پرش به محتوا

مشاهده مشارکتی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از مشاهده شرکت‌کننده)

مشاهدهٔ مشارکتی (Participant observation) یکی از روش‌های گردآوری داده توسط پژوهشگران کارورز است که معمولاً در پژوهش کیفی و قوم‌نگاری به کار می‌رود. این روش‌شناسی در رشته‌های گوناگونی، به‌ویژه انسان‌شناسی (از جمله انسان‌شناسی فرهنگی و قوم‌شناسی)، جامعه‌شناسی (از جمله جامعه‌شناسی فرهنگ و جرم‌شناسی فرهنگی)، مطالعات ارتباطات، جغرافیای انسانی و روان‌شناسی اجتماعی استفاده می‌شود.

هدف این روش دستیابی به شناختی نزدیک و عمیق از یک گروه مشخص از افراد (مانند یک گروه مذهبی، شغلی، جوانان یا یک اجتماع خاص) و شیوه‌های زندگی آنان از طریق مشارکت گسترده و طولانی‌مدت با افراد در محیط فرهنگی‌شان است.

اصطلاح «مشاهدهٔ مشارکتی» نخستین بار در سال ۱۹۲۴ توسط ادوارد سی. لیندمن (۱۸۸۵–۱۹۵۳)، پیشگام آمریکایی آموزش بزرگسالان که تحت تأثیر جان دیویی و فیلسوف و مربی دانمارکی ن. اف. اس. گروندویگ بود، در کتاب سال ۱۹۲۵ خود با عنوان کشف اجتماعی: رویکردی برای مطالعهٔ گروه‌های کارکردی مطرح شد.[۱]

با این حال، این روش پیش‌تر نیز وجود داشت و در پژوهش‌های میدانی مرتبط با سفرهای اکتشافی علمی اروپایی و آمریکایی مورد استفاده قرار گرفته بود.

در سال ۱۸۰۰، یکی از پیشگامان این روش، ژوزف ماری دو ژراندو، اظهار داشت:

«نخستین راه برای شناخت سرخپوستان این است که مانند یکی از آنان شویم؛ و این از طریق آموختن زبان آنان است که به شهروندان هم‌نوع آنان تبدیل خواهیم شد.»[۲]

بعدها این روش توسط برانیسلاو مالینوفسکی و شاگردانش در بریتانیا، شاگردان فرانتس بواس در ایالات متحده و بعدها پژوهشگران مکتب جامعه‌شناسی شیکاگو در مطالعات شهری رواج یافت.

تاریخچه و توسعه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

مشاهدهٔ مشارکتی در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم به‌طور گسترده توسط فرانک همیلتون کوشینگ در مطالعهٔ قوم زونی مورد استفاده قرار گرفت. این روند در اوایل قرن بیستم با پژوهش‌های جوامع غیرغربی توسط افرادی مانند برانیسلاو مالینوفسکی (۱۹۲۹)،[۳] ادوارد ایوانز-پریچارد (۱۹۴۰)[۴] و مارگارت مید (۱۹۲۸)[۵] ادامه یافت.

این روش به رویکرد اصلی پژوهش‌های قوم‌نگارانه در انسان‌شناسی تبدیل شد و بر ایجاد روابط شخصی با آگاهان محلی به‌عنوان راهی برای شناخت فرهنگ استوار بود. این رویکرد شامل مشاهده و مشارکت هم‌زمان در زندگی اجتماعی یک گروه می‌شد.

پژوهشگران با زندگی در میان فرهنگ‌هایی که مطالعه می‌کردند، توانستند گزارش‌های دست‌اولی از زندگی آنان ارائه دهند و به بینش‌های تازه‌ای دست یابند. این روش بعدها در مطالعهٔ گروه‌های درون جوامع غربی نیز به کار رفت و به‌ویژه برای مطالعهٔ خرده‌فرهنگ‌ها یا گروه‌هایی با هویت مشترک قوی موفقیت‌آمیز بود؛ زیرا تنها از طریق مشارکت واقعی می‌توان به زندگی اعضای این گروه‌ها دسترسی پیدا کرد.

