فروغ فرخزاد: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
محتوای حذف‌شده محتوای افزوده‌شده
نام شناسنامه‌ای او برپایهٔ تصویر صفحهٔ نخست شناسنامه‌اش «فروغ‌زمان» است نه «فروغ‌الزمان»، حذف منبعی که با بی‌دقتی «فروغ‌الزمان» نوشته است.
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۳: خط ۳:
|تصویر=File:Forough Farrokhzad 804.jpg
|تصویر=File:Forough Farrokhzad 804.jpg
|توضیح تصویر=
|توضیح تصویر=
|نام اصلی=فروغ‌‌زمان فرخ‌زاد<ref name=ToolAutoGenRef1>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=نسیم مقرب (صحرا)|نویسنده=|نام=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=http://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-39041440|عنوان=فروغ فرخزاد؛ بخشی از تاریخ زنان ایران|بازبینی=۲۳ فوریه ۲۰۱۷}}</ref>
|نام اصلی=فروغ‌‌زمان فرخ‌زاد عراقی<ref name=ToolAutoGenRef1>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=نسیم مقرب (صحرا)|نویسنده=|نام=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=http://www.bbc.com/persian/blog-viewpoints-39041440|عنوان=فروغ فرخزاد؛ بخشی از تاریخ زنان ایران|بازبینی=۲۳ فوریه ۲۰۱۷}}</ref>
|زمینه فعالیت=
|زمینه فعالیت=
|ملیت=ایرانی
|ملیت=ایرانی

نسخهٔ ‏۹ ژانویهٔ ۲۰۲۱، ساعت ۰۸:۳۰

فروغ فرخ‌زاد
نام اصلی
فروغ‌‌زمان فرخ‌زاد عراقی[۱]
زاده۸ دی[۲] ۱۳۱۳
۲۹ دسامبر ۱۹۳۴
محل زندگیتهران
تهران
درگذشته۲۴ بهمن ۱۳۴۵
۱۳ فوریهٔ ۱۹۶۷ (۳۲ سال)
بر اثر سانحه رانندگی
پیشهشاعر و کارگردان و نویسنده
ملیتایرانی
دورهپهلوی
سال‌های فعالیت۱۳۴۵–۱۳۲۹
دیوان اشعاراسیر
دیوار
عصیان
تولدی دیگر
ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد
همسر(ها)پرویز شاپور (طلاق گرفت)
فرزند(ان)کامیار شاپور (۲۹ خرداد ۱۳۳۱ – ۲۵ تیر ۱۳۹۷)[۳]
حسین منصوری (فرزندخوانده)
پدر و مادرمحمد فرخزاد
توران وزیری‌تبار

فروغ‌‌زمان فرخ‌زاد عراقی (٨ دی ۱۳۱۳ – ۲۴ بهمن ۱۳۴۵) معروف به فروغ فرخ‌زاد و فروغ، شاعر نامدار معاصر ایران است. وی پنج دفتر شعر منتشر کرد که از نمونه‌های شایان شعر معاصر فارسی اند. فروغ فرخزاد در ۳۲ سالگی بر اثر واژگونی خودرو درگذشت.

فروغ با مجموعه‌های اسیر، دیوار و عصیان در قالب شعر نیمایی کار خود را آغاز کرد. سپس آشنایی با ابراهیم گلستان، نویسنده و فیلم‌ساز سرشناس ایرانی، و همکاری با او، موجب تحول فکری و ادبی در فروغ شد.

وی در بازگشت دوباره به شعر، با انتشار مجموعهٔ تولدی دیگر، ستایش گسترده‌ای برانگیخت. سپس مجموعهٔ ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد را بیرون داد تا جایگاه خود را در شعر معاصر ایران به‌عنوان شاعری بزرگ تثبیت کند. آثار و اشعار فروغ به زبان‌های انگلیسی، ترکی، عربی، چینی، فرانسوی، اسپانیایی، ژاپنی، آلمانی، کردی و عبری ترجمه شده‌اند.[۴]

زندگی‌نامه

فروغ در ظهر روز شنبه، ۸ دی‌ماه ۱۳۱۳ هجری شمسی در تهران، خیابان عین‌الدّوله (خیابان ایران فعلی)،[۵] کوچهٔ مهدیه، از پدری تفرشی و مادری کاشانی به دنیا آمد. پوران فرخ‌زاد، خواهر بزرگ‌تر فروغ، چندی پیش اعلام کرد فروغ روز هشتم دی‌ماه متولد شده و از اهل تحقیق خواست تا این اشتباه را تصحیح کنند.[۶] فروغ فرزند چهارم توران وزیری‌تبار و سرهنگ محمد فرخ‌زاد است. از دیگر اعضای خانواده او می‌توان برادر کوچک‌ترش، فریدون فرخ‌زاد و خواهر بزرگ‌ترش، پوران فرخ‌زاد را نام برد. فروغ با مجموعه‌های اسیر، دیوار و عصیان در قالب چهارپاره کار خود را آغاز کرد.

