بز کوهی

بز كوهى

بز کوهی یا بز وحشی بصورت دسته‌های کوچک در کوهستان‌ها زندگی می‌کنند.

در کوه‌های ایران از این حیوان بسیار دیده می‌شود. در کوهستانهای آسیای صغیر و کوههای هیمالیا و هندوکش فراوان است و توسط شکارچیان شکار می‌شود.

ویژگی‌های ظاهری

موهای بدن بطور کلی زبر و کوتاه هستند و در نرها در پایین چانه دسته‌ای از موهای بلند ریش مانند روئیده‌است. همچنین در پشت بدن در طول خط طولی تیره پشت از شانه تا حدود دم موها بلند شده و به صورت تیغه‌ای درآمده‌اند. دم کوتاه است و طول آن با موهای انتهایی کمی بیشتر از طول گوش است. پاها قوی و سم نسبتاً پهن است. ماده‌ها بدون ریش هستند و شاخ در آنها کوتاه است و طول آن معمولاً کمتر از ۲۰ سانتیمتر است. نرها شاخ بلند و زیبایی دارند که مانند شمشیر خمیده به طرف عقب متمایل شده‌اند. قاعده شاخها در روی جمجمه خیلی بهم نزدیک شده‌اند ولی بقیه شاخ به تدریج از هم دور شده و در نوک کاملاً از هم فاصل بیشتری پیدا می‌کنند. رنگ بدن در پایین گونه‌ها و پهلوهای گردن و پهلوهای بدن نخودی خاکستری که در روی رانها و پاهای جلو تیره‌تر متمایل به قهوه‌ای می‌شود. ریش بلند و سیاهرنگ و یک خط قهوه‌ای تیره رنگ در خط میانی پشت در عقب سرازبین گوش‌ها تا نزدیک دم وجود دارد و همچنین نوار عرضی تیره‌ای به همین رنگ در روی شانه به طرف پهلوها و پایین سینه ادامه دارد. پوزه در بالای سوراخ‌های بینی خاکستری تیره و پیشانی قهوه‌ای روشن که در جلوی قاعده شاخ‌ها تیره می‌شود. جمجمه حجیم و از استخوانهای ضخیم تشکیل شده و پهنای آن در ناحیه برجستگیهای حدقه خیلی زیاد و پوزه برعکس دراز و باریک است. استخوان‌های بینی کوتاه است.

چگونگی زندگی

بز وحشی معمولاً به صورت دسته جمعی زندگی می‌کنند. بیشتر گله‌های ده تا بیست راسی تشکیل می‌دهند. ولی گاهی گله‌های بزرگ بیش از ۷۰ راس از آنها دیده می‌شود. معمولاً گله به‌وسیله یک نر مسن و قوی رهبری می‌شود. گاهی نرهای جوان گله‌های جداگانه تشکیل می‌دهند. از گیاهان کوهستانی و جوانه درختچه‌ها و درختها تغذیه می‌کنند. بیشتر ارتفاعات زیاد را ترجیح می‌دهند ولی ممکن است تا کوهپایه پایین بیایند. از توانایی زیاد برای برای جست و خیز و دویدن روی صخره‌ها و پرتگاهها برخوردارند. معمولاً در صبح زود و عصرها می‌چرند و ساعات گرم روز را در سایه سنگها و صخره‌ها و بوته‌ها می‌خوابند.

جفت‌گیری و زاد و ولد

در پاییز جفت‌گیری می‌کنند و دوران آبستنی آنها ۵ تا ۵٫۵ ماه است. هنگام جفت‌گیری میان نرها نزاع می‌شود. نرهای مسن و قوی نرهای ضعیف و جوان را از گله رانده و یا چند ماده جفت‌گیری می‌کنند. زایش در بهار صورت می‌گیرد. بچه‌ها یکی و گاهی دوقلو هستند. بچه‌ها چند ساعت بعد از تولد به دنبال مادرشان راه می‌افتند و پس از چند روز می‌توانند به سرعت بدوند.