این پژوهش شامل مجموعه‌ای از روش‌های مشخص، اما متغیر است: مصاحبه‌های غیررسمی، مشاهدهٔ مستقیم، مشارکت در زندگی گروه، بحث‌های جمعی، تحلیل اسناد شخصی تولیدشده درون گروه، خوداندیشی، نتایج فعالیت‌های انجام‌شده به‌صورت حضوری یا آنلاین و تاریخچه‌های زندگی.

اگرچه این روش معمولاً به‌عنوان پژوهش کیفی شناخته می‌شود، اما می‌تواند (و اغلب نیز چنین است) شامل ابعاد پژوهش کمی باشد. مشاهدهٔ مشارکتی سنتی معمولاً در یک دورهٔ زمانی طولانی انجام می‌شود که از چند ماه تا چند سال و حتی چند نسل را دربر می‌گیرد.

دورهٔ طولانی پژوهش باعث می‌شود پژوهشگر بتواند اطلاعات دقیق‌تر و جزئی‌تری دربارهٔ افراد، اجتماع و جمعیت مورد مطالعه به دست آورد. جزئیات قابل مشاهده (مانند تقسیم زمان روزانه) و جزئیات پنهان‌تر (مانند رفتارهای تابو) در یک دورهٔ طولانی‌تر آسان‌تر مشاهده و تفسیر می‌شوند.

یکی از نقاط قوت مشاهده و تعامل طولانی‌مدت این است که پژوهشگران می‌توانند تفاوت میان آنچه افراد می‌گویند و اغلب باور دارند که باید اتفاق بیفتد (نظام رسمی) و آنچه واقعاً رخ می‌دهد را کشف کنند؛ همچنین می‌توانند تناقض میان بخش‌های مختلف یک نظام اجتماعی را مشاهده کنند.[۶]

مراحل مشاهدهٔ مشارکتی از دیدگاه هاول

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

در مشاهدهٔ مشارکتی، علایق و تعهدات پژوهشی پژوهشگر تعیین می‌کند که کدام رویدادها برای پرسش پژوهش مهم و مرتبط تلقی شوند.[۷]

بر اساس دیدگاه هاول (۱۹۷۲)، چهار مرحلهٔ اصلی در مطالعات مشاهدهٔ مشارکتی عبارت‌اند از: ایجاد ارتباط و آشنایی با افراد، غوطه‌ور شدن در میدان پژوهش، ثبت داده‌ها و مشاهدات، و سازمان‌دهی و تثبیت اطلاعات گردآوری‌شده.[۸]

مراحل عبارت‌اند از:

  • ایجاد ارتباط (Establishing Rapport): پژوهشگر باید اعضای گروه را بشناسد و پیش از آغاز مطالعه از محیط بازدید کند. هاول بیان می‌کند که برای دستیابی به داده‌های باکیفیت، پژوهشگر باید با جامعهٔ مورد مطالعه دوست شود یا دست‌کم از سوی آنان پذیرفته شود.[۸]
  • در میدان پژوهش (In the Field): پژوهشگر باید مانند افراد محلی رفتار کند. مهم است که پژوهشگر بتواند با جمعیت مورد مطالعه ارتباط برقرار کند یا نوعی پیوند با آنان نشان دهد تا به‌عنوان عضوی از جامعه پذیرفته شود.دی‌والت و دی‌والت (۲۰۱۱) این شکل از ایجاد ارتباط را «صحبت کردن مانند آنان» و «راه رفتن مانند آنان» می‌نامند. پژوهشگر باید تلاش کند با تعدیل زبان و مشارکت در فعالیت‌ها، با جامعهٔ مورد مطالعه هماهنگ شود.[۹]
  • ثبت مشاهدات و داده‌ها: در کنار یادداشت‌های میدانی و مصاحبه‌ها، پژوهشگران تشویق می‌شوند افکار و احساسات شخصی خود دربارهٔ موضوع مطالعه را از طریق دفترهای بازاندیشی ثبت کنند. پژوهشگران باید بررسی کنند که چگونه عواملی مانند قومیت، نژاد، جنسیت، گرایش جنسی و دیگر ویژگی‌های شخصی آنان ممکن است بر انتخاب آنچه ثبت و مشاهده می‌کنند تأثیر بگذارد.[۱۰]
  • تحلیل داده‌ها: تحلیل مضمون: سازمان‌دهی داده‌ها بر اساس موضوعات تکرارشونده‌ای که در مصاحبه‌ها یا دیگر داده‌های کیفی یافت می‌شوند. تحلیل روایی: دسته‌بندی اطلاعات گردآوری‌شده از طریق مصاحبه‌ها، یافتن موضوعات مشترک و ساختن یک روایت منسجم از داده‌ها.