ازدواج با پرویز شاپور

فروغ فرخزاد و همسرش پرویز شاپور که بعد از وی جدا شد

فروغ فرخزاد در سال‌های ۱۳۳۰ در ۱۶ سالگی[۶] با پرویز شاپور، طنزپرداز ایرانی که پسرخالهٔ مادر وی بود، ازدواج کرد. این ازدواج در سال ۱۳۳۴ به جدایی انجامید. حاصل این ازدواج، یک پسر به نام کامیار (۲۹ خراد ۱۳۳۱–۲۵ تیر ۱۳۹۷)[۳] بود. فروغ پیش از ازدواج با شاپور، با وی نامه‌نگاری‌های عاشقانه‌ای داشت. این نامه‌ها به همراه نامه‌های فروغ در زمان ازدواج این دو و همچنین نامه‌های وی به شاپور پس از جدایی از وی، بعدها به دست کامیار شاپور و عمران صلاحی در کتابی به نام «اولین تپش‌های عاشقانهٔ قلبم» منتشر شد.[۷]

سفر به اروپا

پس از جدایی از شاپور، فروغ فرخ‌زاد، برای گریز از هیاهوی روزمرگی، زندگی بسته و یکنواخت روابط شخصی و محفلی، به سفر رفت. او در این سیر و سفر، کوشید تا با فرهنگ اروپا آشنا شود. با آنکه زندگی روزانه‌اش به سختی می‌گذشت، به تئاتر و اپرا و موزه می‌رفت. وی در این دوره زبان ایتالیایی، فرانسه و آلمانی را آموخت. سفرهای فروغ به اروپا و آشنایی‌اش با فرهنگ هنری و ادبی اروپایی، ذهن او را باز کرد و زمینه‌ای برای دگرگونی فکری در او فراهم کرد.

آشنایی با ابراهیم گلستان و کارهای سینمایی

آشنایی با ابراهیم گلستان، نویسنده و فیلمساز سرشناس ایرانی، و همکاری با او موجب تغییر دیدگاه‌های اجتماعی و در نتیجه تحول فکری و ادبی در فروغ شد. نامهٔ منتشرشدهٔ فروغ برای ابراهیم گلستان نشانگر وجود رابطه عاشقانه بین این دو است.[۸]

در سال ۱۳۳۷ سینما توجه فروغ را جلب می‌کند؛ و در این مسیر با ابراهیم گلستان آشنا می‌شود و این آشنایی مسیر زندگی فروغ را تغییر می‌دهد. این دو چهار سال بعد یعنی در سال ۱۳۴۱ فیلم خانه سیاه است را در آسایشگاه جذامیان باباباغی تبریز می‌سازند. فروغ در سال ۱۳۴۲ در نمایشنامه شش شخصیت در جستجوی نویسنده اثر لوئیجی پیراندلو به کارگردانی پری صابری بازی چشمگیری از خود نشان می‌دهد. در زمستان همان سال خبر می‌رسد که فیلم خانه سیاه است برنده جایزه نخست جشنواره اوبر هاوزن شده و باز در همان سال انتشارات مروارید مجموعهٔ تولدی دیگر را با تیراژ بالای سه هزار نسخه توسط منتشر کرد.

فروغ در سال ۱۳۴۳ به آلمان، ایتالیا و فرانسه سفر کرد. سال بعد در دومین جشنواره سینمای مؤلف در پزارو شرکت می‌کند که تهیه‌کنندگان سوئدی ساختن چند فیلم را به او پیشنهاد می‌دهند و ناشران اروپایی مشتاق نشر آثارش می‌شوند. پس از این دوره، وی مجموعه تولدی دیگر را منتشر کرد. اشعار وی در این کتاب تحسین زیادی برانگیخت؛ پس از آن مجموعه ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد را منتشر کرد.

