کافی ظفر همدانی

نام اصلی	کافی ظفر همدانی
زاده	اواخر قرن ۵ و نیمه اول قرن ۶ ق. همدان
لقب	کافی‌الدین، کافی‌الدوله هبة‌الله
پیشه	شاعر؛ کارگزار دستگاه حکومت سلجوقی
ملیت	ایرانی

ابراهیم بن محمد بن عبداالله، متخلص به «ظفر» و «کافی»، ملقب به کافی‌الدین، کافی‌الدوله و هبة‌الله، و مشهور به کافی ظفر همدانی از شاعران ایرانی سده ۵ و ۶ هجری است. وی کارگزار شاهان سلجوقی بوده و به امور مالی ایشان رسیدگی می‌کرده است. دیوان وی در دست نیست، اما اشعاری پراکنده و در جُنگ‌ها و سفینه‌ها و تذکره‌ها موجود است.

از معدود اشعار باقی‌مانده‌اش در مجمع‌الفصحاء و لباب‌الالباب لطافت طبع و علو پایه‌اش در سخنوری پیداست.

در کتاب لباب الالباب که نخستین کتاب زندگی‌نامه شاعران ایران و نوشته محمد عوفی است یک قصیده و غزل به نام او ثبت شده است. بهروز ایمانی در کتابی به نام اشعار بازیافته کافی ظفر همدانی (سده ۵-۶ ق) به طور جامع در مقدمه‌ای درازدامن به زندگی کافی‌ظفر پرداخته و همچنین این کتاب در بردارنده ۵ غزل، ۱۲ قصیده، ۴ قطعه، ۹ رباعی و شماری ابیات پراکنده از او است.

زندگی و خاندان

از احوال و زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست،‌ جز این‌که در همدان به دنیا آمده است و مدتی کارگزار و کاردان دستگاه حکومت سلجوقی بوده است. نام فرزندان و اخلاف او نیز در متون تذکره‌ها ذکر شده است. از او دیوان یک‌پارچه‌ای به دست ما نرسیده‌است، ولی در جنگ‌ها، سفینه‌ها و تذکره‌ها از او اشعاری پراکنده در قالب‌های غزل، قصیده، قطعه و رباعی دیده می‌شود که نشان از مهارت او در امر شاعری می‌دهد.

عوفی، کافی ظفر را هم‌دوره ملک‌شاه معرفی کرده است و با توجه به این نکته فروزانفر او را هم‌روزگار ملک‌شاه بن ارسلان (۴۶۵ - ۴۸۵ هـ.ق) ذکرکرده است. ذبیح الله صفا او را هم‌دوره ملک‌شاه بن مسعود(۵۴۷ - ۵۴۸ هـ.ق) و تقی‌الدین کاشی ظهور او را در دوره طغرل بن محمد ملک‌شاه (۵۲۵ - ۵۲۷ هـ.ق) دانسته‌اند.

کافی ظفر چندبار در پایان قصیده‌ای با مطلع «این شوخ‌سواران که دل خلق ستانند/ گویی ز که زادند و ز خوبی به که مانند» چندبار از ملک‌شاه یاد می‌کند:

سلطان جهان خسرو گیتی که غلامانش		از محتشمی هر یک چون قیصر و خانند
تسبیح ملک بر فلک ایزد نپذیرد		تا نام ملک‌شاه به تسبیح نرانند

ردیه‌نویس مشعور شیعه، عبدالجلیل رازی نوشته است که اگرچه کافی ظفر سنی بوده دیوان شعر او شامل اشعار بسیاری در مدح علی و آل او می‌شده است و به همین جهت به او تهمت تشیع می‌زنند. به نظر می‌رسد وجود همین صبغه شیعی در دیوان کافی ظفر می‌تواند باعث از بین رفتن آن توسط متعصبان شیعی و عدم استنساخ دست‌نوشته‌های متعدد از آن باشد.

در کتاب بحرالفوائد نوشته نویسنده ناشناس در نیمه دوم قرن ششم هـ.ق. هشت شعر وعظ‌آمیز از او ذکر شده که در یکی از آنها سلطان ملکشاه و وزیر او تاج‌الملک را مدح گفته است.

