ریال ایران

ریال واحد پول ایران است و به ۱۰۰ دینار تقسیم می‌شود. اما چون ریال واحد بسیار کم‌ارزش است، تقسیمات آن در حسابداری به کار نمی‌رود. همچنین حدوداً از سال ۱۳۱۱ هجری شمسی واحد غیر رسمی تومان (۱۰ ریال) مکرراً برای شمارش پول ایران بکار می‌رود و واحد ریال به دلیل عدم سابقهٔ تاریخی در میان مردم ایران رواج نیافته‌است. «ریال: ۱_ واحد پول که در زمان محمدشاه قاجار (۱۲۵۰-۱۲۶۴ ه. ق.) از مسکوکات نقره و معادل ۱۲۵ دینار بود. در اواخر قاجاریه معادل یک قران و پنج شاهی بود. ۲_ واحد رسمی کنونی پول ایران که عبارت است از ۱۰۰ دینار (یک تومان ده ریال است).» طبق استاندارد ISO-۴۲۱۷ ریال ایران با علامت اختصاری IRR در معاملات جهانی نشان داده می‌شود. استاندارد یونی‌کد برای ریال نویسهٔ سازگاری «نشان ریال» بشکل «﷼» را در موقعیت U+FDFC تعریف کرده‌است. به استناد ماده یک قانون پولی و بانکی کشور واحد پول ایران ریال است. ریال برابر صد دینار است. یک ریال برابر یکصد و هشت هزار و پنجاه و پنج ده میلیونیم ۰٫۰۱۰۸۰۵۵ گرم طلای خالص است.

ریشه‌شناسی

ریال از کملهٔ اسپانیایی و پرتقالی "real" وارد فارسی شده‌است که هم به معنی «شاهی» است، هم نام سکهٔ نقره رایج در آن دو کشور و در سرزمینهای وابسته به آن بود. این واژه از کلمه لاتینی «رگالیس» (regalis) به معنی شاهنشاهی می‌آید که صفتی است از اسم «رکس» (rex) به معنی شاه. کلمه انگلیسی «رویال» (royal) همریشه با "real" اسپانیایی و پرتغالی است.

سکه نقره با نام ریال در اسپانیا از سالِ ۱۴۹۷ تا ۱۸۷۰ میلادی ضرب می‌شد. ریال همچنین واحدِ پولِ بسیاری از مستعمره‌های اسپانیا بود، مثلاً برزیل تا سالِ ۱۹۹۴ واحدِ پولش ریال بود یا به تلفظِ محلی رییِل. در سال بعد یعنی۲۷ اسفند ۱۳۰۸ در زمان رضاشاه، طبق قانون تعیین واحد و مقیاسِ پولِ قانونیِ ایران، ریال به جای قران با وزن خالص ۳۶۶۱۱۹۱/۰ گرمْ طلا انتخاب شد.

تاریخچه

ریال برای اولین بار در سال ۱۷۹۸ معروف شد و آن یک سکه جهانی بود که ۱۲۵۰ دینار یا یک هشتم تومان ارزش داشت. در سال ۱۸۲۵، ریال از رواج افتاد و به جای آن قران که معادل هزار دینار (یک دهم تومان) ارزش داشت رواج یافت (به این ترتیب واحد پول ایران وارد سیستم اعشاری شد). در سال ۱۹۳۲ (۱۳۱۱ هجری شمسی) ریال جایگزین قران شد. همچنین آن به صد دینار جدید تقسیم پذیر بود.

واحد پول ایران از سده هفتم هجری تا زمان اوایل حکومت پهلوی، دینار بود. یک تومان واحد شمارش برای دینار و برابر ده قران و یا ده هزار دینار بود.

در سال ۱۳۰۸ به صورت ناگهانی واحد پول تومان کنار گذاشته شد و واحد «ریال» که ریشهٔ اسپانیولی و پرتغالی دارد و سابقهٔ تاریخی در ایران نداشت به عنوان واحد رسمی پول برگزیده شد. ریال در میان مردم مقبولیت و رواج نیافت و مردم ایران ۱۰ ریال را یک تومان فرض کردند و در میان مردم واژگان تومان و قران (تُمَن و قِرون) کاربرد دارد و واحدهای رسمی ریال و دینار در محاورات مردم استفاده نمی‌شود. حتی در میان رسانه‌های ایران و مسئولان کشوری نیز استفاده از تومان مرسوم‌تر است. قبل از تبدیل واحدهای پولی به به دستگاه اعشاری در سال ۱۹۳۲ (۱۳۱۱ هجری شمسی) سکه‌ها و واحدهای پولی که در جدول زیر آمده‌اند مورد استفاده بودند، و برخی از این الفاظ هنوز استفاده‌های گسترده‌ای در زبان ایرانیان و ضرب المثل‌های ایرانی دارند:

