خوشه

برای دیگر کاربردها، خوشه (ابهام‌زدایی) را ببینید.

در کلی‌ترین حال، یک خوشه یا یک کلاستر مجموعه‌ای از اجزایی است که بطور مستقل از یکدیگر کار کرده و توسط یک واسط برای هماهنگی و همکاری مجتمع شده‌اند. این تعریف در مورد سامانه‌های زیستی، اجتماعات انسانی، مجموعه‌های اتمی و ساختارهای کامپیوتری صادق است.

این مدخل به توصیفِ خوشهٔ کسب و کار اختصاص دارد.

امروزه در اکثر کشورهای دنیا بخش قابل ملاحظه‌ای از فعالیتهای اقتصادی توسط شرکت‌های کوچک و متوسط انجام می‌شود و با توجه به این که این شرکتها مسائل و مشکلات خاص خود را در ورود به عرصه رقابت پیدا می‌کنند، دولت‌ها با تدایبر مختلفی همواره به فکر حمایت منطقی از این شرکت‌ها برمی آیند تا رقابت پذیری آنها را به گونه‌ای بالا ببرند که توان رقابت در بازارهای رقابتی دنیا را به‌دست آورند.

یکی از روشهایی که بنا بر مطالعات انجام شده در اکثر کشورهای دنیا تجربه موفقی در افزایش توان رقابتی شرکتهای کوچک و متوسط از خود برجای گذاشته، خوشه سازی این شرکتها بوده‌است. حدود دو دهه‌است که توسعهٔ صنعتی مبتنی بر خوشه‌ها، به عنوان یک استراتژی نوین مورد توجه برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران در کشورهای صنعتی و در حال توسعه‌است. سازمان‌های بین‌المللی همچون UNIDO،ILO و بانک جهانی نیز طرح‌های متعددی را از طریق توسعهٔ خوشه‌های کسب‌وکار در کشورهای مختلف اجرا و حمایت کرده‌اند.

به‌طور کلی، خوشه کسب‌وکار عبارت است از مجموعه‌ای همگن از صنایع که در مناطق جغرافیایی به‌سبب وجود مزیتهای خاص و یا سرمایه‌های قوام‌یافته اجتماعی چون فن و مهارت، با اهداف اقتصادی شکل گرفته و همکاری توأم با رقابت با یکدیگر دارند. آنچه که اهمیت خوشه‌ها را در ایران دو چندان می‌کند این است که در زیر بخشهای صنعت ایران بیش از ۹۴ درصد مؤسسات و شرکتها را بنگاه‌های کوچک و متوسط تشکیل می‌دهند که عموماً به صورت منفرد فعالیت می‌کنند و همواره با مشکلات و مسائل مختلف درگیرند. هر چند این گونه شرکتها حدود ۳۰ درصد از ارزش تولیدات صنعتی را ایجاد می‌کنند، لیکن از لحاظ اشتغال سهم مهمی از فرصتهای شغلی را (حدود ۵۶ درصد) تأمین می‌کنند.

توجه و شناسایی ظرفیت‌های منطقه‌ای شکل دهی خوشه‌های صنعتی گامی مهم در جهت توسعهٔ منطقه‌ای و پیشرفت صنعتی کشور به شمار می‌رود. گامی که اگر به‌درستی برداشته شود، نه تنها در توسعهٔ مناطق مختلف صنعتی در گوشه و کنار کشور و شکوفایی اقتصاد و صنعت مناطق منجر خواهد شد، که باعث رشد و فعال شدن سایر صنایع و بازارها در هر منطقه نیز می‌گردد. از این رو شناخت صنایع فعال در هر منطقه و فرصت‌های رقابت می‌تواند زمینه مناسبی برای توسعه خوشه‌ها فراهم کند. این شناخت با توجه به تعداد بنگاه‌های فعال در هر بخش به نسبت سایر مناطق، در صد نیروی کار دریک صنعت به کل نیروی کار و... می‌تواند حاصل شود. در کشور ما نیز در سالیان اخیر توجه ویژه‌ای به این راهبرد از سوی دولت صورت گرفته‌است، به طوری که در ماده ‪ ۳۹قانون برنامه چهارم توسعه کشور، توسعه خوشه‌های صنعتی مورد تاکید قرار گرفته‌است و قرار است در سال جاری ۵/۴ میلیارد تومان اعتبار برای توسعه طرح خوشه‌های کسب‌وکار اختصاص یابد. اما فقدان الگوی بومی و نبود یک تجربه عملی متناسب با ساختارهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در کشور، توسعه خوشه‌های صنعتی را با رکود مواجه کرده‌است. هم اکنون سازمان صنایع کوچک به عنوان یکی از معاونت‌های وزارت صنایع متولی این امر در سطح دولت است که بر اساس گزارش این سازمان با توجه به فعالیت‌های انجام یافته در راستای تهیه نقشه کشوری خوشه‌های صنعتی در سطح کشور ۱۱۵ خوشة کسب‌وکار شناسایی‌شده و در هر استان تقریباً ۲ یا ۳ خوشه در مرحلة مطالعات و بعضاً پیاده‌سازی به‌سر می‌برند.

