یخچال خشتی ورودی ابرکوه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
یخچال خشتی ورودی ابرکوه
Yakhchal of Yazd province.jpg
نام یخچال خشتی ورودی ابرکوه
کشور  ایران
استان استان یزد
شهرستان شهرستان ابرکوه
اطلاعات اثر
نام‌های دیگر یخچال آقا
کاربری یخچال، چال
دیرینگی دوره قاجار
دورهٔ ساخت اثر دوره قاجار
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۷۷۵۲
تاریخ ثبت ملی ۱۷ اسفند ۱۳۸۱

یخچال خشتی ورودی ابرکوه یا یخچال آقا مربوط به دوره قاجار است و در ابرکوه، جنب خیابان شهید بهشتی واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۷۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۱][۲]

معماری[ویرایش]

یخچال آقا

یخچال ابرکوه بنایی مخروطی شکل با پلانی گِرد و مدور است که به صورت پله‌ای ساخته شده‌است.[۳] این سازه در حدود دوازده متر بلندا دارد و نزدیک به همین مقدار نیز ژرفا دارد و دیرینگی آن به دوره قاجاریه می‌رسد.[۴] سطح کف درونی ساختمان، گودتر از سطح زمین‌های برونی ساخته شده‌است. یخچال‌ها دارای چهار بخش اصلی دربرگیرنده حوض‌بند، انباره یخ، دیوارهای سایه‌انداز و گنبد بزرگ روی انباره هستند. مصالح به‌کار رفته در بنا، سنگ و خشت‌خام و گِل و چوب و آهک است. در آغاز نزدیک به ۵۰ سانتی‌متر را با مصالح سنگ، ملات، ماسه و آهک بنا می‌کرده و باقی را با خشت و گل می‌ساخته‌اند. از ویژگی‌های برجسته این سازه طرح و فرم ساخت آن است.[۴]

سازندگان بنا در طراحی و ساخت یخچال به نکات مهمی مانند سرمایش کافی برای نگهداری یخ، نوع مصالح ساختمانی سازه، چگونگی فرآوری یخ و عایق‌کاری بنا توجه داشته‌اند و هر یخچال بخشهایی مانند دیوارهای سایه‌انداز، حوضچه‌های فرآوری یخ و چالهٔ بزرگ مخروطی‌شکل داشته که بر فراز چاله، گنبد بزرگ خشتی بنا شده‌است. دیوار گنبد در پایین آن قطر زیادی دارد و هرچه به رأس نزدیک‌تر می‌شود، از قطر آن کاسته می‌شود. گاه معمار برخی یخچالها برای کاستن از فشار وارد بر گنبد، آن را به صورت پله پله ساخته است.

ورودی انباره یخ بیشتر رو به شمال قرار داشته و به‌وسیلهٔ سطحی شیب‌دار، برای جابجایی آسان یخ به حوضچه‌ها مرتبط می‌شده است. از آنجا که گرما در بلندای فراتری جای می‌گیرد، بلندای بسیار یخچال‌ها هم برای ذوب نشدن یخ‌ها در روزهای گرم تابستان بوده‌است.[۴]

پانورامایی از یخچال خشتی ابرکوه

کاربرد[ویرایش]

این بنا در گذشته محل فرآوری و انبار کردن یخ بوده‌است. تنها راه ورودی آن دریچه کوچکی است که برای بیرون آوردن یخ در فصل تابستان کاربرد داشته‌است.[۴] در بیشتر موارد یخچال‌های خشتی در مالکیت خان‌ها و اشراف بوده و در برخی موارد هم فرد نیکوکاری آن را برای استفاده مردم می‌ساخته و وقف می‌کرده است.[۴]

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱. 
  2. «احیا و بازسازی بناهای تاریخی ابرکوه/ ثبت 119 اثر تاریخی در آثار ملی». باشگاه خبرنگاران، ۱۸ تیر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۰۷ فروردین ۱۳۹۵. 
  3. «یخچال‌های خشتی ابرکوه؛ بناهایی ایستاده بر بام تاریخ». خبرگزاری مهر، ۱۱ فروردین ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۰۷ فروردین ۱۳۹۵. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ «یخچال‌های خشتی». تبیان. بازبینی‌شده در ۰۷ فروردین ۱۳۹۵.