واحد قدیمی پول	به دینار	زمان رواج یافتن
شاهی	۵۰ دینار	سامانیان
محمودی (صَنّار)	۱۰۰ دینار	سلطان محمود غزنوی
عباسی	۲۰۰ دینار	شاه عباس اول
نادری (ده شاهی)	۵۰۰ دینار	نادر شاه
قران	۱٬۰۰۰ دینار	فتحعلی شاه (۱۸۲۵)
ریال	۱٬۲۵۰ دینار	فتحعلی شاه (۱۷۹۸)
دوهزاری	۲٬۰۰۰ دینار	قاجاریان
پنج هزاری	۵٬۰۰۰ دینار	قاجاریان
تومان	۱۰٬۰۰۰ دینار	سلسله ایلخانی

مسکوکات

اولین سکه‌های ریال (سری دوم ریال در دستگاه اعشاری)، سکه‌های ۱، ۲، ۵، ۱۰ و ۲۵ دینار، ½، ۱، ۲ و ۵ ریال، بر روی نقره ضرب شدند. سکه‌های طلا که در دوران پهلوی تعیین شدند و انتشار یافتند برای اولین بار ۱۰۰ ریال ارزش گذاری شدند. پس از انقلاب اسلامی، طرح مسکوکات با حذف نقش شاه تغییر کرد، ولی اندازه و حروف چینی آنها تغییر نکرد. سکه‌های ۵۰ دیناری فقط در سال ۱۳۵۹ ضرب شدند و سکه‌های ۵۰ ریالی در ۱۳۶۰ رواج یافتند. در سال ۱۳۷۲، سری جدید سکه‌های ۱، ۵، ۱۰ و ۵۰ ریالی و نیز سکهٔ ۱۰۰ ریالی ضرب شدند. سکه‌های ۲۵۰ ریالی در سال بعد رواج یافتند. در سال ۱۳۸۳ اندازهٔ سکه‌های ۵۰، ۱۰۰ و ۲۵۰ ریالی کاهش یافت و سکه‌های ۵۰۰ ریالی رواج یافتند. در سال ۱۳۸۸ سکه‌های ۲۵۰ و ۵۰۰ در اندازه کوچکتر و ۱۰۰۰ ریالی در ایران ضرب شدند. سایر سکه‌ها هنوز قانونی اند اما دیگر ضرب نمی‌شوند. در نبمه دوم سال ۱۳۸۹، سکه‌های ۲۰۰۰ ریالی و ۵۰۰۰ ریالی ضرب گردید.

تاریخچه‌ی آغاز و پایان ضرب گونه‌های سکه‌های ایران از سال ۱۳۵۸ خورشیدی تا ۲۱ فروردین ۱۳۹۰ خورشیدی

1. سکه 50 دیناری (شیر خورشید بدون تاج) ۱۳۵۸.
2. سکه ۱ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷.
3. سکه ۱ ریالی برنز با نقش دماوند ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶.
4. سکه ۲ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷.
5. سکه ۵ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷.
6. سکه ۵ ریالی برنز ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۸.
7. سکه ۱۰ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷.
8. سکه ۱۰ ریالی برنز ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶.
9. سکه ۲۰ ریالی نیکل ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۸. (در ۱۳۶۸ فقط 20 ریالی یادبود ضرب شد)
10. سکه ۵۰ ریالی برنز ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۸.
11. سکه ۵۰ ریالی نیکل با نقشه ایران ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۰.
12. سکه ۵۰ ریالی نیکل بارگاه حضرت معصومه ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۲.
13. سکه ۵۰ ریالی برنز ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵.
14. سکه ۱۰۰ ریالی نیکل ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۲.
15. سکه ۱۰۰ ریالی برنز ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵.
16. سکه ۲۵۰ ریالی دوفلزی ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۲.
17. سکه ۲۵۰ ریالی نیکل ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵.
18. سکه ۲۵۰ ریالی برنز با گل لاله ۱۳۸۶.
19. سکه ۲۵۰ ریالی برنز مدرسه فیضیه ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹.

