علی‌مردان‌خان چهارلنگ

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از علی مردان خان)
پرش به: ناوبری، جستجو
علیمردان خان چهارلنگ بختیاری
ترتیب نایب السلطنه ایران درمیان دوره‌های افشار و زند
زمان حکومت ۱۱۶۶–۱۱۶۴ ه‍.ق
شاه پیشین نادر شاه افشار
شاه بعدی کریم خان زند
درگذشت ۱۱۶۸ ه‍.ق
زادگاه سرزمین بختیاری
محل فوت لرستان
لقب نایب السلطنه- مختارالدوله

علی‌مردان‌خان بختیاری چهارلنگ[۱] ازسران ایل بختیاری در عصر شاه سلطان حسین صفوی و نادرشاه افشار و فرزند حیدرخان ملقب به «ناظر» بختیاری از طایفه محمودصالح می‌باشد. وی یکی از سرداران بختیاری سپاه نادرشاه افشار، در جنگهای با شورش افغانها در ایران و نبرد با حکومت عثمانی و همچنین فتح قندهار و هندوستان بود. پس از قتل نادرشاه، فرزندان و برادرزادگان نادرشاه برسر جانشینی او، به نزاع با هم برخاستند که در نتیجه کشور دچار هرج ومرج و بی نظمی شد. در ابتدا علیقلی خان افشار ملقب بهعادلشاه (برادر زادهٔ نادرشاه) با حذف برخی از شاهزادگان توانست در خراسان بر تخت بنشیند، دراین ایام چهار الی هفت هزار بختیاری که توسط نادرشاه در خراسان تبعید و مستقر بودند، بعد از مرگ نادرشاه چون چندسالی در فتوحات، در رکاب نادر حضور داشته و از زادگاه و مسکن خود دور بودند، برای بازگشت به موطن خود، چند بار از عادلشاه درخواست می‌کنند که او به در خواست بختیاریها جواب رد می‌دهد. همین علت باعث شد که علیمردان خان با مشورت سران بختیاری تصمیم گرفت مخفیانه از خراسان به سرزمین بختیاری کوچ کنند[۲]. پس از عزیمت آن‌ها، خبر به عادلشاه رسید و او سردارِ سپاه خود، به نام سهراب خان گرجی را جهت سرکوب و تسلیم بختیاریها اعزام کرد. سهراب خان با سپاهش سریعاً حرکت کرده و در منطقهٔ طبس خود را به علیمردان خان رساند و با بختیاریها به پیکار پرداخت، در این جنگ به گفته بازن فرانسوی طبیب مخصوص نادرشاه: «تقریباً کلیه دلاورانی که همراه سهراب خان بودند کشته شدند و تنها او را بخت یاری کرد و جان از مَهلکه به در برد». پس از آن علیمردان خان توانست بختیاریها را از خراسان به سرزمین خود برساند.[۳] علیمردان خان بعد از جدا شدن از عادلشاه افشار و استقرار درسرزمین بختیاری، به تهیهٔ نیرو و قوا برای نبرد با حکومت افشاریان، مهیا شد. وی ابتدا گلپایگان و خوانسار را متصرف و پس از پیوستن کریم خان زند به او، درصدد حمله به اصفهان برآمد، علیمردان خان ابتدا نامه‌ای به ابوالفتح خان بختیاری حاکم اصفهان که از طرف شاهرخ شاه منصوب بود، فرستاد که با وی متحد شود،[۴] اما پس از شنیدن جواب رد از سوی ابوالفتح خان، درسال۱۱۶۴ هجری قمری، به سمت اصفهان حمله برد. ابوالفتح خان به اتفاق موسی خان افشار، سلیم خان قرقلوی افشار فرستاده شاهرخ شاه، صالح خان دربندی ودیگر سرکردگان آذربایجان، اراک و فارس با لشکری قریب به پنجاه هزار نفر و توپخانه مکمل، از اصفهان برای پیکار، به استقبال علیمردان خان و کریم خان رفتند،[۵][۶] که بعد از چند روز نبرد خونین، علیمردان خان پیروز و اصفهان را به تصرف درآورد و ابوالفتح خان و دیگر سرداران و سران شهر را که در اَرگ اصفهان پناه برده بودند، با شرایط آبرومندی تسلیم کرد[۷] پس از ان علیمردان خان با وساطت برخی بزرگان از قتل ابوالفتح خان و دیگر سرداران افشاریه درگذشت. در واقع پیروزی علی مردان خان بختیاری بر سپاهیان حکومت افشاریه در اصفهان، تیر خلاصی به سلطنت پر آشوب شاهزادگان افشاری بر کشور بود. اما بعد از این پیروزی و آرامشی که در شهر اصفهان استقرار کرد، نُجبا و بزرگان شهر به علیمردان خان بختیاری پیشنهاد پادشاهی دادند که وی بر خلاف نظر آنها نپذیرفت.