مدعی تاج‌وتخت

مدعی تاج‌وتخت یا مدعی سلطنت کسی است که وارث یا مستحق رسیدن به یک سلطنت در نظر گرفته می‌شود.

یک مدعی تاج‌وتخت، ادعای خود را بر اساس حق سلطنتی می‌گیرد که در سلطنت‌های مورثی، با خون سلطنتی پدید می‌آید. در سلطنت‌های غیرموروثی (مثلاً پارلمانی یا انتخابی) حق به دست آوردن تاج‌وتخت با آراء و حمایت احزاب تعیین می‌شود. یک مدعی سلطنت ممکن است خود را برای رسیدن به آن محق بداند؛ یا نداند ولی از سوی دیگران شایسته شناخته شود. در اکثر موارد، این اصطلاح به یک مونارک یا فرزندانش اشاره دارد که سلطنت‌شان توسط یک رقیب اشغال شده یا به علل گوناگون منحل گردیده است. مدعیان تاج‌وتخت ممکن است برای احقاق حق خود، در عمل کوشش کنند که در خیلی مواقع موجب بروز جنگ‌هایی موسوم به «جنگ جانشینی» می‌شود.

وجه تسمیه

مدعی تاج‌وتخت یعنی «کسی که بر تاج‌وتخت، ادعا دارد.» اصطلاح تاج‌وتخت از دیرباز، به‌طور گسترده در اشاره به «سلطنت» و «قلمرو» به‌کار می‌رفته است. برابر این اصطلاح در انگلیسی throne است که در اصل به معنی تخت سلطنتی می‌باشد، ولی در مجاز به معنی تاج‌وتخت به‌کار می‌رود.

در انگلیسی، واژه پریتِندِر (pretender) را برابر عبارت مدعی تاج‌وتخت استفاده می‌کنند. pretender از فعل فرانسوی prétendre آمده که آن نیز از واژه لاتین praetendere به معنی «مقابله‌جو» گرفته شده است. اصطلاح انگلیسی pretender را به ویژه، در سال ۱۷۰۸ ملکه آن با سخنرانی‌اش در پارلمان بر سر زبان‌ها انداخت. او این اصطلاح را برای اشاره به برادر ناتنی خود جیمز فرانسیس ادوارد استوارت که پسر پادشاه مخلوع بود و ادعای سلطنت بر انگلستان، ایرلند و اسکاتلند را داشت به کار برد:

«

کشتی فرانسوی از دانکرک حرکت کرد … درحالی که پریتِندِر روی عرشه بود.

»

تعریف اجمالی

یک مدعی تاج‌وتحت کسی است که بر یک سلطنت ادعا دارد. گاهی این ادعا شامل هم‌زمان چند سلطنت مستقل، اما مرتبط با هم نیز می‌شود.^[الف] لازم به توجه است که در این اصطلاح (و موضوعات مشابه)، منظور از واژه ادعا، «حق» می‌باشد و نه اعلام و اعتراض.^[ب] حق سلطنتی (right to reign/reignal right) حقی است که مثلاً در سلطنت‌های مورثی، با خون سلطنتی پدید می‌آید. یک شاهزاده که خونی سلطنتی در رگ‌های خود دارد، برخلاف هرکس دیگر، این حق را دارد که طالب مقام‌ها و امتیازهای سلطنتی باشد؛ حتی اگر خودش نخواهد.^[پ] اشخاص بدون خون سلطنتی هم می‌توانند با پیوند ازدواج، عضو خانواده سلطنتی شوند. این «عضویت» (با حفظ اولویت شاهزادگان) بدان‌ها نیز حق سلطنتی می‌بخشد. در سلطنت‌های مردسالار تاریخ نمونه‌های زیادی وجود داشته که یک مونارک بدون فرزند مذکر، تاج‌وتختش را به داماد خود واگذار کرده است.

در اکثر موارد، این اصطلاح به یک مونارک یا فرزندانش اشاره دارد که سلطنت‌شان توسط یک رقیب اشغال شده یا به علل گوناگون منحل گردیده است. مدعی سلطنت می‌تواند یک شاهزاده باشد که علیه پدر/مادرش قیام می‌کند؛ یا اینکه از شاهزادگان دور و به دنبال کسب مقام اجدادی خود باشد. اینگونه مدعیان معمولاً از سوی حکومت وقت با صفت‌های «یاغی» و «شورشی» خطاب می‌شوند. مدعیان تاج‌وتخت همچنین ممکن است پس از مرگ یک مونارک و در مسئله جانشینی ظهور کنند. در این شرایط، مدعیان خود را «وارث بر حق» معرفی می‌کنند؛ یعنی خود را تنها فرد شایسته می‌دانند و صاحب فعلی تاج‌وتخت را فردی نالایق می‌دانند. گاهی نیز مدعیان دربارهٔ یک سلطنت منحل شده ادعا دارند؛ مثلاً پس از سرنگونی نظام سلطنتی در انقلاب روسیه، شماری از فرزندان و نوادگان امپراتورهای سابق این کشور مدعی سلطنت در روسیه شدند. اینگونه مدعیان را «مدعی تاج‌وتختِ سابق» می‌نامند.