اسکناس

چاپ اسکناس در ایران در سال ۱۳۱۱ توسط بانک ملی ایران شروع شد. اولین اسکناس‌های چاپ شده اسکناس‌های ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰ و ۵۰۰ ریالی بودند. در سال ۱۳۱۴ اسکناس ۱،۰۰۰ ریالی منتشر شد. به دنبال آن در سال ۱۹۵۱ اسکناس ۲۰۰ ریالی انتشار یافت. اسکناس‌های ۵٬۰۰۰ و ۱۰٬۰۰۰ ریالی در سال ۱۹۵۲ چاپ شدند. اسکناس ۵ ریالی آخرین بار در سال ۱۹۴۰ چاپ شد و اسکناس ۱۰ ریالی هم تا سال ۱۹۶۱ (۱۳۴۰ هجری خورشیدی) منتشر شد. در سال ۱۹۶۱ بانک مرکزی ایران انتشار پول‌های کاغذی را عهده‌دار شد.

در سال ۱۳۵۷ پس از انقلاب اسلامی، اسکناس‌های ایرانی با تصویر صورت شاه چاپ چاپ شدند که در آنها صورت شاه با یک طرح در هم پیچیده پوشانده شده بود. اولین چاپ پول حقیقی جمهوری اسلامی در اسکناس‌های ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰، ۵۰۰۰ و ۱۰٬۰۰۰ ریالی بود. ۲۰۰۰ ریالی در سال ۱۹۸۶ مرسوم شد. روح الله خمینی در زمان حیات خویش هیچ گونه اجازه‌ای مبنی بر چاپ اسکناس‌ها با طرح وی به دولت نداده بود اما پس از مرگ وی اسکناس‌ها نیز تغییر یافت. اسکناس‌های ۱۰۰ ریالی که در اولین چاپ اسکناس توسط جمهوری اسلامی با طرح حرم امام رضا در جلو و مدرسه چهارباغ در پشت بود به طرحی از سید حسن مدرس در جلو و مجلس شورای اسلامی در پشت بود. اسکناس‌های ۱۰۰۰ ریالی نیز که قبل از آن با طرح مدرسهٔ فیضیه در جلو بود به طرحی از بیانگذار جمهوری اسلامی ایران تغییر یافت. اسکناس‌های ۵٬۰۰۰ ریالی۱۰٬۰۰۰ ریالی۲۰٬۰۰۰٫ ریالی و ۵۰٬۰۰۰ ریالی نیز با طرح وی چاپ شد. اسکناس ۲٬۰۰۰ ریالی نیز که قبل از آن تصویر آزادی خرمشهر را در جلو داشت به طرحی از آیت‌الله خمینی تغییر یافت.

اسکناس‌های رایج

ارزش	رنگ	شرح
۱۰۰ ریال	ارغوانی	سید حسن مدرس	مجلس شورای اسلامی
۲۰۰ ریال	آبی و سبز	مسجد جامع یزد	جهاد سازندگی
۵۰۰ ریال	خاکستری و سبز	نماز جمعه	سردر دانشگاه تهران
۱٬۰۰۰ ریال	قهوه‌ای	روح الله خمینی	مسجدالاقصی
۲٬۰۰۰ ریال	ارغوانی	روح الله خمینی	خانهٔ کعبه
۵٬۰۰۰ ریال	قهوه‌ای و سبز زیتونی و نارنجی	روح الله خمینی	گل و بلبل
۱۰٬۰۰۰ ریال	سبز و آبی و سبز زیتونی	روح الله خمینی	کوه دماوند
۲۰٬۰۰۰ ریال	آبی	روح الله خمینی	نمای بخشی از بناهای واقع در میدان امام اصفهان
۵۰٬۰۰۰ ریال	ارغوانی و زرد	روح الله خمینی	نقشه کشور ایران با ذکر نام خلیج فارس به زبان انگلیسی
۱۰۰٬۰۰۰ ریال	سبز	روح الله خمینی	آرامگاه سعدی همراه با بیت بنی آدم اعضای یک پیکرند

ایران چک

در ایران دو نوع پول درشت موسوم به ایران چک وجود دارد. اکنون این ایران چک‌ها را بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران منتشر می‌کند. پیش از این هر بانک ایران چکی جداگانه داشت.