[۳] او یکی از شاهزادگان صفوی به نام میرزا ابوتراب که از نوادگان شاه سلطان حسین بود را برای پادشاهی برگزید و به او لقب شاه اسماعیل سوم داد و به نام وی سکه و خطبه خواندند. علی مردان خان سپس کریم خان زند و دیگر سران و سرداران را با خود همدل و متحد نمود، وی به نیابت از ابوتراب هشت ساله (شاه اسماعیل سوم) نایب السلطنه ایران و به زکریا خان کزازی منصب وزارت کشور وکریم خان را فرمانده سپاه نمود تا بتوانند کشور را از هرج ومرج و ناامنی بعد از مرگ نادرشاه نجات دهند. پس از مدت کوتاهی اختلافاتی دوباره بین علی مردان خان نائب السلطنه و ابوالفتح خان پیش آمد و از آنجا که ابوالفتح خان قبلاً منصوب حکومت افشار در اصفهان بود و به افشاریان گرایش داشت، مسلماً از حاکمیت علیمردان خان ناراضی بود. بر این اساس علیمردان خان بخاطر ناسازگاریهایش وی را زندانی و سپس مقتول نمود.[۲] پس از این واقعه، علیمردان خان مختار الدوله (نایب السلطنه)، کریم خان زند فرمانده سپاه را، برای تصرف همدان و قزوین بدان سو روانه کرد، سپس خود تصمیم به دفع صالح خان بیات حاکم شیراز که بنای خودسری نهاده بود گرفت[۸][۹]. علیمردان خان پسر عموی خود به نام حاجی بابا خان را حاکم اصفهان نمود و خود به سمت فارس حرکت کرد. او بعد از نبردی با صالح خان بیات، او را شکست داده و شیراز را متصرف شد و سپس شورشهای دیگر شهرهای فارس و بنادر وکوه گیلویه را سرکوب و علاوه بر این ولایات، مناطق بحرین و عمان را نیز به حیطه تسخیر خود درآورد[۹] و برای اخذ مالیاتهای مناطق مذکور در شیراز مستقر شد. از آن سو نیز کریم خان زند، شورشهای همدان و قزوین و کردستان را سرکوب نموده بود. اما کریم خان که در باطن به دنبال فرصت مناسب برای حذف علیمردان خان از راس قدرت بود، پس از اطلاع از خروج علیمردان خان از پایتخت، با مشورت با سرداران خود، برای نبرد با علیمردان خان با سی هزار سپاهی به سمت اصفهان حرکت کرد. سلیم خان افشار که در اصفهان بود، نهانی با کریم خان زند ارتباط و نامه نگاری داشت.[۸] پس از حمله کریم خان زند با اصفهان با مقاومتی اندکی شهر به تصرف کریم خان درآمد. علیمردان خان نیز با شنیدن خبر تصرف اصفهان به دست کریم خان زند و عهد شکنی وی، برای رویاروی با او، به همراه شاهزاده ابوتراب از شیراز به سوی اصفهان حرکت کرد که در بین راه بسیاری از نیروهای سپاه او گریخته و به لشکر کریم خان زند پیوستند.[۱۰] [۱۱]کریم خان نیز با سپاه خود از اصفهان به سمت جنوب روانه شد، که در کنار زاینده رود، دو سپاه به هم برخوردند، و نبرد سنگینی درگرفت، که در کشاکش نبرد به دلایل نامعلوم، و بصورت پنهانی، شاه اسمائیل سوم صفوی(ابوتراب) از سپاه علیمردان خان جدا و به سپاه کریم خان زند ملحق شد[۵][۱۱]، که این خبر باعث تحلیل روحیه سپاه علیمردان خان و نهایتاً شکست وی شد. علیمردان خان پس از این شکست به کوه‌های بختیاری عقب‌نشینی کرده و پس از آن برای تهیه سپاه به خوزستان روانه شد.[۱۱] وی بعد از جمع‌آوری لشکر از خوزستان به کرمانشاه رفت و در آنجا به نبردهای با کریم خان زند پرداخت و ابتدا به پیروزی‌هایی دست یافت ولی در نهایت دوباره پیروزی اذعان کریم خان زند شد. اما علیمردان خان پس از این نبرد، ناامید نشده و برای رویارویی مجدد، به جمع‌آوری سپاه و تجهیزات نظامی به بغداد و سپس خوزستان و لرستان و روانه شد، هنگامی که علی مردان خان برای جنگ دوباره با کریم خان زند خود را آماده می‌کرد، یکی از سرداران کریم خان به نام محمد خان زند با عده‌ای از نیروهایش، که ظاهراً از دست کریم خان فرار نموده بود در لرستان به علیمردان خان پیوستند و مدتی در پناه علی مردان خان قرار گرفت. علیمردان خان حضور وی را به فال نیک می‌گرفت اما هنگامی که علیمردان خان وتنها چند نفر از همراهانش برای شور و مشورت، در منطقه دربند لرستان مهمان محمدخان زند شده بود، ناگهان توسط محمدخان زند و نیروهایش غافلگیرانه به قتل رسید.[۱۲] محمد خان پس از قتل علیمردان خان، بسرعت خاک لرستان را ترک کرده و خود را به کریم خان زند رساند. درسال۱۱۶۸ هجری قمری پس از مرگ علیمردان خان- بعنوان بزرگترین رقیب کریم خان زند- برای پادشاهی، شرایط برای گسترش حاکمیت کریم خان زند در سراسر کشور و نیز دفع دیگر رقیبانش فراهم شد.