ابراهیم گلستان در مصاحبه‌ای با سعید کمالی دهقان از روزنامه گاردین در بهمن سال ۱۳۹۵ - پنجاه سال پس از درگذشت فروغ - گفت که رابطه او با فروغ دوطرفه بوده‌ است. او دربارهٔ این‌که آیا فروغ تبدیل شده بود به یک عضو خانواده، گفت: «خانواده چیست؟ اصلاً خانواده معنی ندارد. [تبدیل شده بود به] یک عضو شخصیت من.»[۹]

در میان سال‌های ۱۳۴۲–۴۳ فروغ یک‌بار دست به خودکشی زد. او یک جعبه قرص گاردنال خورد ولی خدمتکارش در هنگام غروب متوجه شد و او را به بیمارستان البرز برد.[۱۰]

پایان زندگی

آرامگاه فروغ فرخزاد، گورستان ظهیرالدوله، تهران.

فروغ فرخ‌زاد، در ساعت ۴:۳۰ بعد از ظهر دوشنبه ۲۴ بهمن، ۱۳۴۵ هنگام رانندگی خودروی جیپ ابراهیم گلستان،[۱۱] در مسیر بین دروس و قلهک خیابان لقمان‌الدوله ادهم (شهید کماسایی فعلی) چهارراه مرودشت (شهید سوری امروزی) ۳۵°۴۶′۱۳٫۷۸″ شمالی ۵۱°۲۶′۵۳٫۲۱″ شرقی / ۳۵٫۷۷۰۴۹۴۴°شمالی ۵۱٫۴۴۸۱۱۳۹°شرقی / 35.7704944; 51.4481139 اتفاق افتاد.[۱۲] به گفته ابراهیم گلستان فروغ قرار بود برای امور فنی فیلمی را به استودیو من (که اکنون در اختیار سیمافیلم است) ببرد. تصادف در مسیر برگشت و در صد متری استودیو اتفاق می‌افتد. مستخدمی که همراه فروغ بوده گلستان را خبر می‌کند و او را به بیمارستان هدایت که در بیست متری استودیو بود می‌برند اما به این علت که او بیمه کارگری ندارد در آن بیمارستان پذیرفته نمی‌شود و در نهایت او را به بیمارستان رضا پهلوی (بیمارستان شهدای تجریش) می‌برند که در آن بیمارستان فروغ فوت می‌کند.[۱۳]

روز چهارشنبه ۲۶ بهمن جسد او را در امامزاده اسماعیل (زرگنده) شستشو دادند[۱۴] و با حضور خانواده، دوستان و علاقه‌مندانش در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپردند. صادق چوبک، ابوالقاسم انجوی شیرازی، جلال آل‌احمد، مهدی اخوان‌ثالث، احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی، بهرام بیضایی، نجف دریابندری، احمدرضا احمدی و بسیاری دیگر از هنرمندان و نویسندگان در این مراسم حاضر بودند.[۱۵]

برخورد با آثار و سانسور

فروغ فرخ‌زاد در دوران زندگی‌اش در دوره حکومت محمدرضا شاه پهلوی، سانسور نشد، اما پس از مرگش آثار او در دوره‌های مختلفی سانسور شدند.[۱۶]

آرزوی فروغ از زبان خودش:

آرزوی من آزادی زنان ایران و تساوی حقوق آن‌ها با مردان است… من به رنج‌هایی که خواهرانم در این مملکت در اثر بی‌عدالتی مردان می‌برند، کاملاً واقف هستم و نیمی از هنرم را برای تجسم دردها و آلام آن‌ها به کار می‌برم. آرزوی من ایجاد یک محیط مساعد برای فعالیت‌های علمی هنری و اجتماعی زنان است.

با توجه به این که تطور احوال وجودی فروغ در طی دوران کوتاه زندگی خود به ما نشان می‌دهد که او به تقدیر و سرنوشت از پیش‌شکل‌گرفته برای خود راضی نبود و با جسارت و آزادی اراده در جهت تغییر ماهیت و نحوه تفکر و شخصیت خود گام برداشت، با توسل به اصل محوری اصالت وجود بر ماهیت مکتب اگزیستانسیالیسم و اشعار مکتوب او در دفاتر پنجگانه‌اش می‌توان خوانشی اگزیستانسیالیستی از زیست جهان فروغ داشت.[۱۷]