مشکلات واحد پولی ریال

با وجود کنار گذاشتن رسمی تومان در سال ۱۳۰۸ (زمان رضاشاه پهلوی) و تغییر واحد پولی، مردم واحد پولی فرنگی و نامأنوس ریال را به کار نگرفتند و ۱۰ ریال را برابر ۱ تومان گرفتند. با وجود گذشت سالیان بسیار هنوز واحد ریال بین مردم ایران جا نیفتاده‌است.

استفاده مردم ایران از واحد پولی تومان به جای ۱۰ ریال باعث سردرگمی و مشکلاتی شده‌است. چون پول رسمی بر اساس ریال است و مردم در ذهن‌شان فقط تومان را به کار می‌گیرند مجبورند هر گاه که قیمتی را به ریال می‌شنوند آن را به تومان تبدیل کنند و این موضوع یک تلاش ذهنی بی‌فایده را بر ایرانیان تحمیل می‌کند که گاهی با خطا همراه می‌شود. در بسیاری از مواقع نیز مشخص نیست که قیمت درج شده به تومان است یا ریال. چنین وضعیتی که دو واحد پولی متفاوت به این شکل (یکی رسمی و دیگری در میان مردم) وجود داشته باشد تنها در ایران حکمفرماست. این موضوع برای گردشگران خارجی در ایران نیز باعث مشکل می‌شود.

اگرچه واحد پولی ایران، ریال است، اما مردم معاملات خود را برپایهٔ تومان انجام می‌دهند. بسیاری از آنها در نوشتن یا خواندن صفرها در عملیات بانکی (تبدیل تومان به ریال) یا هنگام خواندن گزارش‌های اقتصادی در رسانه‌ها دچار مشکل می‌شوند. امروزه واحد پول ریال نسبت به تومان در زندگی مردم نقش چندانی ندارد و از سوی دیگر، داد و ستد روزانه مردم بیشتر با تومان انجام می‌شود و ارتباط قیمت‌ها با ریال برای جامعه قابل لمس نمی‌باشد.

طرح اصلاح پول ملی ایران

نوشتار اصلی: طرح اصلاح پول ملی ایران

از اواخر دههٔ ۱۳۸۰ به دلیل تورم بالا و پایین آمدن ارزش پولی ایران قرار بر حذف صفر از پول ایران شده‌است. علاوه بر این، به دلیل اینکه واحد پولی ریال ریشهٔ اسپانیایی دارد و دارای سابقهٔ تاریخی در ایران نیست و مهمتر از همه در میان مردم مقبولیت نیافته‌است قرار شده‌است واحد پولی جدید به جای آن برگزیده شود. و با اینکه در سال ۱۳۰۸ ریال به جای تومان واحد پولی رسمی ایران شد ولی هنوز تومان در میان مردم رواج دارد و ریال کاربردی میان مردم ندارد. مقرر گردید در اینباره از مردم نظرخواهی بشود. جمع‌بندی «نظرسنجی‌هاً یکی از معیارهایی است که در تعیین نام واحد اصلی و فرعی پول ملی ملاک تصمیم گیری خواهد بود. اما سایر ابعاد کارشناسی و ملاحظات فرهنگی، تاریخی، آواشناسی، قومیتی و ارزشی نیز قطعا باید مورد توجه باشد. برآیند همگی این ابعاد، مشخص خواهد کرد که نام واحدهای اصلی و فرعی پول ملی چه خواهد بود.

کشورهای دیگر که ریال یکای پول آنها است

نام کشور	یکای پول "ریال"
ایران	ریال
عربستان سعودی	ریال
عمان	ریال
قطر	ریال
یمن	ریال
برزیل	رئال همچنین برگرفته شده از واژه Real - "ریال".

نرخ کنونی ارز

نرخ ارز کنونی برای IRR
از گوگل فاینانس:	AUD CAD CHF CNY EUR GBP INR JPY KRW RUB TRY USD
از یاهو! فاینانس:	AUD CAD CHF CNY EUR GBP INR JPY KRW RUB TRY USD

جستارهای وابسته

• طرح اصلاح پول ملی ایران
• تومان
• اقتصاد ایران
• فهرست واحد پول کشورها

منابع به زبانهای غیر فارسی

ویکی‌پدیای انگلیسی

پیوند به بیرون

وبگاه بانک مرکزی ایران وبگاه مرکز خبری بانک وبیمه وبگاه حافظه قوانین