عماد‌الدین اصفهانی در ذکر فضلای همدان از فرزند کافی ظفر به نام «الاوحد ابوالعشائر» نام برده است. همچنین در کتاب تاریخ الوزرا نوشته ابورجای قمی از فرزند دیگر او به نام‌ «موافق‌الدین ابوالغنائم» نام برده شده است. در مجموعه المختارات من الرسائل نیز نامه‌ای خطاب به یکی دیگر از فرزندان کافی ظفر به نام «جمال اسعد» وجود دارد.

دیوان اشعار

دیوان شعر او اکنون در دست نیست. ظاهراً دیوان شعر او در سده ۶ هـ.ق. مدوّن و مکتوب بوده است. محمد عوفی که لباب‌الالباب را در ۶۱۹ هـ.ق. به رشته تحریر درآورده است قصیده و غزلی از او را ذکر کرده است و در ادامه نوشته: «از اشعار او بیش از این موجود نبود، بدین اقتصار افتاد.»

در فصل دوم «فردوس التواریخ» (پایان تالیف، ۸۰۸ هـ.ق)، از کتابهای نوشته شده در سالهای آغازین سده نهم به قلم خسرو بن عابد معروف به «ابن معین ابرقوهی»، دو بار ذکری از کافی ظفر همدانی به میان آمده و اشعاری از او نقل شده است. به این ترتیب این تصور که دیوان کافی ظفر تا اواسط قرن ششم باقی بوده باطل می‌شود و واضح است که ابن معین نیز آن را در اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم در دست داشته است.

نمونه اشعار

شعری که کافی ظفر همدانی در عیوب اسب به نظم درآورده است.

وَخَش و سست و بدلگام و چموش

جرد و کند و لنگ و نابینا

غزل

آن قوم که ایشان ره اسرار سپردند		احوال جهان باطل و بازیچه شمردند
محنت‌زدگان را به کرم دست گرفتند		چون دست گرفتند بر آن پای فشردند
ایشان همه رفتند و جهان جمله به مشتی		زین ناکس نامردم نامرد سپردند
هنگام طمع شوختر از روبه و گرگ‌اند		هنگام کرم شومتر از غرچه و کردند
هرچند بزرگند بزرگند به هیکل		وز روی حقیقت نه بزرگند که خردند
قومی همه نوکیسه و تو کاسه که از بخل		نام کرم از نامه معنی بستردند
زان قوم که ما دیدیم امروز کسی نیست		گویی که به به یک بار همه پاک بمردند
وان نیز عجب‌تر که هم از بخت بد ما		با خود همه چیزی چو بمردند بردند

رباعی

پرسید به باغ بلبل از نرگس مست		کز گل خبری هست ترا؟ گفتا هست
گل مهد زمردین به گلبن بریست		از کله برون آمد و در مهد نشست

• کامگار پارسی، محمد (۱۴۰۱). رباعی و رباعی سرایان از آغاز تا قرن هشتم هجری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
• درخشان، مهدی (۱۳۷۴). بزرگان و سخن سرایان همدان. تهران: انتشارات اطلاعات.
• عوفی، محمد (۱۹۰۳). لباب الالباب. تهران: Luzac.
• ایمانی، بهروز (۱۳۹۱). اشعار نویافته کافی ظفر همدانی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
• ایمانی، بهروز (۱۳۸۸). «نویافته‌هایی دربارۀ کافی ظفر همدانی». دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران (نشریات قدیمی) (۱۸۹).

• فیروزبخش، پژمان (۱۳۹۵). «پراکنده‌های ایران‌شناسی (۷)». بخارا (۱۱۲).

• شریفی، محمد (۱۳۸۷). محمد‌رضا جعفری، ویراستار. فرهنگ ادبیات فارسی‌. تهران: فرهنگ نشر نو و انتشارات معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۷۴۴۳-۴۱-۸.

• De Blois، Francois (۲۰۰۴). Persian Literature - A Bio-Bibliographical Survey: Poetry of the Pre-Mongol Period (Volume V). london: Routledge.

• Amir Arjomand، Saïd (۱۹۸۸). Authority and Political Culture in Shi'ism. New York: State University of New York Press.

پیوند به بیرون

• نمونه‌ای از یک قصیده کافی ظفر در بایگانی اینترنت