در داخل معده بز جسم سختی وجود دارد که به پادزهر معروف است که در قدیم برای درمان مارگزیدگی و بعضی بیماریها بکار برده می‌شده‌است.

پراکندگی جهانی

یونان، ترکیه، شبه جزیره عربستان، قفقاز، ایران، پاکستان، هند و افغانستان محل زندگی بزهای کوهی می‌باشد.

زیرگونه ها:

بزوحشی در دنیاشامل ۹ گونه زیر است:

• یک : بزکوهی اسپانیائی - Spanish ibex _ بز کوهی اسپانیائی خود دارای چهار گونه است :

• • یک : C. p. pyrenaica
  • دو : C. p. victoriae
  • سه : C. p. hispanica
  • چهار : C. p. lusitanica

• دو : بزکوهی آلپی - Alpine ibex

این گونه در ارتفاعات آلپ اروپا زندگی کرده واز بستگان نزدیک بزکوهی اسپانیائی و حبشه ای میباشد. این گونه در شیبهای تند و اراضی خشن۲۰۰۰تا۴۶۰۰ متری زیست میکند.

• سه : بزکوهی حبشه ای - Nubian ibex

این گونه در اسرائیل،عربستان،اردن،مصر،یمن و سودان دیده میشود. بعضی ها این گونه را یکی اززیرگونه های بزکوهی آلپی معرفی کرده اند و بعضی آنرا یک گونه مجزا میدانند. رنگ این گونه نسبت به سایرگونه ها روشن تر و زیرشکمش سفیداست . احتمالا برخی گونه های بزکوهی درایران از این گونه باشند.

• چهار : بزکوهی سیبری - Siberian ibex

این گونه که بزمعمولی نیز شهرت دارد در مرکز و شمال آسیا دیده میشود. بزکوهی سیبری از بزرگترین و سنگین ترین بزهابوده که تا۱۱۰سانتی متر طول و۱۳۰ کیلوگرم وزن میرسد.

• پنج : Walia ibex

این گونه درمعرض انقراض بوده و تنها۵۰۰ رأس از آن در ارتفاعات اتیوپی وجوددارد.

• شش : نژادغرب قفقاز - West Caucasian tur

درنیمه غربی کوههای قفقاز دیده میشود. طول آن به ۱متر و وزنش به ۶۵ کیلوگرم میرسد. دارای روتنه ی خرمائی،زیر شکمی زرد وپاهایی تیره است.

• هفت : نژاد شرق قفقاز - East Caucasian tur

درارتفاعات نیمه شرقی کوههای قفقاز دیده میشود. گونه ای بزرگ ولی بدنی باریک و پاهای کوتاهی دارند. درزمستان روتنه ی خرمائی تیره و در تابستان خرمائی روشن دارند. درنواحی ازارتفاع۸۰۰ تا۴۰۰۰ متر دیده میشوند.

• هشت : بزوحشی - Wild goat

این گونه ازگسترده ترین گونه هاست که دراکثرمناطق کوهستانی ایران دیده میشود. پراکنش این گونه در آسیای صغیر،خاورمیانه،اروپا و آسیای میانه است.

• نه : مارخور - Markhor

این بزازبزرگترین بزها ست که در شمال شرقی افغانستان،شمال و مرکز پاکستان وقسمتهائی ازهند،جنوب تاجیکستان وازبکستان دیده میشود. این گونه در معرض انقراض بوده وحیوان ملی پاکستان میباشد. شمار آن‌ها کم‌تر از ۲ هزار و ۵۰۰ رأس است.

منابع

• منیف، دکتر موسی سعید، عالم الحیوان وغرائـِبهُ، دار عزالدین للطباعة والنشر، بیروت، چاپ سوم سال ۱۹۹۳ میلادی (به عربی).
• الجاحظ، أبی عثمان عَّمر، بن بحر، کتاب الحیوان، جلد سوم، دار احیاء التراث العربی، چاپ بیست وششم، بیروت، لبنان، انتشار سال ۱۹۵۰ میلادی (به عربی).