پرش به محتوا

آشنایی‌زدایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

آشنایی‌زدایی (به انگلیسی: defamiliarization) از جمله مفاهیم کاربردی در نظریات نقد هنری و نقد ادبی است که نخستین بار توسط ویکتور شکلوفسکی در سال ۱۹۱۷ در مقاله‌ای با عنوان «هنر به‌مثابهٔ تکنیک» مطرح شد و محمدرضا شفیعی کدکنی نخستین بار برای آن معادل فارسیِ «آشنایی‌زدایی» را پیشنهاد کرد.[۱] هدف شکلوفسکی از آفرینش مفهوم «آشنایی‌زدایی» درواقع کشف وجه تمایزی بود که زبان شاعرانه را از زبان مقرون‌به‌صرفه و سادهٔ روزمره مجزا می‌کند. او معتقد بود که «سخن شاعرانه سخنی شکل‌بندی‌شده (فرم‌بندی‌شده) است و در مقابل سخن عامیانه و روزمره‌ای قرار دارد که همچون سخنگویی مستقیم و یک‌به‌یک کودکی بیشتر بر سادگی و دقت خود تکیه می‌کند؛ بنابراین، گرایش به این تمایز، کلید آغازیدن آفرینش هنری و احتراز از تک‌فرمول‌های عمیقاً اتوماتیزه‌شده است». این تفارق میان سخن شاعرانه و روزمره، از نظر شکلوفسکی، قابل‌تعمیم به تمام اَشکال و گونه‌های هنری است:

هدف هنر افشای آن حسی است که از طریق ادراک (شهود) اشیا حاصل می‌شود نه از دانستن (سطحی)شان. تکنیک هنر «بیگانه‌سازی» (ناآشناگری، غریب‌سازی) اُبْژه‌هاست تا به‌واسطهٔ دشوار ساختن فرم‌ها مدت‌زمان ادراکشان فزونی یابد؛ چراکه عمل ادراک، در نهایت، خود دارای جنبه‌ای از زیبایی است.

بر طبق این مفهوم، هدف هنر، انتقال حس چیزهاست آنگونه که ادراک می‌شوند، نه آن‌سان که دانسته می‌شوند؛ ازاین‌رو، هنر با افزودن بر دشواری و زمان فرایند ادراک، از آن‌ها آشنایی‌زدایی می‌کند.[۲][۳]

  1. ↑ «رستاخیز کلمات»، شفیعی کدکنی
  2. ↑ دانشنامهٔ نظریه‌های ادبی معاصر. ایرنا ریما مکاریک، ترجمهٔ مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: نشر آگه، ۱۳۸۳. ص ۱۳.
  3. ↑ ویکی‌پدیای انگلیسی