انواع مشاهدهٔ مشارکتی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

مشاهدهٔ مشارکتی صرفاً حضور در یک مکان و یادداشت‌برداری نیست؛ بلکه روشی پیچیده با مؤلفه‌های گوناگون است. یکی از نخستین تصمیم‌هایی که پژوهشگر باید پس از انتخاب این روش بگیرد، تعیین نوع نقش خود به‌عنوان مشاهده‌گر مشارکتی است.

جیمز اسپردلی (۱۹۸۰) پنج نوع مشاهدهٔ مشارکتی ارائه کرده است:

انواع مشاهدهٔ مشارکتی
نوع میزان مشارکت محدودیت‌ها
غیرمشارکتی بدون تماس با جمعیت یا میدان پژوهش امکان ایجاد ارتباط یا پرسیدن پرسش‌های جدید وجود ندارد.
مشارکت منفعل پژوهشگر تنها نقش مشاهده‌گر دارد توانایی ایجاد ارتباط و غوطه‌وری در محیط محدود است.
مشارکت متوسط پژوهشگر میان نقش «درون‌گروهی» و «برون‌گروهی» تعادل ایجاد می‌کند امکان ترکیب مشارکت و حفظ فاصلهٔ لازم برای بی‌طرفی را فراهم می‌کند.
مشارکت فعال پژوهشگر با پذیرش مهارت‌ها و رسوم گروه به عضوی از آن تبدیل می‌شود خطر «بومی شدن» پژوهشگر و از دست دادن فاصلهٔ تحلیلی وجود دارد.
مشارکت کامل پژوهشگر از پیش عضوی از جامعهٔ مورد مطالعه است خطر از دست دادن کامل عینیت و بی‌طرفی وجود دارد.

محدودیت‌های هر نوع مشاهدهٔ مشارکتی

  • مشاهدات ثبت‌شده دربارهٔ یک گروه از افراد یا یک رویداد، هرگز نمی‌تواند توصیف کاملی از آن باشد.[۱۱][۱۲][۱۳]
  • همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، این موضوع ناشی از ماهیت گزینشی هر نوع فرایند ثبت داده است؛ زیرا این فرایند به‌طور اجتناب‌ناپذیر تحت تأثیر باورهای شخصی پژوهشگر دربارهٔ اینکه چه چیزی مرتبط و مهم است قرار می‌گیرد.[۱۱][۱۲][۱۳]
  • این مسئله در مرحلهٔ تحلیل داده‌های گردآوری‌شده نیز نمود پیدا می‌کند؛ زیرا جهان‌بینی پژوهشگر به‌طور اجتناب‌ناپذیر بر چگونگی تفسیر و ارزیابی داده‌ها تأثیر می‌گذارد.[۱۴][۱۵]
  • پژوهشگر ممکن است نتواند آنچه را که مشارکت‌کننده واقعاً تجربه می‌کند به‌درستی ثبت کند یا ممکن است معنای سخنان مشارکت‌کننده را اشتباه برداشت کند و در نتیجه به تعمیم‌های نادرست دربارهٔ دیدگاه‌های او برسد.[۱۶]