مدعیان بر پایه کشور

در تاج‌وتخت فرانسه
در تاج‌وتخت بریتانیا
در تاج‌وتخت روسیه
در تاج‌وتخت اسپانیا
در تاج‌وتخت برزیل
در تاج‌وتحت ژاپن
در تاج‌وتحت ایران

مدعیان دروغین

با اینکه بیشتر مدعیان سلطنت در طول تاریخ ادله قابل توجهی برای دعوی خود داشته‌اند، شخصیت‌های بسیاری نیز بوده‌اند که به دروغ، خود را جای وارثان معرفی می‌کردند و تلاش داشتند تا از این راه به شهرت و قدرت برسند. این افراد را پریتِندِر دروغین (False pretender) یا «مدعی دروغین تاج‌وتخت» می‌نامند که با شباهت خیلی زیاد، شجرنامه‌های جعلی و حیله‌های دیگر، امکان ظهور می‌یابند. از مدعیان دروغین در تاریخ معمولاً با القاب «شیاد» و «دغل‌باز» نام‌برده می‌شوند. نمونه‌ها:

شاه اسماعیل‌های دروغین (از سال ۱۵۷۷ تا ۱۵۸۰؟)، پس از مرگ شاه اسماعیل دوم صفوی شیادان بسیاری در سراسر ایران ظاهر شدند که خود را شاه اسماعیل نامیده و در پی به دست گرفتن قدرت بودند. این شیادان توانستند افراد زیادی را هم به دور خود جمع کنند و بدین طریق، اسباب ناآرامی شدند.
دیمیتری‌های دروغین (از سال ۱۶۰۴ تا ۱۶۱۲)، در عصر مشکلات روسیه چهار شیاد ظاهر و مدعی شدند که تزارویچ روسیه هستند. یکی از آنها حتی موفق شد برای یک سال تزار روسیه شود.
یلمان پوگاچف (مرگ: ۲۱ ژانویه ۱۷۷۵)، او یک رعیت کازاک بود که پس از مرگ پتر سوم امپراتور روسیه خود را پتر معرفی کرد و شورش عظیم پوگاچف را به راه انداخت.

یادداشت‌ها

↑ مثلاً اگر یک مونارک هم‌زمان بر چند سلطنت فرمان براند، پس از مرگش، ممکن است همه فرزندانش مدعی وراثت او به‌طور یکجا شوند؛ مگر آنکه پدر/مادرشان از قبل تاج‌وتختش را میان آنها تقسیم کرده باشد.
↑ اشخاصی که بدون داشتن حق خاصی بر تاج‌وتخت قیام می‌کنند و به عنوان «یاغی» و «شورشی» شناخته می‌شوند، در این اصطلاح لحاظ نمی‌شوند.
↑ یک شاهزاده، همیشه شاهزاده می‌ماند؛ حتی اگر پدر/مادر تاج‌دارش بمیرد یا کشورش واژگون شود. یک شاهزاده همیشه مدعی تاج‌وتخت خواهد بود و حتی اگر خودش تمایلی به احقاق حقش نداشته باشد، به دلیل خون سلطنتی‌اش، از سوی دیگران (مثلاً اشراف و دولتمردان) برای این کار به رسمیت شناخته می‌شود که ممکن است او را تشویق یا حتی وادار به عمل کنند. مگر اینکه شاهزاده به‌طور رسمی از مقام و امتیازاتش کناره‌گیری یا آن را واگذار کند.

منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Pretender». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۵ آوریل ۲۰۲۵.

برای مطالعه بیشتر

بابک قاجار مدعی تاج‌وتخت قاجار–روزنامه آفتاب یزد
شاهزاده‌های مدعی سلطنت ایران را بشناسید–همشهری آنلاین
آشنایی با مدعیان تاج‌وتخت در شبه‌جزیره عربستان–خبرگزاری مهر

[1] مثلاً اگر یک مونارک هم‌زمان بر چند سلطنت فرمان براند، پس از مرگش، ممکن است همه فرزندانش مدعی وراثت او به‌طور یکجا شوند؛ مگر آنکه پدر/مادرشان از قبل تاج‌وتختش را میان آنها تقسیم کرده باشد.

[2] اشخاصی که بدون داشتن حق خاصی بر تاج‌وتخت قیام می‌کنند و به عنوان «یاغی» و «شورشی» شناخته می‌شوند، در این اصطلاح لحاظ نمی‌شوند.

[3] یک شاهزاده، همیشه شاهزاده می‌ماند؛ حتی اگر پدر/مادر تاج‌دارش بمیرد یا کشورش واژگون شود. یک شاهزاده همیشه مدعی تاج‌وتخت خواهد بود و حتی اگر خودش تمایلی به احقاق حقش نداشته باشد، به دلیل خون سلطنتی‌اش، از سوی دیگران (مثلاً اشراف و دولتمردان) برای این کار به رسمیت شناخته می‌شود که ممکن است او را تشویق یا حتی وادار به عمل کنند. مگر اینکه شاهزاده به‌طور رسمی از مقام و امتیازاتش کناره‌گیری یا آن را واگذار کند.

[الف]

[ب]

[پ]