در کشور ما، موفقیت تلاش‌های انجام شده در زمینه این نوع همکاریها، مستلزم توجه به دو موضوع مهم یعنی اجرای دقیق فرایند برنامه ریزی استراتژیک با توجه به نوع این همکاری و ساختار سازمانی متناسب است. که در غیر این صورت عملکرد این مجموعه‌ها از بازدهی مناسبی برخوردار نبوده و نتیجه چندان مطلوبی به همراه ندارد.

از سوی دیگر توجه به امر گسترش بنگاه‌های کوچک، زودبازده و کارآفرین به عنوان یکی از محوری‌ترین برنامه‌های توسعه اقتصادی در دولت نهم نیز از فرصتهایی است که زمینه را برای گسترش امر خوشه‌سازی بیش از پیش تسهیل می‌کند، بطوریکه هم اکنون کمیته هماهنگ‌سازی امور مشترک درحوزه بنگاه‌های کوچک و متوسط، تدوین آیین نامه حمایت از خوشه‌های صنعتی و کسب و کار را در دستور کار خود قرار داده‌است. نکته قابل توجه آنکه به علت عدم آشنایی برخی صنعتگران، کارشناسان و سایر دست اندرکاران حوزه صنعت کشور با اشکال مختلف همکاری بین بنگاهی بویژه اشکال متاخر مورد استفاده در صنعت بعضاً در مقاطع زمانی مختلف بدون در نظر گرفتن سایر مدلهای همکاری از جمله هولدینگ، پیمانکاری فرعی و گروه‌های صنعتی تاکید ویژه بر مدل خوشه‌های صنعتی باعث می‌شود موارد شکل گرفته در قالب سایر مدلها نیز به عنوان خوشه معرفی شود. لذا یکی از وظایف مهم برعهدة متخصصین و افراد آموزش دیده در این زمینه این است که سعی کنند مفاهیم غلطی که در مورد خوشه‌ها وجود دارد، را تصحیح کرده و جلوی نشر آن‌ها را بگیرند. از سوی دیگر انتخاب عامل توسعه از میان سرمایه‌گذاران صنعت و یا افراد فاقد تحصیلات مرتبط بدون توجه به معضلات اجتماعی ناشی از این امر و بر خلاف تاکید سازمانهایی مانند یونیدو بر عدم ذی‌نفع بودن عامل توسعه از جمله معضلاتی است که توسعه خوشه‌های صنعتی را تهدید می‌کند.

در ایران تا کنون بحث خوشه‌های صنعتی توسط سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی ایران پیگیری شده‌است و تا سال ۱۳۸۹ (خرداد ماه) حدود ۴۰ پروژه توسعه خوشه‌ای در کشور آغاز شده‌است. از جمله خوشه‌های پیشرو در این امر می‌توان به خوشه صنعتی مبلمان خراسان رضوی، خوشهٔ قطعاتِ خودرو تبریز، خوشهٔ مبلمان تبریز، خوشهٔ پستهٔ رفسنجان، خوشهٔ خرمای اهواز، خوشهٔ سرب و روی زنجان، خوشهٔ مبلمان تهران، خوشه صنعتی ادوات کشاورزی جویبار، خوشه صنعتی صادراتی زعفران استان خراسان، خوشه عرقیات و گلاب میمند استان فارس، خوشه تجهیزات نفت و گاز استان خوزستان، و خوشه نساجی یزد اشاره نمود. همچنین خوشه‌های کسب و کار از معدود برنامه‌هایی است که علی‌رغم تغییر در دولتهای مختلف به دلیل ساختار منسجم و هماهنگی که توسط دفتر توسعه خوشه‌های صنعتی و مدیر ملی خوشه‌های صنعتی (دکتر منصوری) ایجاد شده‌است همچنان به قوت خود باقی بوده و اثرات موثر و موفق آن در اقتصادهای منطقه‌ای در نقاط مختلف کشور مشاهده می‌گردد.

منابع

Porter، Michael (February ۲۰۰۰). «Location، Competition، and Economic Development: Local Clusters in a Global Economy». Economic Development Quarterly ۱۴: ۱۵-۳۴.