منابع[ویرایش]

  1. . در تاریخ ایل بختیاری، علیمردان خان دیگری (که به شیرعلیمردان خان معروف بود) وجود داشته، که او نیز از طایفه محمودصالح و از نوادگان علی مردان خان (اول)(نایب السلطنه ایران بعد از حکومت افشاریه و قبل از زندیه) بود، شیرعلیمردان خان (دوم) رهبر قیام بختیاری علیه دیکتاتوری رضاشاه بود که در سال ۱۳۰۸ ه. شمسی بعد از مبارزاتی مسلحانه با قوای دولتی، درنهایت با وساطت برخی خوانین درباری و با قید سوگند ازسوی پهلوی، او را دستگیر و زندانی نمودند. وی را به دستور رضاشاه در سال۱۳۱۳ ه. شمسی در زندان قصر تهران اعدام کردند. شخصیت، قیام و مرگ شیرعلیمردان خان تأثیر روحی فراوانی در بین ایل بختیاری داشت چنان‌که وی را مبدل به اسطوره ای در تاریخ بختیاری نمود.. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ سردار اسعد و لسان السلطنه سپهر، تاریخ بختیاری. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ نامه‌های بازن طبیب نادرشاه. 
  4. جن. راف. گارثویت؛ بختیاری در آینه تاریخ، ترجمه مهراب امیری. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ابوالحسن گلستانه، مجمل التواریخ. 
  6. بازن فرانسوی طبیب نادرشاه، نامه‌های بازن. 
  7. بازن طبیب نادرشاه، نامه‌های بازن. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ اذر بیگدلی، آتشکده آذر. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ابوالحسن گلستانه؛ مجمل التواریخ. 
  10. گلستانه، ابوالحسن بن محمدامین_مجمل التواریخ. 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ تذکره شوشتر. 
  12. گلستانه. ابوالحسن بن محمدامین؛ مجمل التواریخ. 

۱. گلستانه. ابوالحسن بن محمدامین_ مجمل التواریخ

  1. بازن_ نامه‌های طبیب نادرشاه
  2. لکهارت_ نادرشاه، ترجمه و اقتباس مشفق همدانی
  3. مروی، محمدکاظم_ عالم آرای نادری
  4. آصف، محمدهاشم_ رستم التواریخ
  5. قزوینی، ابوالحسن بن ابراهیم_ فواید الصفویه