سالشمار زندگی فروغ

فروغ فرخزاد به همراه فرزندخوانده‌اش «حسین منصوری»
  • ۱۳۳۶ سفر به آلمان و ایتالیا
  • ۱۳۳۸ سفر به انگلستان جهت مطالعهٔ سینما و امور تشکیلاتی فیلم
  • ۱۳۳۹ بازی در فیلمی مستند، دربارهٔ مراسم خواستگاری، به سفارش مؤسسهٔ فیلم ملی کانادا.
  • ۱۳۳۹ تهیهٔ سومین قسمت فیلم آب و گرما.
  • ۱۳۴۰ سفر مجدد به انگلستان جهت مطالعهٔ امور سینمایی – بازگشت به ایران و تهیهٔ یک فیلم کوتاه برای مؤسسه کیهان با همکاری سهراب سپهری
  • ۱۳۴۱ سفر به تبریز جهت مقدمات فیلمی دربارهٔ جذامی‌ها.
  • ۱۳۴۱ سفر مجدد به تبریز همراه سه تن، اقامت در تبریز به مدت ۱۲ روز و تهیهٔ فیلم خانه سیاه است، دربارهٔ جذامی‌ها.
  • ۱۳۴۲ تهیهٔ فیلم‌نامه برای فیلمی که هرگز ساخته نشد.
  • ۱۳۴۳ همکاری در فیلم خشت و آینه ساختهٔ ابراهیم گلستان.
  • ۱۳۴۳ ترجمهٔ نمایشنامهٔ ژان مقدس اثر برنارد شاو دربارهٔ زندگی ژاندارک که قرار بود به روی صحنه بیاید و فروغ عهده‌دار نقش ژاندارک باشد.
  • ۱۳۴۳ ترجمهٔ سیاحت‌نامهٔ هنری میلر در یونان به نام ستون سنگی ماروسی. (چاپ نشد)
  • ۱۳۴۳ چاپ برگزیدهٔ اشعار فروغ
  • ۱۳۴۵ سفر مجدد به ایتالیا و شرکت در دومین فستیوال مؤلف.

فروغ در آثار دیگران

نقاشی‌ای از فروغ فرخزاد

ناصر صفاریان در سال ۱۳۸۱ سه فیلم مستند با نام‌های جام جان، اوج موج و سرد سبز دربارهٔ فروغ ساخت[۱۸] که در آن با افراد زیادی همچون کاوه گلستان، بهرام بیضایی، فریدون مشیری، امیرمسعود فرخزاد (برادر فروغ)، مادر فروغ و کسان دیگری گفت‌وگو شده‌است. همچنین در این فیلم عکس‌های منتشرنشده بسیاری از فروغ به نمایش گذاشته شده‌است.

غادة السمان، شاعر مشهور سوری، گفته «معتقد است از فروغ در اشعارش الهام گرفته‌است».[۴]

در سال ۲۰۱۱ میلادی، یک گروه زیرزمینی موسیقی به نام Old Friends، دو ترانه بر روی اشعار فروغ فرخ‌زاد اجرا کرده‌اند. ترانهٔ «من تو باشم تو» و «پرنده مردنی است». در سال ۲۰۱۳ آربی موسسیان، خوانندهٔ گروه Old Friends، آهنگی به نام نهایت شب برای یکی از اشعار فروغ فرخزاد اجرا کرده‌است.