تأثیر میزان مشارکت پژوهشگر

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

حضور پژوهشگر در میدان مطالعه ممکن است بر رفتار مشارکت‌کنندگان تأثیر بگذارد و باعث شود آنان رفتاری متفاوت از حالت عادی خود نشان دهند (نگاه کنید به: اثر انتظار مشاهده‌گر).[۱۶]

پژوهشگرانی که از این روش کیفی استفاده می‌کنند باید آگاه باشند که مشارکت‌کنندگان ممکن است رفتاری متفاوت داشته باشند یا تصویری ساختگی ارائه دهند که با تصور آنان از موضوع مطالعهٔ پژوهشگر هماهنگ باشد.[۱۷]

به همین دلیل، رعایت دقت و سخت‌گیری روش‌شناختی در هر پژوهش کیفی ضروری است. یکی از روش‌های مفید برای افزایش اعتبار پژوهش، بازبینی توسط اعضا یا مثلث‌سازی است.[۱۸]

بر اساس دیدگاه ریچارد فننو، یکی از مشکلات مشاهدهٔ مشارکتی خطر «بومی شدن» (going native) است؛ یعنی پژوهشگر چنان در جهان مشارکت‌کنندگان غوطه‌ور شود که بی‌طرفی علمی خود را از دست بدهد.[۱۶]

فننو همچنین هشدار می‌دهد که پژوهشگر ممکن است برای حفظ روابط خود با مشارکت‌کنندگان، توانایی یا تمایل خود برای نقد آنان را از دست بدهد.[۱۶]

هنگام گردآوری داده‌ها از طریق مشاهدهٔ مشارکتی، مثلث‌سازی پژوهشگر روشی برای اطمینان از این است که یک پژوهشگر اجازه نمی‌دهد سوگیری‌ها یا ترجیحات شخصی او مانع مشاهده و ثبت تجربه‌های مهم شود.[۱۹]

مثلث‌سازی پژوهشگر شامل حضور چند عضو از تیم پژوهش برای گردآوری داده دربارهٔ یک رویداد مشابه است. این روش باعث می‌شود به دلیل تفاوت دیدگاه‌های نظری اعضای تیم، مجموعه‌ای متنوع‌تر از مشاهدات ثبت شود.[۱۹]

به‌طور کلی، مثلث‌سازی ــ چه در سطح داده، پژوهشگر، نظریه یا روش ــ نوعی بررسی متقابل اطلاعات است.[۱۸]

بازبینی توسط اعضا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

بازبینی توسط اعضا زمانی انجام می‌شود که پژوهشگر از مشارکت‌کنندگان بخواهد مشاهدات ثبت‌شدهٔ او را بررسی کنند تا اطمینان حاصل شود که تجربه‌های آنان به‌درستی بازنمایی شده و نتیجه‌گیری‌های پژوهش دقیق هستند.[۱۹]

این روش می‌تواند در مطالعات مشاهدهٔ مشارکتی یا هنگام انجام مصاحبه‌ها استفاده شود.[۱۹]

بازبینی اعضا و مثلث‌سازی، روش‌های مناسبی برای پژوهش‌های مشاهدهٔ مشارکتی و دیگر اشکال پژوهش کیفی هستند؛ زیرا اعتبار و قابلیت انتقال نتایج پژوهش را افزایش می‌دهند.

