش را گفته باشد، از دنیا رفت.»

تا سال ۱۹۲۱ بلوک از انقلاب روسیه دلسرد شد. سه سال بود که هیچ شعری نسروده بود. به ماکسیم گورکی شکایت می‌کرد که «ایمانم به خرد بشری پایان یافته» و به دوستش کورنی چوکوفسکی می‌گفت دیگر نمی‌تواند شعر بگوید: «همه صداها خاموش شده‌اند. نمی‌شنوی که دیگر هیچ صدایی نیست؟» اندکی بعد دچار بیماری آسم شد و پیش‌تر نیز اسکوربوت گرفته بود. پزشکانش خواستار اعزام او به خارج برای درمان شدند، اما اجازه خروج نیافت.

گورکی برای گرفتن ویزا به نفع او پافشاری کرد. در ۲۹ مه ۱۹۲۱ به لوناچارسکی نوشت: «بلوک بهترین شاعر روسیه است. اگر اجازه ندهید به خارج برود و او بمیرد، شما و همراهانتان مسئول مرگ او خواهید بود.» در ۲۳ ژوئیه ۱۹۲۱ اعضای دفتر سیاسی کمیته مرکزی مجوز خروج او را امضا کردند، اما تا زمان صدور نهایی مجوز، وضعیت بلوک به‌شدت بدتر شد. در ۱ اوت اجازه خروج برای همسرش لیوبوف نیز امضا شد، اما خبر آن دیر به دست گورکی رسید. در ۱۰ اوت مجوز به خانواده رسید، ولی بلوک سه روز پیش‌تر، در ۷ اوت ۱۹۲۱، درگذشته بود.

چند ماه پیش از مرگ، بلوک سخنرانی مشهوری درباره الکساندر پوشکین ایراد کرده بود و معتقد بود یاد او می‌تواند روس‌های سفید و شوروی را متحد کند.

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Alexander Blok». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۱۴.
• «Alexander Blok». دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۱۴.

پیوند به بیرون

• فهرست آثار الکساندر بلوک در موزیک‌برینز