فروغ در نگاه دیگران

  • ابراهیم گلستان در بهمن سال ۱۳۹۵ به مناسبت پنجاهمین سالگرد درگذشت فروغ فرخزاد با سعید کمالی دهقان خبرنگار گاردین گفت‌وگوی مفصلی کرد. وی در این مصاحبه گفت: «فروغ با این راه افتاد که شعری می‌گفت که باب طبع حسیات ساده مردم بود. گنه کردم گناهی پر ز لذت. به‌به یک زنی می‌گوید گناه کردم چقدر هم کیف کردم، قفل در را این باز کرده برایشان، ولی از یک پرش رهاشونده و رهاکننده‌ای حکایت می‌کند، ولی آیا این همهٔ حرف اوست؟ نه. وقتی می‌آیید جلو، یک مقدار ساده است، خیلی هم ساده است. بعد که به شعرهای بعدی‌اش می‌رسی، می‌بینید که داستان دارد عوض می‌شود. راجع به چیزهای دیگر گفته می‌شود و آن چیزهای دیگر بیشتر در ذهن شما می‌تواند جا بگیرد؛ ولی خواننده با چیزهای دیگر راه افتاده.»[۹]
  • مهدی اخوان ثالث شاعر هم‌عصر فروغ دربارهٔ وی گفته‌است: «او زنی معترض به ستمی که بر زنان می‌رفت بود و می‌خواست به ظلمی که به نیمی از افراد جامعه می‌شد اعتراض کند. این را در کتاب‌هایش می‌توانیم ببینیم، از «اسیر» گرفته تا «دیوار» و زندگی و طرز فکر خیامی‌اش را در «عصیان». بعد هم که خواست اسلوب و کار تازه‌ای را ارائه دهد بسیار لطیف و پرشور و حال شعر می‌گفت. او شاعر خوبی بود، به‌خصوص شعرهای آخرش بسیار لطیف و پرشور و حال بود، شعر ناب و نجیب بود».[۱۹]
  • احمد شاملو شاعر معاصر دربارهٔ فروغ می‌گوید: «شاعری که پس از تولد دوبارهٔ خویش بیش از پنج یا شش سال نزیست، اما با مجالی که بی‌رحمانه اندک بود توانست به صورت یکی از درخشان‌ترین چهره‌های شعر امروز تثبیت شود. با مرگ او موسیقی درخشانی که خاص شعر معصومانه‌اش بود غیرقابل تقلید ماند و از گسترش بازایستاد».
  • عبدالعلی دستغیب در کتاب «پری کوچک دریا: نقد و تحلیل شعر فروغ فرخزاد (۱۳۸۵)» می‌نویسد: "اشعار نخستین فروغ؛ به رغم داوری خویش، دارای اهمیت‌اند هم از این رو که راه کمال‌یافتگی شعری او را نشان می‌دهند و هم از این جهت که در فضای زندگانی آن روزها، شورمندی‌های جسم و جنس را با بی‌پروایی بیان می‌دارند. درست است که اشعار نخستین او نه در قالب و نه در ساخت وزن و قافیه و تعابیر، نوآوری ویژه‌ای نداشت، اما مضامین و لحن بیان اشعار، جرأت و جسارتی می‌خواست که دیگران نداشتند یا اگر داشتند، مصلحت نمی‌دیدند آن را بیان کنند. این اشعار بین دو قطب مرگ و زندگانی، بین تمنای وصل و بیزاری نوسان می‌کند. شعر ظلمت در کتاب "عصیان"، تحول تازهٔ فروغ را خوب نشان می‌دهد. این شعر با اشعار دیگر این دورهٔ شعر سرایی او از سویهٔ قالب، وزن و تصویر، تفاوت دارد و نفس کشیدنی است در جو شعر نیمایی و آزاد شدن از قالب چهارپاره و محتوا و غالباً احساساتی و سادهٔ آن. شعر فروغ، سویه‌های دیگری نیز دارد: توجه به زیبایی و عشق"
  • محمدرضا شفیعی کدکنی شاعر معاصر: «می‌بینیم که فروغ با گسترشی که در کیفیت افاعیل قائل شده‌است بیش‌تر از نیما که اغلب به توسعه کمی افاعیل گراییده بود وزن شعر را گسترش داده‌است و یکی از خصوصیات فراموش‌شده شعر قرن چهارم را که به علت کلیشه‌وارشدن زبان شعری در دوره‌های بعد فراموش‌شده بود زنده کرد و از حد رایج و مشخص آن هم توسعه بیش‌تری بخشید».[۱۹]
  • سیروس نیرو، شاعر و پژوهشگر ادبیات فارسی: «فروغ شعر فارسی نگفته، چیزهایی برای خودش گفته که قشنگ هم هست، ولی با فرهنگ ما این‌ها شاعر نیستند. شعر ما همان شعر حافظ است که نمی‌توان یک کلمه از آن را جابه‌جا کرد.»[۲۰]
  • سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۸۹ از فروغ فرخزاد یاد کرد و گفت وی «عاقبت به خیر شده‌است.» وی در جلسه‌ای که با شعرای جوان داشت از آنان خواست که عفاف و حجاب را در شعرهایشان رعایت کنند و برهنگی برخی از اشعار فرخزاد را ناشی از شرایط زمانی خاص وی دانست.[۲۱]
  • محمد رضا واعظ شهرستانی خوانشی فلسفی و اگزیستانسیالیستی از شعر و زیست جهان فروغ داشته است.[۲۲]