در پژوهش کمی، اعتبار مشابه مفهوم روایی درونی است؛ یعنی میزان اینکه یافته‌ها بازنمای واقعیت هستند، و قابلیت انتقال مشابه روایی بیرونی است؛ یعنی میزان امکان تعمیم یافته‌ها به جمعیت‌ها، روش‌ها و محیط‌های دیگر.[۱۹]

یکی از گونه‌های مشاهدهٔ مشارکتی، مشارکت مشاهده‌گرانه (Observing participation) است که توسط مارک ام. کامینسکی معرفی شد. او در سال ۱۹۸۵ به‌عنوان زندانی سیاسی در لهستان کمونیستی، خرده‌فرهنگ زندان را بررسی کرد.[۲۰]

اصطلاح «مشارکت مشاهده‌گرانه» همچنین برای توصیف پژوهش‌های میدانی در خرده‌فرهنگ‌های اقلیت‌های جنسی توسط انسان‌شناسان و جامعه‌شناسانی که خود عضو این گروه‌ها هستند (مانند افراد همجنس‌گرا، دوجنس‌گرا یا تراجنسیتی) به کار رفته است.[۲۱]

این تفاوت اصطلاحی نشان می‌دهد که عضویت جزئی یا کامل پژوهشگر در جامعه یا خرده‌فرهنگ مورد مطالعه، هم دسترسی متفاوتی به جامعه فراهم می‌کند و هم برداشت‌های او را نسبت به یک فرد کاملاً بیرونی تغییر می‌دهد.

این موضوع مشابه دیدگاه لیلا ابولغد دربارهٔ «انسان‌شناسی نیمه‌خودی» (Halfie Anthropology) یا پژوهش میدانی انسان‌شناسان دوزیسته دربارهٔ فرهنگی است که تا حدی به آن تعلق دارند.[۲۲]

مسائل اخلاقی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

مانند هر نوع پژوهشی که با انسان‌ها به‌عنوان موضوع پژوهش سروکار دارد، پژوهشگر باید اطمینان حاصل کند که مرزهای اخلاقی هرگز توسط مجریان پژوهش نقض نمی‌شوند. پژوهشگر باید پیش از آغاز مطالعه، مرزهای اخلاقی مشخصی تعیین کرده و در صورت بروز مسائل اخلاقی، دستورالعمل‌های لازم را در اختیار داشته باشد.

یکی از مسائل مهم زمانی مطرح می‌شود که پژوهشگر جامعه‌ای را مطالعه می‌کند که ممکن است در آن فعالیت‌های غیرقانونی رخ دهد یا زمانی که پژوهش با افراد نابالغ انجام می‌شود.[۲۳]

در مشاهدهٔ مشارکتی، مهم‌ترین نگرانی اخلاقی مربوط به رضایت آگاهانه و مشارکت داوطلبانه است.[۲۳]

این مسئله وجود دارد که آیا باید از هر فرد در گروه مورد مطالعه رضایت آگاهانه دریافت کرد، یا تنها رضایت فرد مسئول یا رهبر گروه کافی است، یا اینکه هدف واقعی پژوهش به افراد گفته نشود؛ زیرا ممکن است اطلاع آنان از هدف مطالعه، رفتارشان را تغییر داده و مشاهدات پژوهشگر را تحت تأثیر قرار دهد.[۲۳][۲۴]

تصمیم‌گیری در این زمینه به ماهیت پژوهش و دیدگاه شخصی پژوهشگر دربارهٔ نسبت هزینه‌ها و مزایای هر انتخاب بستگی دارد.

مشاهدهٔ مشارکتی همچنین مسئلهٔ مشارکت داوطلبانه در رویدادهایی را مطرح می‌کند که پژوهشگر مشاهده و ثبت می‌کند.[۲۴]

ممکن است شرایطی پیش بیاید که اعضای گروه تمایل نداشته باشند بخشی از مطالعه باشند و درخواست کنند تمام داده‌های مرتبط با آنان حذف شود. در چنین مواردی، پژوهشگر موظف است داده‌هایی را که به هر شکل می‌تواند هویت اعضا را آشکار کند کنار بگذارد.