آثار

گفتگوی ایرج گرگین با فروغ فرخزاد در برنامهٔ «صدای شاعر» رادیو ایران

ترجمه آثار فروغ

فروغ فرخزاد و دوستعلی خان معیرالممالک (نویسنده و نوه ناصرالدین‌شاه)
  • عربی: محمد الامین - غسان حمدان
  • آذری: صمد بهرنگی
  • انگلیسی: شعله ولپ-علی سلامی- حسن جوادی و سوسن سالیی- جاشکا کیسلر و امین بناتی- فرزانه میلانی- دیوید مارتین
  • فرانسوی: مهشید مشیری و سیلویا میلر
  • آلمانی:آنه ماری شیمل
  • ایتالیایی:دومینیکو اینگینیتو
  • کردی:حیدر خضری
  • ترکی:هاشم خسروشاهی
  • اردو: فهمیدا ریاض
  • ازبک:خورشید داورن

ترانه‌شناسی

جستارهای وابسته

منابع

  1. نسیم مقرب (صحرا). «فروغ فرخزاد؛ بخشی از تاریخ زنان ایران». دریافت‌شده در ۲۳ فوریه ۲۰۱۷.
  2. فروغانه در دوشنبه، چراغ در کابل'؛ رمز محبوبیت فروغ میان فارسی‌زبانان
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «'قلبم را چون جامه‌دانی کهنه در مخملی سبز می‌پیچم'؛ کامی، فرزند فروغ درگذشت». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۸.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ وحیدمنش، پروانه. «اشعار فروغ برای خوانندگان اسرائیلی». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲. بیش از یک پارامتر |نویسنده= و |نام خانوادگی= داده‌شده است (کمک)
  5. «مهرداد فرخزاد: از ما مستندات خواسته‌اند تا جلوی تخریب خانه فروغ گرفته شود». هومن عسکری. رادیو فردا. ۰۸/مرداد/۱۳۹۷. دریافت‌شده در 13 Jan 2018. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ «فروغ بی پایان». لادن پارسی (بر گرفته از بی‌بی‌سی فارسی). دریافت‌شده در ۲۴ فوریهٔ ۲۰۰۸.
  7. «اولین تپش‌های عاشقانه قلبم (نامه‌های عاشقانه فروغ فرخزاد به پرویز شاپور بخش اول)». کافه داستان. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  8. «نامهٔ عاشقانهٔ منتشرنشدهٔ فروغ فرخزاد به ابراهیم گلستان». خوابگرد. ۲۰۱۶-۱۰-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ «فروغ فرخزاد به روایت ابراهیم گلستان – متن کامل گفت‌وگو» سعید کمالی دهقان». دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  10. دیوان کامل اشعار فروغ فرخزاد، راستین، ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۱
  11. «خشت و آینه: روایت گلستان از مرگ فروغ». jahed.malakut.ws. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  12. همدانی، علی. «یادی از فروغ فرخزاد؛ چهل و پنج سال، بدون فروغ». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  13. سایت سعید کمالی دهقان خبرنگار گاردین
  14. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام روزی که فروغ را در باغچه کاشتند وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  15. امید ایران‌مهر. «نیم قرن جدال بر سر مرگ فروغ». تاریخ ایرانی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  16. «حذف نام فروغ فرخزاد از کتاب شاعران ایران و جهان در ایران». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  17. «خوانشی اگزیستانسیالیستی از زیست‌جهان فروغ، خوانشی حداقلی». www.ettelaathekmatvamarefat.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۸-۲۸.
  18. «فیلم ها». www.saffarian.ws. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ «دربارهٔ شعر «فروغ» چه می‌گویند؟». ایسنا. ۲۰۱۴-۰۲-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  20. «سیروس نیرو، شاعر و پژوهشگر ادبیات فارسی درگذشت». BBC News فارسی. ۲۰۱۶-۱۱-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  21. «نظر رهبر معظم انقلاب دربارهٔ عاقبت فروغ فرخزاد». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۲-۰۸-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۲.
  22. کتاب جز طنین یک ترانه نیستم: تاملی فلسفی به شعر و زیست جهان فروغ، محمدرضا واعظ شهرستانی، نشر نگاه معاصر.
  23. معین، پنجره، شرکت ترانه، ١٣٧٦ (١٩٩٧)
  24. معین، پرواز، کلتکس ریکوردز، ١٣٧٩ (٢٠٠٠)
  25. «زنانی که زخم خوردند؛ اما سکوت نکردند». موزیک ما. ۲۰۱۶-۰۲-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۱۷.
  26. هاتف، نقاب، شرکت ترانه، ١٣٧۸ (١٩٩٩)
  27. https://www.youtube.com/watch?v=JOBYahhOAS8

پیوند به بیرون

وب سایت رسمی خانواده فرخ زاد