مهم‌تر از هر چیز، مسئولیت پژوهشگر این است که مشارکت‌کنندگان پژوهش، چه به‌طور مستقیم و چه غیرمستقیم، از مطالعه آسیب نبینند؛ همچنین آنان باید از حقوق خود به‌عنوان افراد مورد مطالعه آگاه باشند و گروه مورد پژوهش نیز باید به‌صورت منصفانه انتخاب شده باشد.[۲۵]

انجمن انسان‌شناسی آمریکا (AAA) و انجمن جامعه‌شناسی آمریکا (ASA) هر دو بیانیه‌های جامعی دربارهٔ اصول اخلاقی انجام پژوهش منتشر کرده‌اند. انجمن انسان‌شناسی آمریکا دستورالعمل‌های اخلاقی ویژه‌ای برای هدایت این فعالیت تدوین کرده است.[۲۶]

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. ↑ Lindeman, Eduard C. (1925). Social Discovery: An Approach to the Study of Functional Groups.
  2. ↑ Degérando, Joseph-Marie (2013) [1800]. Considérations sur les diverses méthodes à suivre dans l'observation des peuples sauvages. National Library of France and Société des observateurs de l'homme.
  3. ↑ Malinowski, Bronisław. 1929. The Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia. New York: Halcyon House.
  4. ↑ Evans-Pritchard, E. E. 1940. The Nuer: A Description of the Modes of Livelihood and Political Institutions of a Nilotic People. Oxford: Clarendon Press.
  5. ↑ Mead, Margaret. 1928. Coming of Age in Samoa. New York: William Morrow & Co.
  6. ↑ DeWalt, K. M., B. R. DeWalt, and C. B. Wayland. 1998. "Participant Observation." Pp. 259–99 in Handbook of Methods in Cultural Anthropology, edited by H. R. Bernard. Walnut Creek, Calif.: AltaMira Press.
  7. ↑ Emerson, R. M., Fretz, R. I., & Shaw, L. L. (2001). "Participant Observation and Fieldnotes." In Handbook of Ethnography. pp. 356–357.
  8. 1 2 Howell, Joseph T. (1972). Hard Living on Clay Street: Portraits of Blue Collar Families. Waveland Press, Inc.
  9. ↑ DeWalt, K.M, B.R. (2011). Participant Observation. AltaMira Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
  10. ↑ Ambert, A. (1995). "Understanding and evaluating qualitative research". Journal of Marriage and the Family.
  11. 1 2 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Schwarts وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  12. 1 2 Peshkin, A. (1993). "The goodness of qualitative research". Educational Researcher. 22 (2): 23–9.
  13. 1 2 Atkinson, Paul; Hammersley, Martyn (1994). "Ethnography and participant observation". Handbook of Qualitative Research: 248–61.
  14. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام DeWalt3 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  15. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Spradley وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  16. 1 2 3 4 Fenno, Richard F. (1978). Home Style: House Members in Their Districts. Little, Brown & Co.
  17. ↑ Douglas, Jack D., and John M. Johnson. 1977. Existential Sociology. New York: Cambridge University Press.
  18. 1 2 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Douglas وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  19. 1 2 3 4 5 Lincoln, Yvonne S., and Egon G. Guba. 1985. Naturalistic Inquiry. Beverly Hills, Calif.: SAGE Publications.
  20. ↑ Kaminski, Marek M. 2004. Games Prisoners Play. Princeton, NJ: Princeton University Press.
  21. ↑ Bolton, Ralph. 1995. "Tricks, Friends and Lovers: Erotic Encounters in the Field." In Taboo.
  22. ↑ Abu‐Lughod, Lila. 1988. "Fieldwork of a Dutiful Daughter."
  23. 1 2 3 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام DeWalt4 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  24. 1 2 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Schwarts2 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  25. ↑ Office for Human Research Protections. 2016. "The Belmont Report."
  26. ↑ "Ethics Resources—Participate & Advocate." American Anthropological Association.

پیوند به بیرون

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]